Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet aqparat

Bolashaq – núrly, jol – búralań

nemese tabysqa jetudiń qúpiyasy haqynda

admin
2026/08/31
Qajet aqparat
0
Болшақ – нұрлы, жол – бұрлаң

Tabysqa jetudiń qúpiyasy ne? Múny oqyǵan oqyrman ǵalymdar jaily jazady dep oilaityn shyǵar. Olai emes, men bala kezimde-aq ózimniń ǵylymnyń adamy bolmaitynymdy bilgenmin. Sondyqtan qoǵamdyq salaǵa qarai beiim boldym. Onyń basqa da sebepteri boldy. Sayasat pen ǵylym tek tózimdi adamdardyń shúǵyldanatyn isi ekendigin sezdim. Óitkeni, sen óz ideyańdy basqalarǵa moiyndatu úshin ózińde ómir boiy sol tirlikke arnaityn tabandylyq pen biliktiń quaty boluy kerek. Alaida, mende ol shart bolǵan joq. Dese de, filosoftardyń jazbalaryn oqi júrip, adam boludyń qúpiyalaryn aqyryndap úirene bastadym. Sondyqtan men búl maqalada ózim sezgen tabysqa jetudiń sharttary men qoǵamnyń shyndyǵy shendestire otyryp, jeke oi-pikirimdi ortaǵa sala ketudi jón kórdim.

Ǵúlamalar: «Adam balasy alǵashqy zamanda tuysqa tartqan jáne jeke múddeni kózdegen. Orta ǵasyrda dana adamǵa tabynǵan jáne qaiyrymdylyqqa, súiispenshilikke boi úrǵan. Tayau zamanda asyl zattardy kótermelep, úlyqtardy qasterlegen. El dana kisilerdi qadirlegen soń-aq qabilet, múral jaqtan bás talasatyn bolǵan. Al asyl zattarǵa tabynu jeke bastyń qamyn qarastyrudy negiz etken.

Mine, úqsas bolmaǵan qoǵamdyq qarym-qatynas adamzat qoǵamynyń ilgeri basuyna túrtki boldy. Óitkeni, osyndai túrli qaishylyq adam balasyna nege kerek? Ómir súru úshin qalai istegen jón deitin baǵyt-baǵdar berip otyrdy» – dep jazady.

Ertede, bir taipanyń aqylgói qariyasy bolypty. Olar jer tanabynan tirlik qajetin qamdap otyrady eken. Tirshiliktiń qajeti úshin mal ósirip, tirlik keship jatqan kórshi taipamen qarym-qatynas jasauǵa ortada túrǵan alyp tau men ondaǵy jyrtqysh ańdar bóget bolypty. Bir kúni dana qart taipa múshelerin jinap, keńes qúrady. Olardyń aldynda eki jol bar edi. Biri – taudaǵy ań bitkendi qyryp, joǵaltu. Endi biri – taudy ornynan basqa jaqqa kóshirip tastau. Taipadaǵylar keńese kele ekinshi jobany dúrys dep sheshedi. Qyzu tirlik bastalady. Bir úrpaq, ekinshi, úshinshi úrpaq sansyz japa-mashahatpen eńbek etedi. Dese de, armannyń oryndaluyna áli erte edi. Sol taipanyń besinshi úrpaǵyna kelgende ǵana jospar oryndalyp, eki taipa bir-birimen emin erkin qatynaityn múmkindikke ie bolady. Búl basqa tirshiliktiń kózin ashyp, órkenietti ary qarai jalǵap áketti. Iá, búl jerde aitylyp otyrǵany nendei bir taudy kóshiru emes, tózimdilik pen qajyrlylyqtyń asqar taudy da ornynan jyljyta alatyn qúdiretti kúsh ekendigin bildiru. Adam balasynyń búgingi órkenietke jetui – osynyń nátijesi. Árine, tabysqa jetudiń birinshi qúpiyasy mine, osy.

