Osydan eki myń jyl ilgeri ómir súrgen Qytai tarihshysy Sy Ma CHianniń «Tarihnama» atty kitabynyń «Batys óńir shejiresi jáne Ǵúndar bayany» degen tarauynda:
– «Ǵún jasauyldary kóktem shyǵa orta jazyqty (kezindegi qytailar qonysy) talan-tarjylaudy kúsheite túsetin. Han (qytai patshalyǵy) patshasy 150 myń atty jasaqpen ǵúndarǵa qarsy soǵysqa shyqty. Ádette, jazyq jerdegi soǵysqa jattyqpaǵan han jasauyldary tauly aimaqtaǵy soǵysta álsizdik tanytty. Onyń ústine ǵún áskerlerimen betpe-bet kele almady. Sonda bir uázir: «Ǵúndar – aruaqtaryn qadirlep, qabirin taptatpaityn el. Sondyqtan olardyń qabirlerin qazu kerek» dep keńes aitady. Han jarlyǵy oryndalady. Kezikken qabirdi qaza bastasa boldy, attandap ǵún áskerleri shyǵa keledi. Jasanǵan jau osy tásil arqyly ǵúndardy talqandady», – dep jazǵan.
Árine, qazaq tegin qúraǵan ǵúndardan jalǵasqan aruaq totemi osydan keiingi san ǵasyrlar boiy qazaq dalasyn biriktirushi kúsh bolyp keldi. «Aruaq» dep attandasa atqa qonbaityn qazaq joq. Ǵúndar ydyrap, jiyrma ǵasyr ótkennen keiin tarih sahnasyna kelgen jońǵar handyǵyna qarsy kúreste qazaq balasyn – dalasynyń jau qolynda qalǵany emes, atalar aruaǵynyń ayaqqa taptalǵany biriktirdi. Aqsaqaldardyń «attanyna» ere shabatyn qazaq úldarynyń Túrkistan túbinde bas qosyp, jońǵar qolyn talqandaǵany osynyń dáleli. Al táuelsiz el bolyp, eń aldymen atalarymyzdy túgendegenimiz, odan soń tarydai shashylǵan qazaqtyń basyn qosqanymyz basqa emes, «Atamyzdyń at suarǵan jerinde óleiik» degen niet emes pe? Atajúrt ataluy da osynda. Endeshe, osy táuelsizdikti nyǵaitu jolynda qazaq úlandaryn irkitshe iritpei, bir niette úiytudyń joly qaisy?. Búgingi qazaqty aruaqtap jinauǵa bolmaidy. Búl zaman talaby emes. Sondyqtan din arqyly imandylyqqa, til arqyly últjandylyqqa beiimdegimiz keldi. Árine, atqarylyp jatqan is qomaqty. Biraq qaiyryńdy sháiir qylatyndary da joq emes.
Elimiz táuelsizdik alǵannan beri dinge degen betbúrysymyzdy jasyruǵa bolmaidy. Elimizde islamnyń kenjelep jatqanynyń ózinde namaz oqyp, oraza ústaityndar kóbeyude. Sonyń basym bóligin jastar qúraidy. Múnyń nátijesinde mektep qabyrǵasynda jáne joǵary oqu orynynda sájdege bas qoyatyndar sany kóbeiip, namazhanalar ashylyp jatyr. Al júma namazynda meshitti toltyratyndardyń deni 10 jas pen 30 jas aralyǵyndaǵy jastar. Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) bir hadisinde: «Ólim kelmei túryp ómirińniń, kárilik jetpei túryp jastyqtyń, auru kelmei túryp densaulyǵyńnyń, shyryp is kelmei túryp bos uaqytyńnyń, kedeilik kelmei túryp bailyǵyńnyń qadirin bil», dep aitylǵan. Biz din jolyn ústap jastardy bereke men birlikke úiyta aldyq pa? Joq, Qúrannan qoryqpai ózimizdi aldap júrmiz be? Búl – bir allaǵa ayan.
Árine, qoǵamǵa paida keltiretin túlǵa bolu úshin eń aldymen imanymyz kámil boluy kerek. Men imandy boludyń sharty jaiynda bir din ókilimen áńgimelesip kórgen edim. Onyń pikirinshe: «Imandylyqtyń basty sharty – bes uaqyt namaz oqyp, barlyq jamandyqtan tyiylu kerek». Jamandylyqtan tyiylu – imandylyqtyń bastauy. Qúranda «Allah taǵala adamǵa shamasy jetpegen nárseni júktemeidi» degen ayat bar. «Oraza-namaz toqtyqta» degendei, baidyń balasy toiyp sekirse, jarlynyń balasy tońyp sekirip jatqan myna, almaǵaiyp zamanda otbasyn asyrauǵa kúii kelmei jatqandarǵa islamnyń shartyn oryndamadyń dep kina artuǵa bola ma?
