ول اۋىلدا ادام قالدى ما؟ – دەپ سۇرادىم.
مانادان ءۇنسىز وتىرعان ەكى اپام قايتا شيراي باستادى:
ءيا، جالعىز كەمپىر قالدى. وتىز جىلدان بەرى سول اۋىلدى كۇزەتىپ ءجۇر.
«تۋعان توپىراعىمدى توزدىرمايمىن، كۇيرەگەن اۋىلدىڭ تۇلەگەنىن كورىپ ولسەم ارمانىم جوق» دەگەن جانسەبىل ۇمىتپەن وتىز جىلىن شالعاي اۋىلدا جالعىز وتكىزگەن اپاعا دەگەن قىزىعۋشىلىق وياندى. سونىمەن بايىرعى تۇرعىندارى تاستاپ كەتكەن اۋىلدىڭ كۇيرەگەن تىرشىلىگىن وڭالتۋ ءۇشىن سان ءتۇرلى جوسپارىن ۇسىنىپ، اۋىل، اۋدان اكىمدەرىنىڭ ميىن ابدەن اشىتىپ بىتكەن، جۇرت ايتقانداي، «قىتىمىر كەمپىرمەن» جولىعۋعا دەگەن اڭسارىمىز اۋىپ، جولعا شىقتىق.
يندييسكيي بولىپ بارامىز
حالقىمىز: «جۋاستى جۇندەي بەرسەڭ جۋان شىعادى. قورقاقتى قۋا بەرسەڭ باتىر بولادى» دەگەن ناقىل ءسوزدى تەگىن ايتپاسا كەرەك. جۇزبە ءجۇز كەزدەسكەنشە جۇماقىز اپامىزدىڭ كەيىپ-كەسپىرىن ەلەستەتىپ، تەرەكتى اۋىلىنا جەتىپ ەدىك. ءبىزدى سامايىن اق شالعان، بەتىن وتكەن جىلداردىڭ ءاجىمى ورنەكتەگەن، سۇڭعاق بويى ءسال ەڭكىش تارتقانىمەن جاستىق شاعىنداعى ادەمىلىگىن جوعالتا قويماعان، قازاقتىڭ قاراپايىم كەمپىرى جىلى شىرايمەن قارسى الدى. ءبىز بارعاندا اپامىز جەتى شەلپەگىن ءپىسىرىپ، داستارقانىن جايىپ، دايىنداپ وتىر ەكەن.
– جۋرناليستەر كەلەدى دەگەلى كەشەدەن بەرى تەلەفوندا مازا جوق. مەنى كورسە دە كورمەسكە سالىپ، تەرىس بۇرىلىپ كەتەتىندەر «اپالاپ» جانىمدى قويمادى. قانشا شاقىرساڭ سونشا سىلتاۋ ايتىپ جولامايتىندار كەلىپ امانداسىپ كەتتى. «جۋرناليستەردى نەگە شاقىرىپ ءجۇرسىز» دەپ وكپەلەگەندەرى دە كەزدەستى، – دەپ كۇلدى اپامىز.
– ءبىزدى ءسىز شاقىرمادىڭىز، ءوز اياعىمىزبەن كەلدىك قوي، – دەپ اقتالدىق.
– ءجۋرناليستى تەلەديداردان كورىپ، اتى-ءجونىن گازەتتەن وقۋشى ەدىك. كوزىمىزبەن كورەدى ەكەنبىز عوي، – دەپ ازىلدەپ قويادى.
جورتىپ ءجۇرىپ، جوق ىزدەيتىن جۋرناليستەردىڭ اڭدىعانى جاماندىق ەمەس، جاقسىلىقتىڭ دا جارشىسى ەكەنىمىزدى ءتۇسىندىرىپ الەكپىز. بىراق جۇماقىز اپامەن اڭگىمەمىز تەز جاراسىپ كەتتى.
اپامىز بۇل اۋىلدا 1968 جىلى كەلىن بولىپ تۇسكەننەن بەرى تۇرادى. ول كەزدە كيروۆ ۇجىمشارىنىڭ بولىمشەسى ەدى. بولىمشە دەگەن اتى بولماسا، ىرگەسى بەكىگەن، تىرشىلىگى تىنىستى، شارۋاشىلىعى وركەندەگەن، جەرى قۇنارلى، اينالا جايناپ، تۇرعىنداردىڭ كوڭىلى جاراسىپ تۇراتىن. سول جىلدارى 860 تۇرعىن، 168 وقۋشى بولىپتى. 2 دۇكەن، كلۋب، كوپشىلىك مونشا، پوشتا، اكىمشىلىك عيماراتى جۇمىس ىستەپ تۇردى.