Dúniede tórt túligi sai nárse joq. Onyń ústine, bir adam nemese últtyń ómirin tek qajyrly eńbek ǵana kemeldendire alady. Bayaǵyda Qorqyt degen áulie adam ótken eken. Ol ólimnen qashyp, barmaǵan jeri, baspaǵan tauy qalmapty. Qaida barsa, toptasqan adamdar legine úshyrasady. Mán-jaiyn súrasa, «Qorqyttyń kórin qazyp jatyrmyz» degen jauap alady. Osyndai qashqyndyqtyń saldarynan shalqar teńizdiń ústine qasietti kilemin tósep, qobyz tartyp otyrǵan jerinde ajal jylan bolyp tiip pániden ótken eken. Búl bir ańyz bolǵanymen bizdiń ata-babalarymyzdyń ómir keshirmesiniń ainasy. Halyq arasynda ejelden aitylyp kele jatqan: «Basy qarly Balqan tau, olda bizdiń barǵan tau, Tar túp. Keń túp ol da bizdiń kórgen jer, úrpaq ósip-óngen jer» degen támsil bar. Múndaǵy Balqan (Alьpi tauy), Keń túp (Ońtústik úiek), tar túp (qazirgi Indiya búǵazy) emes pe? Osy dalany shyr ainalyp, bolashaq izdegen ata-babalarymyzdy qajyrly dep aitpauǵa sharań bar ma? Talai-talai qyrǵyn men taqsiretti tartqan babalarymyz osy sayahatyn «Asan qaiǵynyń» aqyliyasyna ainaldyryp, «Qorqyttyń kórine» shendestiru arqyly túiindep ketken joq pa? Osydan 3 myń jyl ilgeri tarih sahnasyn dúbirletken Saq taipasynyń ertoqym men úzeńgini tapqyrlap, at ústinde soǵys salǵanyn «Álem kemesine» balap maqtanamyz. Biraq, sol babalardyń antalaǵan jaumen ayanbai kúresken qajyryn eleusiz qaraitynymyz bar. Tipti bilmeimiz de, biluge úmtylmaimyz. Osy oiymyzdy óre kelgende, qazir biz: «Qazaq jalqau, órkenietti eskere bermeidi», dep jeńil-jelpi baǵa bere saluǵa qúshtarmyz. Olai emes qazaq qataisa bolattai berik, júmsarsa maqtadai júmsaq halyq. Tek otarshyl júie osy ideyany miymyzǵa tereń sińirgendikten sol derttiń saldarynan jastarymyz aljasyp júr. Nege? Biz álemdik órkenietke bastau bolǵan tarihymyzben maqtanǵymyz kelmeidi.

A, b, s, d-ny aiyra alǵandar ózin ǵalym sanaǵanymen, onysy bári bir himiyalyq formulaǵa janaspaidy. Esepshotty qaǵa alatyndar ózderin matematik sanaǵanymen, qalammen istelgen esepteu jolyn kórgende odan nár ala almaidy. Sondyqtan, qazirgi zamanǵy oqymystylardyń qolynan barlyq is kele bermeidi.