Bala kúnimizde Túrysbek atty atamyz boldy. Ol kisini «Qajy ata» dep ataushy edik. Auyldyń balalaryn jinap alyp:
– Jaratushyń kim?
– Alla.
– Paiǵambaryń kim?
– Múhammed.
– Kimniń mazhabyndasyń?
– Imam aǵzam Ábu Hanifa.
– Neshe mazhab bar?
– Tórteu.
– Ol qandai mazhab?
– Imam aǵzam, Imam SHafihi, Imam Málik, Imam Ahmad bin Hambal, – dep jattatatyn.
Biz keri ketkenderdiń bárin keshegi keńestik dáuirge itere salyp, qútyluǵa qúmarmyz. Atalarymyz kommunistik idelogiyanyń jeteginde júrip te bizge imandylyqty úlgi etip ketip edi. Jasyratyny joq, sol kisilerdiń óńinen bir-túrli núr tógilip túratyn. Jyly júzine tartynbai qarap, aitqan aqyl-ósietin jadymyzǵa saqtauǵa tyrysushy edik. Qazir Qúran kitabyn qúshaqtap otyrsa da, óńinen jylylyqtyń taby bilinbeitin adamdar kóbeiip keledi. Nege?
Al qazir atalarymyz barshylyq. Dese de, búrys ketken jastardy tiline ilandyratyndar azaiyp barady? Besin namazyn ótep, úiine qaityp kele jatyp, jol boiynda ábes qylyq jasap jatqan jastarǵa: «Búlaryń ne qaraǵym?» – dep aitqannan góri, kórmeske salyp ainalyp ótip ketetinder jeterlik. Másele qaida jatyr?
«Búl – jalǵan dúnie, shyn ómir – újymaqta. Sol úshin anany isteme, mynany iste» dep nemeresine aqyl aityp otyrǵan qariyalardy kórgende: «SHirkin-ai, Kaiqauystyń «Kabusnamasyn» oqytyp alu kerek edi» dep oilaisyń. Múnyń ózi oi-órisi kemeldenbegen balaǵa keri áser tigizbei me? Paiǵambarymyz: «Eger kimde -kim meniń aitqanymdy jastarǵa ornymen úiretse, ol meniń jannattaǵy áshirim bolady» degen. Alla taǵala qazaqqa táuelsizdikti bergen eken, osy tirlikte sol táuelsizdikti qorǵańdar degen mindetti de berip otyr. « Qúrannyń bári tejemnen qúrylǵan ba?» – dep sol bala oilanyp qalsa, onyń zardabyn mólsherleuge bolmaidy. Qazir óz-ózine qol júmsaityn balalardyń sany artyp barady. Biz múny qoǵamnan kóremiz. Joq, onyń bir úshy basqada jatyr. Basqa dinniń («Krishna», «Iegova»..) azdyrǵyshtaryn aitpaǵannyń ózinde, qasietti dindi búrmalap («Hizb-ut-tahrir», Islam qozǵalysy), jeke basynyń paidasyna asyryp júrgen aǵaiyndar qanshama? Gúl ataulynyń barlyǵynda tús bolady. Al tústi nárseniń bári gúl bolmaityny esimizde bolsyn.
Qazir imandylyqqa jol ashyldy. Júma namazyna jinalǵan jamaǵatty kórip kóńiliń ósip qalady. Dese de, imandylyq úiiniń tórt búryshqa bólinip alyp, tórt túrli uaǵyz aityp otyratyndardy kóresiń. Bári óz mazhabynyń ideyasyn úgitteidi. Namazdy da ózderiniń tásilimen óteidi. Biri-birine qaishy. Qarabaiyr halyq qyrma saqaly men sáldesine qarap syilaityn shyǵar, biraq qaisysyna senerin bilmei áńki-táńki. Al namazda jamaǵatqa uaǵyz aityp, meshitten shyǵa sala jeke múddesiniń qamymen jan-jaǵyna qaramai, qarailamai shapqylaityndardy ne deimiz? Qúrannyń bes súresin jattap alyp, túnimen úrlyq, zinaqorlyq jasap, tań ata namazyn oqyp, qúdaishyl bolyp shyǵa keletinder kóbeiip aldy. Olar adamdardy aldai alatyn shyǵar. Alla taǵalany aldai ala ma? Búlar qasietti islam dinine shirkeu keltiretin piǵyldar. Ómirde de, ǵylymda da islam dininiń ornyn basatyn eshqandai bir qúdiret joq. Búl – dálelsiz shyndyq. Biz osy shyndyqqa kir keltirip júrmiz.