اپامىز العاشىندا ۇجىمشار كلۋبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ، سول جۇمىستى 15 جىل اتقارىپتى.
– كلۋبتا كوبىنشە «يندييسكيي» فيلم كورسەتىلەتىن. قازىر ءوزىمىز «يندييسكيي» بولىپ بارامىز، – دەپ كۇلدىرىپ قويدى اراسىندا.
راسىندا، ءدال سولاي. اقتوبە اۋىلىنان تەرەكتىگە اپاراتىن قيىر-قيىر جولداردى ارتقا تاستاپ، وزەن جاعالاپ كەلە جاتقاندا الدىڭنان قالىڭ اعاش قىمتاعان اۋىل جارق ەتە قالعاندا كوزىڭ جايناپ كەتەدى. اينالاسىن كوكوراي شالعىندى جوتالار قىمتاپ، ءبىر جاعى سارقىراپ اققان وزەنمەن يىقتاسىپ جاتقان اۋىلدىڭ كەزىندە جۇرت قىزىعاتىنداي جەر بولعانى كورىنىپ تۇر. ءتۇزۋ-ءتۇزۋ كوشەلەرىنە قاراپ-اق بۇرىنعى تىرشىلىگىنىڭ تابىستى بولعانى بىلىنەدى. بىراق ءبىتىسىپ ءوسىپ كەتكەن قالىڭ اعاشتىڭ اراسىنداعى قۇلاعان قورعان، وپىرىلعان كەرەگە، شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن ۇيلەردى كورىپ، بۇگىنگى ءحالىن باعامدايسىڭ. كوشەنىڭ ەكى جاعىنداعى قاتار-قاتار ۇيلەردەن جۇماقىز اپانىڭ ۇيىنەن باسقا قاڭقاسى ءبۇتىن بىردە-ءبىرىن كورە الماي قينالدىق. جول بويى كولىكتى جۇرىسىنەن جاڭىلدىرعان قىرعاۋىل مەن وزەن يىرىمدەرىندە اسىر سالعان اق شاباقتار العا جەتەلەيدى. وسىندايدا «جۇمان اپانىڭ كۇيرەگەن اۋىلدا 30 جىل بويى جالعىز تۇرۋىنا قانداي كۇش جەتەلەدى؟» دەگەن سۇراق مازالاي بەردى.
اعاشتى كەسپەسىن، قىرعاۋىلدى اتپاسىن…
اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اقپاراتى بويىنشا، بۇگىندە اۋىلعا 20 ءۇيدىڭ تۇرعىنى تىركەلگەن. تىركەلدى دەگەن اتى بولماسا تۇراقتى تۇراتىنى وسى جۇمان اپا عانا. قالعانى قىستى كۇنى اۋدان، وبلىس ورتالىعىنداعى جىلى باسپاناسىنا كەتەدى دە كوكتەم شىعا ورالادى. ولاردىڭ دەنى قىرعاۋىل اتىپ، دەمالىپ قايتۋعا عانا كەلەدى. ونىڭ سىرتىندا كۇز باستالا اۋىلدىڭ اعاشىن كەسىپ، اقشا تاپقىسى كەلەتىندەر مەن جازدا قىرعاۋىل اتىپ، قىزىققا باتقىسى كەلەتىندەر قۇمار-اق. ال جۇمان اپا: «اۋىلدىڭ ءبىر تال اعاشى قيىلماسىن، ءبىر قىرعاۋىلى اتىلماسىن» دەپ جانۇشىرىپ جۇرگەن جالعىز جان.
اۋىلدى قىزعىشتاي قورعاپ جۇرگەنىمەن باسقالار جاعىنان نەشە ءتۇرلى قىسىمعا، قوقان-لوققىعا ءجيى ۇشىراپ تۇراتىنى بار:
– قاراعاشقا بايلاپ، بەنزين قۇيىپ ورتەپ جىبەرەمىز. قىرعاۋىلدىڭ ورنىنا سەنى اتامىز، – دەگەندەر دە بولىپتى. تەلەفون ارقىلى دا نەشە ءتۇرلى سۇمدىق جوسپارلارىن ايتىپ، ۇركىتىپ-قورقىتاتىندار دا كوپ ەكەن. بىراق جۇمان اپا:
– ورتەسە دە، شاپسا دا وسى اۋىلدىڭ ءبىر تال شىرپىسىن كەستىرىپ، ءبىر باس قىرعاۋىلىن اتقىزا المايمىن، – دەپ بەكىنىپ الىپتى.