Men bir tarihshyny bilemin. Aita berseń alǵan ataǵy jetedi. Jasyratyny joq, orys, nemis, aǵylshyn deimisiń, ózge últtyń tarihyna júrip túr. Biraq Qabanbai batyrdyń 103 ret jekpe-jekke shyǵyp, jeńiske jetken barysyn bilmeidi. Múny aityp otyrǵanym, bes myń jyldyq jazba tarihy bar qytai estelikterinde eń myqty batyr 78 ret jeńiske jetti dep tirkelgen. Salystyryp kórińiz. Bizge qazir basqalardyń patshasynyń da, baiynyń da, baǵaly tarihynyń da keregi joq. Táuelsiz elmiz. Osy oraida, kim kóringenniń qol jaulyǵy bolyp ketken últtyq qúndylyqtardy tauyp alsaq boldy. Osy rette Múhtar SHahannyń «Ǵashyqtyq ǵalamaty» balladasynyń alǵy sózi oiyńa oralady. Sóz kezegi kelgende aita keteiin, qazirgi mektep oqushylary paidalanyp otyrǵan oqulyqtarǵa qarnyń ashady. Qazaqtyń tarihynan azyraq birdeńe bilemin degen adamnyń ózi túsinbeitin jerleri kóp. Qazaq tarihynyń bilgiri emes, beine bir jolaushynyń qoljazbasy siyaqty. Onyń ústine, ár avtordyń kózqarasy ártúrli. Mysaly, biz áli kúnge deiin SHyńǵys handy jauyz etip kórsetip kelemiz. Al Úisin patshalyǵyn qazaqtyń patshalyǵy retinde moiyndamai otyrǵan aǵalarymyz bar. Tarihtyń óz tili, dáldigi, úǵynyqty oiy bolady ǵoi. Múnai men urany mol bolǵanymen, sanasy últtyq qúndylyqqa bai bolmaǵan halyqtyń perzentteri tabysqa jete almaidy. Tabysqa jetudiń ekinshi qúpiyasy – óz últynyń tarihyna qúrmetpen qarau. Óitkeni, tarih qasterli. Ol seni aspanǵa shyǵara da, tereńge batyra da alady.

Áigili «Myń bir tún» kitabynda mynadai bir dialog bar:

– Jazyqty neden paida bolady?

– Jazyqtynyń túri kóp. Máselen, úrlyq qylady, qúl qojasynyń tilin almaidy, patshalarǵa salyq tólemeidi, qojanyń qyz-qatyndaryna qúl jaqyndaidy, bireudiń menshikti dúniesine bireu qol súǵady, din tártibi búzylady, tolyp jatyr.

– Nege óitedi? Sen aitqan júmaqta tolyp jatqan asty jei bermei me?

– Olardyń iesi bar. Azda bar, kópte joq. Tártip sodan búzylady.

– Endeshe seniń aityp túrǵan júmaǵyń – ol tozaq. Eriksizdik túrǵan jerde, eshqashan beiish bolmaidy. Jekemenshik bar jerde, ádilet bolmaidy. Ádiletsizdik bar jerde, rahat bolmaidy. Qylysh túrǵan jerde, eriktilik bolmaidy. Jylaǵan dauysty estip otyryp jegen qoidyń etinen, jylaǵany joq jerde jegen jylan eti artyq.

Iá, búl áńgimeniń ózeginde ne jatyr. Bes sausaq birdei bolmaǵany siyaqty adamdardyń qoǵamdyq orny da úqsas bolmaidy. Mine, osy paryq – barlyq páleniń bastauy. Sondyqtan adamdar zań arqyly memleketti basqaryp, adamdaryń múddesin qamtamasyz etudi oilap shyǵarǵan. Ol úshin birinshiden, zań halyqtyń basym bóliginiń erkindigin kózdep jasalu kerek. Ekinshiden, ol baǵynyshty adamdardyń múddesin qorǵauy kerek. Tarih boiy dáleldengen bir shyndyq – eger 9 ese jaza, 1 ese syilau qoldanǵan el órkendeidi. Al 1 ese jaza, 9 ese syilyqty qoldanǵan el qúryp-joǵalady. Halyq zańdy bilui kerek, sol arqyly óziniń qúqyǵyn qorǵaityn múmkindikke ie bolǵany jón. Tabysqa jetudiń úshinshi qúpiyasy – ádiletti zań jáne ony «qara qyldy qaq jaryp oryndaityn» biler boluy óte mańyzdy. Alaida, qylmys ataulynyń bári zańdy jalau etip jasalatyny adamdy qynjyltady.

Menińshe, tabysqa jetudiń kózi osy úsh nársege bailanysty bolsa kerek. Óitkeni, men biletin úlylar osy shart astynda biikke jetken nemese ony ázirlemegendigi saldarynan ómirden erte ozǵan.