Qazaq– qashanda jaqsylyqty tez meńgeretin halyq. Sondyqtan jastardy tárbieleu últtyń bolashaǵyn bekemdeu bolyp tabylady. Ata-babalarymyz ejelden dindi júregimen, dilimen qabyldaǵan. Paiǵambarymyzdyń hadisinde halyqqa jeńil tietin maqal men mátelge ainaldyryp jattaǵan. Mysaly, «Atańa ne isteseń, aldyńa sol keledi», «Ne ekseń sony orasyń», taǵy basqalar. Búgingi kúnge kelgende sol júreginde imany bar halyqty órkenietti din arqyly úiyta almai otyrǵanymyzdyń keibir sebepteri joǵarydaǵy jailarǵa qatysty bolyp otyr. Kim kináli?
Memlekettik til… Aita-aita jauyr bolǵan, kótere-kótere qadiri qashqan másele bolyp túr. Nege deisiz ǵoi? Ony tórden ozdyrudyń mánisin tappai qinalǵanymyzǵa, qyzyltanau bolyp entigip, eshteńe óndire almaǵanymyzǵa– 15 jyl. Qazaqstan halqyn biriktirushi kúsh – qazaq tilinen ózge últ ókilderi 15 sóz úirenbedi. Amal ne, búl bizdiń memlekettik til taǵdyryna tym-tym beijai ári salqyn qaraǵanymyzdyń jemisi. Ózge últ ókili túgil, óz qazaǵymyzdyń teń jarymyna juyǵy ana tiline múrnyn shúiirip qaraityn kórinedi.
Qazaq tilin tórge ozdyramyn dep jantalasyp júrgen Múhtar SHahanov osylai dep jazypty. Sodan beri eki jyl ótti, ózgergen eshteńe joq. Eń soraqysy, ala shapandy ózbek aǵaiyndardan úyat boldy. Kóktem shyǵa arzan eńbek kúsh bolyp, qazaq auyldarynyń júmysyn jasap, nápaqa tauyp eline qaitatyn sol júmyskerler eshuaqytta oryssha nemese qazaqsha sóilemeidi. Ózbekshe sóilep, ózgelerdiń Otanynda sairandap júr. Al soǵan júmys bergen bizdiń azamattar temekisin shiratyp túryp, bir-birimen orysshalap túsiniskenin kórgende jerge kire jazdaisyń. Ózbekter «Orys bolu úshin aldymen qazaq bolu kerek», – deitin kórinedi. Qorlau ǵoi? Biraq qúlaǵyna iletin pende joq.
Eger tarihqa júginer bolsaq, qazaqtai jankeshti, mádenietti últ bolmaǵan. Ǵúndardyń batysqa auǵany úiqyda jatqan Europany oyatqanyn, qypshaq tiliniń álemdik qatynas tili bolǵanyn, tasqa jazylǵan tarihymyz bertingi is dep qaraǵannyń ózinde, qytai tarihshylary ejelgi qytai qonystaryndaǵy bir qabirden tabylǵan jádigerler men Mysyrdaǵy jer asty qazbalarynyń arasynda úqsastyq tauyp otyr. Ondaǵy úqsastyq – osydan tórt myń jyl ilgeri eki óńirde ómir súrgen halyqtar tútynǵan ydystarǵa qoshqardyń múiizi tárizdi órnek oiylǵan. Al qoshqardyń múiiz beinesi arqyly kórkemdikti beineleu tásilin osy kúnge deiin tek qazaq úrpaqtary ǵana saqtap kelgen. Osy mádeniet til arqyly jaratylǵanyn eskersek, biz sol mádenietti jaratqan tildiń múragerimiz. Biraq…
Ana tilimizdi shúbarlap sóileudi, jazudaǵy qatelikti, kóshe boiy qaptaǵan basqa últ tilindegi jarnamany, aǵaiyndardy qalai qazaqsha sóiletudiń jolyn jazyp-jazyp jauyr boldyq. A. Zataevich: «Maǵan qazaq halqy ǵana emes, qazaq dalasynyń ózi án salyp túrǵandai seziledi» dep jazdy ǵylymi eńbekterinde. Qazaq tili qai tilden kem? Jer betindegi eń ánshi halyq sanalatyn italьyan tilinde 16 dauysty dybys. Al qazaq tilinde 14 dauysty dybys bar. Osyndai tildi qúrmettei almaǵandarǵa ne dersiń? Oiymyzdy oryssha emes, qazaqsha jetkizuge de bolady ǵoi? Súraq jetedi. Jauap joq…
Árine, «Kórshiń soqyr bolsa, kózińdi qys», – degen sóz bar. SHyǵysymyzdaǵy kórshimiz tayau jyldardan beri «Qazaqstan mektebi» degen orta oqu ornyn asha bastady. Múndaǵy oqushylar 11 synypty bitirgenshe qazaq tilin, ádebietin, tarihyn jáne mádenietin qazaq tilinde oqu mindettelgen. Oǵan qosymsha qytai tilinde jaratylys tanu pánderi men shet tilderi bar. Sondaǵy múǵalimder Qazaqstannyń jai-japsaryn bilmeitin balalarǵa: «Qazaqstan degen el bar. Ondaǵy túrǵyndar óz ana tilin bilmeidi, sender keleshekte olarǵa ana tilderin úiretetin bolasyńdar», – deitin kórinedi. Árine, qazir markstik ideologiyany joqqa shyǵarǵanymyzben onyń últ boludyń tórt faktoryn teristeitin qaǵida joq. Onyń biri – til tútastyǵy. Sondyqtan biz ana tilimizdi júielei almasaq, jahandanu siyaqty aidaharǵa jútylyp ketuimiz ábden múmkin. Mine, «basqa tildiń bárin bilemiz» dep júrgende, basqalar bizge til úiretu úshin jantalasyp jatyr. Olar qazaqtyń qamyn oilap otyr ma?
Keńes odaǵynyń ydyraǵanyna 17 jyl boldy. Bilik ózgergenimen júie, psihologiya túbegeili ózgere qoiǵan joq. Ózgerdi degenniń ózinde batystyq, jahandanu úlgisi, últsyzdanu etek alyp barady. Memlekettik tildi qoldau úshin qyruar qarjy bólinip, úirenu ortalyqtary ashylyp jatqanymen tildi meńgergen adamnyń qarasy kóbeimei otyrǵany osyǵan bailanysty. Sondyqtan qazaq tili de últjandylyqqa úiytudyń negizi bola almai otyr.
Biz islam dini – imandylyqqa, qazaq tili – últjandylyqqa úiytady dep edik? SHyndyq olai bolmai túr. Endi ne isteu kerek?
Úly Otan soǵysynyń batyry Bauyrjan Momyshúly jurnalisterge bergen súhbatynda:
– Sen bilesiń be? Men maidanda qan keship júrip ólimnen qoryqpaǵan edim. Búginderi qorqynyshym kóbeiip keledi. Sen qolyńdy búk, men aitaiyn. Qazir balasyna besik jyryn aitatyn kelinder, nemeresine ertegi aityp beretin ájeler, aqyl aityp, jol kórseter atalar azaiyp barady. Al anasynan besik jyryn estimegen, ájesinen ertegi, atasynyń aqylyn tyńdamaǵan bala balta berseń shaba salady, naiza berseń súǵa salady, – dep az-kem únsiz qalsa kerek.
Kim-kóringenniń qoljaulyǵy bolǵan tarihymyz ata tegimizdi úmyttyryp qana qoimai, sanamyzǵa qazaqtyń qolynan dym kelmeidi degendi synalaǵysy keledi. Osy dertten qútyla almai júrgenimiz jasyryn emes. Dinge degen qúrmetsizdik, tildi mensinbeudiń túp tamyry osynda. Alaida, shyndyq olai emes eken. Qazaq ta el basqaryp, órkenietti órge súirei alady eken. Ony osy sanauly jyldardaǵy atqarǵan isterimiz dáleldep berdi.
Táuba, qazirgi táuelsizdikpen tel ósken jastarǵa razy bolasyń. Ǵylym, óner, sport bolsyn tabysty eńbek etip jatqandar kún sanap kóbeiip keledi. Bizdi barlyq tyǵyryqtan alyp shyǵatyn kúsh solardyń qolynda. Endigi mindet – osy úrpaqtyń sanasyn ulap almai, ruhyn bekemdeitin keleshegine kemel jol tabuda bolyp túr. Erteńgi kúni dindi de, tildi de biik mártebege jetkizetin áne, solar. Ol jol – «Qazaqstan – 2030» strategiyasy. Din de, til de, sayasat ta, zań da mine, osy strategiyanyń ayasynda júmys jasauy kerek.
Ajar Andas, SDU 3 kurs studentı
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1524861
Q-Andas aqparat