اۋىلدىڭ وسىنداي حالگە جەتۋىنە الدەكىمدەردى كىنالاۋعا كەلمەيدى. بىراق اۋىلدى بۇرىنعى دەڭگەيىنە قايتا كوتەرۋ ءۇشىن ىستەلۋگە ءتيىستى كەيبىر جوسپاردىڭ دەر كەزىندە قولداۋ تاپپاعانى عانا وكىندىرەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعانشا بۇل اۋىلدىڭ 95 پايىز تۇرعىنى وزگە ۇلت وكىلدەرى بولعان. ولاردىڭ اتا-بابالارى وتارشىلدىقپەن بىرگە وزگە ەلدەن قازاقتىڭ شۇرايلى مەكەنىنە قونىس تەپكەندەر. ال تاۋەلسىزدىك الىپ، ەلدىڭ كەلەشەگى قازاقتاردىڭ قولىنا وتكەندە بايىرعى مەكەندەرىنە كوشىپ كەتۋى زاڭدى دۇنيە. يەسى كەتىپ، قاراۋسىز قالعان ۇيلەر جىلدار وتە ءمۇجىلىپ، قۇلاپ، قيراپ قالدى. الايدا حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن نىسانداردى قورعاپ قالۋعا بولاتىن ەدى. بىراق دەر كەزىندە قورعاۋ شارالارى دۇرىس قولعا الىنباعاندىقتان شاڭىراعىن شايقالتىپ، قابىرعاسىن قاۋساتىپ الدىق.
جۇمان اپا ەرتىپ ءجۇرىپ، سونداي نىسانداردى ارالاتىپ، كورسەتتى. كەزىندە كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعان پوشتا، اۋرۋحانا، كلۋب، مونشا، بالاباقشا ورنالاسقان عيماراتتاردىڭ تاعانى عانا قالعان. اۋلاسىن ءشوپ پەن اعاش باسىپ، سۇرىقسىز كورىنەدى. ساقتالىپ قالعانى مەكتەپ پەن مال بورداقىلاۋ ورنىنىڭ عيماراتى عانا. ساقتالىپ قالدى دەگەنى بولماسا، ءتورت قابىرعاسىنان باسقا تۇگى جوق. جۇمان اپا وسى مەكتەپتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تابانى توزىپ تالاي مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپتى.
– اۋىلدا وقيتىن بالا قالماعاندىقتان مەكتەپ جۇمىسىن توقتاتتى. الايدا 2000 جىلداردىڭ باسىندا شەتەلدەن قانداستار كوشىپ كەلە باستادى. ءبىزدىڭ اۋىلعا دا 20-دان استام وتباسى كوشىپ كەلىپ، قونىستاندى. ولاردى تۇراقتاتىپ قالۋ ءۇشىن مەكتەپتى قايتا اشۋعا تۋرا كەلدى. سونىمەن ارىزىمدى ارقالاپ اۋدانعا، وبلىسقا باردىم. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆپەن عانا جولىعا المادىم. باسقا جاۋاپتى مەكەمە باسشىلارى مەن ساياسي پارتيا وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ، ويىمدى جەتكىزىپ 2009 جىلى مەكتەپ قايتا اشىلدى. مۇعالىم، كۇزەتشى، شارۋاشىلىققا جاۋاپتى ادامدار بولىپ، 11 شتات بەكىتىلىپ، ءوز جۇمىسىن باستادى. ارادا 3 جىل وتكەندە اعايىنداردىڭ اراسىنان جىك شىعىپ، قانداستار اۋىلدان كوشىپ كەتتى دە مەكتەپ مۇلدەم جابىلدى. سونىمەن عيماراتتىڭ ەسىك-تەرەزەسى، تەمىر-تەرسەگى، شاتىرى تونالىپ، بۇگىنگىدەي اڭعال-ساڭعال حالگە جەتتى. وتكەن جىلى بىرەۋلەر كەلىپ، مەكتەپ عيماراتىن مال بورداقىلايتىن ورىنعا اينالدىرماق بولدى. وعان قارسى بولدىم. ءتۇبى اۋىلداستار ورالىپ، مەكتەپ ءوزىنىڭ جاڭا مىندەتىن باستايتىنىنا سەنەمىن، – دەيدى اپامىز.
ءتۇبى ءبىر تۇلەيدى…
«ورنىندا بار وڭالرى» دەگەن ناقىلعا سەنسەك، اۋىلدىڭ الداعى كۇندەرى كوپتىڭ قولى جەتپەيتىن مەكەنگە اينالارى انىق. ويتكەنى، كۇيرەگەن اۋىلدىڭ ماڭى تۇنىپ تۇرعان تاريح. كەزىندە بۇل اۋىل بەسدوڭ دەپ اتالعان ەكەن. اۋىلدىڭ ىرگەسىندە 5 ۇلكەن ساق قورعانى بولعان. بۇگىندە ونىڭ ۇشەۋى تولىق ساقتالسا، بىرەۋى تەگىستەلىپ، ەگىسكە اينالىپ كەتكەن، ەندى ءبىرىنىڭ ورنىنا مال ازىعىن ساقتايتىن قويما سالماق بولىپ جارتىلاي ءبۇلدىرىپ تاستاپتى:
– قورعاندى قازعان كەزدە ىشىنەن بورەنەلەر، بىلتەلى مىلتىق، كۇمىس اقشا، كۇمىستەلگەن اشەكەي بۇيىمدار شىقتى. «ماسكەۋگە اكەتتى» دەپ ەستىدىك. بىراق قايدا اكەتكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. سولاي جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى. اۋىلداستار كەيىنگە دەيىن قىش قۇمىرالار، كۇمىستەلگەن اشەكەي بۇيىمدار تاۋىپ الىپ ءجۇردى. ءسويتىپ ەكى قورعان ءبۇلىنىپ، بۇگىنگە وسى ءۇش قورعان عانا قالدى، – دەيدى بىزبەن جولشىباي تىلدەسكەن قايرات كامالۇلى.
مۇنان باسقا دا تولىپ جاتقان تاريحي وقيعالار بۇل جەردىڭ قاستەرلى مەكەن ەكەنىن ايعاقتايدى. قازاقتىڭ ايگىلى تاريحشىسى مۇحامەتجان تىنىشباەۆ وسى ولكەنىڭ تۋماسى، ال تەرەكتىنىڭ قارسى بەتىندەگى جوتانىڭ ارعى جاعى 1846 جىلى شۇبار اعاش ءبىتىمى وتكەن جەر. ىبىراي التىنساريندەر قوستانايدا العاش مەكتەپ اشقاندا كامال ىبىرايۇلى دەگەن زيالى ادام قۇراقساي دەگەن جەردەن مەكتەپ اشىپ، بالا وقىتىپتى. تۋركسيب تەمىرجولىنىڭ العاشى سىزباسىندا تەمىرجول تەرەكتىنى باسىپ وتۋگە ءتيىس بولىپ، كەيىن جوبا وزگەرتىلگەنى بار. ۇجىمشار العاش قۇرىلعاندا وسى جەردەگى كونە مەشىتتى تراكتورمەن قۇلاتىپ تاستاپتى. كەيىن تراكتورشى جىگىتتىڭ اياق-قولى تارتىلىپ، مۇگەدەك بولىپ ومىردەن ءوتىپتى.
اۋىلدان لاۋازىمدى ادامدار، عىلىم قايراتكەرلەرى، ءار سالادا جۇمىس اتقارعان بەلگىلى تۇلعالار، سپورتتا ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەندەر كوپ شىققان. الايدا قازىر ولار اۋىلىن ۇمىتقان. اۋىل ىرگەسىندە جەمىس-جيدەك وسىرەتىن باقشا بولعان ەكەن. جاز، كۇز ايلارىندا جەمىستەر جينالىپ، قويمالانىپ، قىستاي اۋىل تۇرعىندارىنا تاراتىلاتىن. بۇگىندە جەيتىن اۋىز جوق. كۇزدە توگىلىپ، شاشىلىپ جاتادى. اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى ەگىستىكتەردە ءداندى-مايلى داقىلدار جايقالىپ ءوسىپ، قانت قىزىلشاسىنان مول ءونىم الىناتىن. ونىڭ ءبارى كوزدەن بۇلبۇل ۇشقان.
وسىنداي قىزۋ تىرلىك، باقىتتى كۇندى كورگەن جۇمان اپانىڭ 30 جىل بويى «اۋىلدى قايتا قالپىنا كەلتىرسەم» دەپ شىرىلداپ ءجۇرۋىنىڭ سەبەبى وسى. «ءبىز قولدان كەلگەنشە كومەكتەسەمىز» دەپ ۋادە ەتتىك. ال اۋدان، وكرۋگ باسشىلارىنىڭ اۋىلدى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى جوسپار-جوباسىن الداعى ۋاقىتتا سۇراپ بىلەتىن بولامىز.
الەۋمەتتىك كومەك الا الماي ءجۇرمىن
ءبىر جاعىنا تارتساڭ، ەكىنشىسىنە جەتپەي جاتاتىن دۇنيە عوي بۇل. جۇمان اپا 30 جىل اۋىل دەپ شىرىلداپ ءجۇرىپ، جەكە باسىنىڭ كەيبىر ماسەلەسىن شەشۋگە ۋاقىت تاپپاعانىن ايتىپ مۇڭايدى. جالپى زاپار اعامىز بەن جۇمان تاتەمىزدىڭ كىندىگىنەن نازيگۇل، جاننا، سايلاۋ، نۇرگۇل، راحات، بوتاگوز سياقتى 6 بالا تارايدى. بالالارىن الپەشتەپ ءوسىرىپ، ەل قاتارىنا قوستى. بىراق ءومىردىڭ زاڭى عوي. قازىردە ارامىزدان الىستاپ كەتكەندەرى بار. التى بالا تاربيەلەپ، وسىرگەنى ءۇشىن جەڭىلدىكپەن، ەرتەرەك زەينەتكە دە شىققان. وكىنىشكە وراي، كوپبالالى انا رەتىندە مەملەكەتتەن الىناتىن الەۋمەتتىك كومەككە قول جەتكىزە الماي كەلەدى. ءبىر-ەكى مارتە زەينەتاقى تولەۋ ورتالىقتارىنان سۇراۋ سالعان ەكەن. كوكەيگە قونىمسىز جاۋاپ ەستىپتى. ءوزى بارۋعا ۋاقىت تاپپاعان.
– اۋىلدىڭ قاراعاشى مەن قىرعاۋىلىن قورعايمىن دەپ ءجۇرىپ ءوزىمنىڭ جەكە ماسەلەمدى قاراستىرۋعا ۋاقىت جوق، – دەپ مۇڭايدى كەيۋانا.
«مۇنىڭ سەبەبىن زەينەتاقى تولەۋ ورتالىقتارىنان سۇراپ، ناقتىلى جاۋابىن ايتامىز» دەپ ۋادە بەرىپ كەتتىك. اۋىلدى كۇزەتىپ، ابىگەر بولىپ جۇرمەگەن سوڭ بىزدە ۋاقىت بارشىلىق.
ءتۇيىن:
جۇمان اپا دا تاۋ قوپارىپ، تاس ۋاتقان ادام ەمەس. بىراق اۋىلعا دەگەن شىنايى ماحابباتىمەن وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە بولا الادى. ويتكەنى، كىندىك قانى تامعان جەرىن قيىپ تاستاپ، كوشىپ كەتكەن جانە «اتالارىمىزدىڭ سۇيەگى جاتقان توپىراق قوي» دەپ كوز قىرىن سالۋعا جاراماعاندارمەن سالىستىرعاندا جۇمان اپانىڭ قارتايعان شاعىندا اۋىلىنا دەگەن جاناشىرلىقپەن شالعايدا جالعىز تۇرىپ جاتقانى ەرلىكپەن تەڭ دۇنيە. كەۋدەسىنە تاعار مەدالى، ءۇيىنىڭ قابىرعاسىنا ءىلىپ قوياتىن العىس حاتى بولماسا دا، ءبىز ءۇشىن ناعىز ەڭبەك ادامى. ءار دەڭگەيدەگى قابىلداۋلارعا شاقىرىلماق تۇگىلى، «قىتىمىر كەمپىر» اتانىپ، توپتان قاعىلا بەرسە دە، تۋعان توپىراقتىڭ قادىرىنە باس يگەن جۇمان اپاعا ءبىز دە باس يەمىز. ول كىسى ورىنداي الماعان ارمانىن ءبىز جالعاستىرامىز.