Qoǵamda ne ǵalamattyń bári bolyp túrady. Barlyq armanshyl ne ótken shaqty ańsap, ne bolashaqqa úmit artyp, al qazirgi «shaq» dep atalatyn taqyrypty jauapsyz qaldyryp keledi.

Qandai kúide ekenin bilmesem de «bolashaq» dep atalatyn nárse, degenmen, sóz joq, bar bolmys. Sóz joq jetip keledi. Amal ne, sol kezge barǵanda, ol sol uaqyttyń «qazirgi shaǵy» bolyp qalady. Saryuaiymǵa salynudyń reti de joq shyǵar. «Sol kezdiń qazirgi shaǵy», «qazirgi kezdiń qazirgi shaǵynan» jaqsy bolatynyna senemin.

Múny qúrǵaq qiyal dep dáleldeudiń de orny joq. Sol bolashaqty jasaityndardyń biri bolyp sanalatyn meniń ózim júdyryq ta júmsai almaimyn, erligim de joq. Átteń, deshi, qolymdaǵy tek qalam ǵana. Osy maqala siyaqty sanany synalap, júrekti oyatar oi-órim jazuǵa jaraidy. Degenmen, ómirdegi tamyryn tereńge jaiǵan nársege tútqiyl shabuyl jasap, qatqan seńdi shytynata alsam, bolashaqqa artatyn bolmashy úmitim osy ǵana bolar edi degen kókeiimnen ketpeidi. Úmitim de joq emes, baiyzdap oilap kórsem, menimen bir pikirde bolatyn birneshe adamnyń bar ekenin baiqap qaldym.

Biraq, men qolymnan asa kóp eshteńe kelmeitinin bilemin. Jalpy basshy bolatyn adam – birinshiden, erjúrek boluy kerek. Al, men óte abaishylmyn. Ekinshiden, qúrban beruden taiynbaityn bolu kerek. Al, men bireulerdiń janyn qúrban etuge riza emespin. Saiyp kelgende, gazetke maqala jazuan asa almaimyn. Eger, jazushy bolǵyń kelse, tileuińdi bersin, maǵan qosyl. Meniń tabysqa jetuimniń qúpiyasy, mine, osy.

Kezinde fizika múǵalimimiz bizge: «Álemde bardan joq bolatyn, joqtan bar bolatyn nárse bolmaidy. Bar nárse qashanda bar, tek oryn ózgertu ǵana bolady», – degen bir qaǵidany úiretken bolatyn. Bizdiń táuelsiz el boluymyzdyń ózi kezindegi ata-babalarymyzdyń táuelsizdikke qúshtar bolǵanynyń aiǵaǵy. Mysaly, mońǵol halqy til úirenuge beiim keledi. Sebebi, olardyń grammatikasynda barlyq últtyń tildik elementi saqtalǵan. Al qazaq halqy jańalyqty tez meńgeredi. Sebebi, biz – tarihta dúniege mádeniet taratqan halyqtyń múragerimiz. Biraq dúnie tarihyn paraqtap kórseńiz qazaqtai qyrǵyn tauyp, arystarynan airylǵan halyq joq. Bir kezderi tek qana erkindik bolmai kóp nárseden kenjelep qaldyq. Qazir bizge tabysqa jetudiń bir ǵana qúpiyasy bar – ol osy táuelsizdiktiń qadirin bilip, qasietin asyru. Áli álemdi dúrkiretetin bolamyz. Bolashaǵymyz núrly ekendigi dausyz. Biraq búralań joldan taisalmai ótsek boldy.

Qajet Andas

«Q-andas» aqparattyq agenttigi.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Qajet aqparat

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Qajet aqparat

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Qajet aqparat

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Konferensııa

Qandas.kz saityndaǵy ölketanu maqalalaryn aǵylşyn tılıne audaru negızderı

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Konferensııa

Jetisu men Ertis óńiriniń arheologiyalyq jáne sakraldy múrasy

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Konferensııa

Últtyq park múrajaiy: tabiǵatqa tanymdyq sayahat

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz