تابىسقا جەتۋدىڭ قۇپياسى نە؟ مۇنى وقىعان وقىرمان عالىمدار جايلى جازادى دەپ ويلايتىن شىعار. ولاي ەمەس، مەن بالا كەزىمدە-اق ءوزىمنىڭ عىلىمنىڭ ادامى بولمايتىنىمدى بىلگەنمىن. سوندىقتان قوعامدىق سالاعا قاراي بەيىم بولدىم. ونىڭ باسقا دا سەبەپتەرى بولدى. ساياسات پەن عىلىم تەك ءتوزىمدى ادامداردىڭ شۇعىلداناتىن ءىسى ەكەندىگىن سەزدىم. ويتكەنى، سەن ءوز يدەياڭدى باسقالارعا مويىنداتۋ ءۇشىن وزىڭدە ءومىر بويى سول تىرلىككە ارنايتىن تاباندىلىق پەن بيلىكتىڭ قۋاتى بولۋى كەرەك. الايدا، مەندە ول شارت بولعان جوق. دەسە دە، فيلوسوفتاردىڭ جازبالارىن وقي ءجۇرىپ، ادام بولۋدىڭ قۇپيالارىن اقىرىنداپ ۇيرەنە باستادىم. سوندىقتان مەن بۇل ماقالادا ءوزىم سەزگەن تابىسقا جەتۋدىڭ شارتتارى مەن قوعامنىڭ شىندىعى شەندەستىرە وتىرىپ، جەكە وي-پىكىرىمدى ورتاعا سالا كەتۋدى ءجون كوردىم.
عۇلامالار: «ادام بالاسى العاشقى زاماندا تۋىسقا تارتقان جانە جەكە مۇددەنى كوزدەگەن. ورتا عاسىردا دانا ادامعا تابىنعان جانە قايىرىمدىلىققا، سۇيىسپەنشىلىككە بوي ۇرعان. تاياۋ زاماندا اسىل زاتتاردى كوتەرمەلەپ، ۇلىقتاردى قاستەرلەگەن. ەل دانا كىسىلەردى قادىرلەگەن سوڭ-اق قابىلەت، مۇرال جاقتان ءباس تالاساتىن بولعان. ال اسىل زاتتارعا تابىنۋ جەكە باستىڭ قامىن قاراستىرۋدى نەگىز ەتكەن.
مىنە، ۇقساس بولماعان قوعامدىق قارىم-قاتىناس ادامزات قوعامىنىڭ ىلگەرى باسۋىنا تۇرتكى بولدى. ويتكەنى، وسىنداي ءتۇرلى قايشىلىق ادام بالاسىنا نەگە كەرەك؟ ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قالاي ىستەگەن ءجون دەيتىن باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى» – دەپ جازادى.
ەرتەدە، ءبىر تايپانىڭ اقىلگوي قارياسى بولىپتى. ولار جەر تانابىنان تىرلىك قاجەتىن قامداپ وتىرادى ەكەن. تىرشىلىكتىڭ قاجەتى ءۇشىن مال ءوسىرىپ، تىرلىك كەشىپ جاتقان كورشى تايپامەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا ورتادا تۇرعان الىپ تاۋ مەن ونداعى جىرتقىش اڭدار بوگەت بولىپتى. ءبىر كۇنى دانا قارت تايپا مۇشەلەرىن جيناپ، كەڭەس قۇرادى. ولاردىڭ الدىندا ەكى جول بار ەدى. ءبىرى – تاۋداعى اڭ بىتكەندى قىرىپ، جوعالتۋ. ەندى ءبىرى – تاۋدى ورنىنان باسقا جاققا كوشىرىپ تاستاۋ. تايپاداعىلار كەڭەسە كەلە ەكىنشى جوبانى دۇرىس دەپ شەشەدى. قىزۋ تىرلىك باستالادى. ءبىر ۇرپاق، ەكىنشى، ءۇشىنشى ۇرپاق سانسىز جاپا-ماشاحاتپەن ەڭبەك ەتەدى. دەسە دە، ارماننىڭ ورىندالۋىنا ءالى ەرتە ەدى. سول تايپانىڭ بەسىنشى ۇرپاعىنا كەلگەندە عانا جوسپار ورىندالىپ، ەكى تايپا ءبىر-بىرىمەن ەمىن ەركىن قاتىنايتىن مۇمكىندىككە يە بولادى. بۇل باسقا تىرشىلىكتىڭ كوزىن اشىپ، وركەنيەتتى ارى قاراي جالعاپ اكەتتى. ءيا، بۇل جەردە ايتىلىپ وتىرعانى نەندەي ءبىر تاۋدى كوشىرۋ ەمەس، توزىمدىلىك پەن قاجىرلىلىقتىڭ اسقار تاۋدى دا ورنىنان جىلجىتا الاتىن قۇدىرەتتى كۇش ەكەندىگىن ءبىلدىرۋ. ادام بالاسىنىڭ بۇگىنگى وركەنيەتكە جەتۋى – وسىنىڭ ناتيجەسى. ارينە، تابىسقا جەتۋدىڭ ءبىرىنشى قۇپياسى مىنە، وسى.
دۇنيەدە ءتورت تۇلىگى ساي نارسە جوق. ونىڭ ۇستىنە، ءبىر ادام نەمەسە ۇلتتىڭ ءومىرىن تەك قاجىرلى ەڭبەك عانا كەمەلدەندىرە الادى. باياعىدا قورقىت دەگەن اۋليە ادام وتكەن ەكەن. ول ولىمنەن قاشىپ، بارماعان جەرى، باسپاعان تاۋى قالماپتى. قايدا بارسا، توپتاسقان ادامدار لەگىنە ۇشىراسادى. ءمان-جايىن سۇراسا، «قورقىتتىڭ كورىن قازىپ جاتىرمىز» دەگەن جاۋاپ الادى. وسىنداي قاشقىندىقتىڭ سالدارىنان شالقار تەڭىزدىڭ ۇستىنە قاسيەتتى كىلەمىن توسەپ، قوبىز تارتىپ وتىرعان جەرىندە اجال جىلان بولىپ ءتيىپ پانيدەن وتكەن ەكەن. بۇل ءبىر اڭىز بولعانىمەن ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىر كەشىرمەسىنىڭ ايناسى. حالىق اراسىندا ەجەلدەن ايتىلىپ كەلە جاتقان: «باسى قارلى بالقان تاۋ، ولدا ءبىزدىڭ بارعان تاۋ، تار ءتۇپ. كەڭ ءتۇپ ول دا ءبىزدىڭ كورگەن جەر، ۇرپاق ءوسىپ-ونگەن جەر» دەگەن ءتامسىل بار. مۇنداعى بالقان (ءالپى تاۋى)، كەڭ ءتۇپ (وڭتۇستىك ۇيەك)، تار ءتۇپ (قازىرگى ينديا بۇعازى) ەمەس پە؟ وسى دالانى شىر اينالىپ، بولاشاق ىزدەگەن اتا-بابالارىمىزدى قاجىرلى دەپ ايتپاۋعا شاراڭ بار ما؟ تالاي-تالاي قىرعىن مەن تاقسىرەتتى تارتقان بابالارىمىز وسى ساياحاتىن «اسان قايعىنىڭ» اقىلياسىنا اينالدىرىپ، «قورقىتتىڭ كورىنە» شەندەستىرۋ ارقىلى تۇيىندەپ كەتكەن جوق پا؟ وسىدان 3 مىڭ جىل ىلگەرى تاريح ساحناسىن دۇبىرلەتكەن ساق تايپاسىنىڭ ەرتوقىم مەن ۇزەڭگىنى تاپقىرلاپ، ات ۇستىندە سوعىس سالعانىن «الەم كەمەسىنە» بالاپ ماقتانامىز. بىراق، سول بابالاردىڭ انتالاعان جاۋمەن ايانباي كۇرەسكەن قاجىرىن ەلەۋسىز قارايتىنىمىز بار. ءتىپتى بىلمەيمىز دە، بىلۋگە ۇمتىلمايمىز. وسى ويىمىزدى ورە كەلگەندە، قازىر ءبىز: «قازاق جالقاۋ، وركەنيەتتى ەسكەرە بەرمەيدى»، دەپ جەڭىل-جەلپى باعا بەرە سالۋعا قۇشتارمىز. ولاي ەمەس قازاق قاتايسا بولاتتاي بەرىك، جۇمسارسا ماقتاداي جۇمساق حالىق. تەك وتارشىل جۇيە وسى يدەيانى ميىمىزعا تەرەڭ سىڭىرگەندىكتەن سول دەرتتىڭ سالدارىنان جاستارىمىز الجاسىپ ءجۇر. نەگە؟ ءبىز الەمدىك وركەنيەتكە باستاۋ بولعان تاريحىمىزبەن ماقتانعىمىز كەلمەيدى.
ا، ب، س، د-نى ايىرا العاندار ءوزىن عالىم ساناعانىمەن، ونىسى ءبارى ءبىر حيميالىق فورمۋلاعا جاناسپايدى. ەسەپشوتتى قاعا الاتىندار وزدەرىن ماتەماتيك ساناعانىمەن، قالاممەن ىستەلگەن ەسەپتەۋ جولىن كورگەندە ودان ءنار الا المايدى. سوندىقتان، قازىرگى زامانعى وقىمىستىلاردىڭ قولىنان بارلىق ءىس كەلە بەرمەيدى.
مەن ءبىر تاريحشىنى بىلەمىن. ايتا بەرسەڭ العان اتاعى جەتەدى. جاسىراتىنى جوق، ورىس، نەمىس، اعىلشىن دەيمىسىڭ، وزگە ۇلتتىڭ تاريحىنا ءجۇرىپ تۇر. بىراق قابانباي باتىردىڭ 103 رەت جەكپە-جەككە شىعىپ، جەڭىسكە جەتكەن بارىسىن بىلمەيدى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم، بەس مىڭ جىلدىق جازبا تاريحى بار قىتاي ەستەلىكتەرىندە ەڭ مىقتى باتىر 78 رەت جەڭىسكە جەتتى دەپ تىركەلگەن. سالىستىرىپ كورىڭىز. بىزگە قازىر باسقالاردىڭ پاتشاسىنىڭ دا، بايىنىڭ دا، باعالى تاريحىنىڭ دا كەرەگى جوق. تاۋەلسىز ەلمىز. وسى ورايدا، كىم كورىنگەننىڭ قول جاۋلىعى بولىپ كەتكەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تاۋىپ الساق بولدى. وسى رەتتە مۇحتار شاحاننىڭ «عاشىقتىق عالاماتى» باللاداسىنىڭ العى ءسوزى ويىڭا ورالادى. ءسوز كەزەگى كەلگەندە ايتا كەتەيىن، قازىرگى مەكتەپ وقۋشىلارى پايدالانىپ وتىرعان وقۋلىقتارعا قارنىڭ اشادى. قازاقتىڭ تاريحىنان ازىراق بىردەڭە بىلەمىن دەگەن ادامنىڭ ءوزى تۇسىنبەيتىن جەرلەرى كوپ. قازاق تاريحىنىڭ بىلگىرى ەمەس، بەينە ءبىر جولاۋشىنىڭ قولجازباسى سياقتى. ونىڭ ۇستىنە، ءار اۆتوردىڭ كوزقاراسى ءارتۇرلى. مىسالى، ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن شىڭعىس حاندى جاۋىز ەتىپ كورسەتىپ كەلەمىز. ال ءۇيسىن پاتشالىعىن قازاقتىڭ پاتشالىعى رەتىندە مويىنداماي وتىرعان اعالارىمىز بار. تاريحتىڭ ءوز ءتىلى، دالدىگى، ۇعىنىقتى ويى بولادى عوي. مۇناي مەن ۋرانى مول بولعانىمەن، ساناسى ۇلتتىق قۇندىلىققا باي بولماعان حالىقتىڭ پەرزەنتتەرى تابىسقا جەتە المايدى. تابىسقا جەتۋدىڭ ەكىنشى قۇپياسى – ءوز ۇلتىنىڭ تاريحىنا قۇرمەتپەن قاراۋ. ويتكەنى، تاريح قاستەرلى. ول سەنى اسپانعا شىعارا دا، تەرەڭگە باتىرا دا الادى.
ايگىلى «مىڭ ءبىر ءتۇن» كىتابىندا مىناداي ءبىر ديالوگ بار:
– جازىقتى نەدەن پايدا بولادى؟
– جازىقتىنىڭ ءتۇرى كوپ. ماسەلەن، ۇرلىق قىلادى، قۇل قوجاسىنىڭ ءتىلىن المايدى، پاتشالارعا سالىق تولەمەيدى، قوجانىڭ قىز-قاتىندارىنا قۇل جاقىندايدى، بىرەۋدىڭ مەنشىكتى دۇنيەسىنە بىرەۋ قول سۇعادى، ءدىن ءتارتىبى بۇزىلادى، تولىپ جاتىر.
– نەگە ويتەدى؟ سەن ايتقان جۇماقتا تولىپ جاتقان استى جەي بەرمەي مە؟
– ولاردىڭ يەسى بار. ازدا بار، كوپتە جوق. ءتارتىپ سودان بۇزىلادى.
– ەندەشە سەنىڭ ايتىپ تۇرعان جۇماعىڭ – ول توزاق. ەرىكسىزدىك تۇرعان جەردە، ەشقاشان بەيىش بولمايدى. جەكەمەنشىك بار جەردە، ادىلەت بولمايدى. ادىلەتسىزدىك بار جەردە، راحات بولمايدى. قىلىش تۇرعان جەردە، ەرىكتىلىك بولمايدى. جىلاعان داۋىستى ەستىپ وتىرىپ جەگەن قويدىڭ ەتىنەن، جىلاعانى جوق جەردە جەگەن جىلان ەتى ارتىق.
ءيا، بۇل اڭگىمەنىڭ وزەگىندە نە جاتىر. بەس ساۋساق بىردەي بولماعانى سياقتى ادامداردىڭ قوعامدىق ورنى دا ۇقساس بولمايدى. مىنە، وسى پارىق – بارلىق پالەنىڭ باستاۋى. سوندىقتان ادامدار زاڭ ارقىلى مەملەكەتتى باسقارىپ، ادامدارىڭ مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاپ شىعارعان. ول ءۇشىن بىرىنشىدەن، زاڭ حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ ەركىندىگىن كوزدەپ جاسالۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، ول باعىنىشتى ادامداردىڭ مۇددەسىن قورعاۋى كەرەك. تاريح بويى دالەلدەنگەن ءبىر شىندىق – ەگەر 9 ەسە جازا، 1 ەسە سىيلاۋ قولدانعان ەل وركەندەيدى. ال 1 ەسە جازا، 9 ەسە سىيلىقتى قولدانعان ەل قۇرىپ-جوعالادى. حالىق زاڭدى ءبىلۋى كەرەك، سول ارقىلى ءوزىنىڭ قۇقىعىن قورعايتىن مۇمكىندىككە يە بولعانى ءجون. تابىسقا جەتۋدىڭ ءۇشىنشى قۇپياسى – ادىلەتتى زاڭ جانە ونى «قارا قىلدى قاق جارىپ ورىندايتىن» بيلەر بولۋى وتە ماڭىزدى. الايدا، قىلمىس اتاۋلىنىڭ ءبارى زاڭدى جالاۋ ەتىپ جاسالاتىنى ادامدى قىنجىلتادى.
مەنىڭشە، تابىسقا جەتۋدىڭ كوزى وسى ءۇش نارسەگە بايلانىستى بولسا كەرەك. ويتكەنى، مەن بىلەتىن ۇلىلار وسى شارت استىندا بيىككە جەتكەن نەمەسە ونى ازىرلەمەگەندىگى سالدارىنان ومىردەن ەرتە وزعان.
قوعامدا نە عالاماتتىڭ ءبارى بولىپ تۇرادى. بارلىق ارمانشىل نە وتكەن شاقتى اڭساپ، نە بولاشاققا ءۇمىت ارتىپ، ال قازىرگى «شاق» دەپ اتالاتىن تاقىرىپتى جاۋاپسىز قالدىرىپ كەلەدى.
قانداي كۇيدە ەكەنىن بىلمەسەم دە «بولاشاق» دەپ اتالاتىن نارسە، دەگەنمەن، ءسوز جوق، بار بولمىس. ءسوز جوق جەتىپ كەلەدى. امال نە، سول كەزگە بارعاندا، ول سول ۋاقىتتىڭ «قازىرگى شاعى» بولىپ قالادى. سارىۋايىمعا سالىنۋدىڭ رەتى دە جوق شىعار. «سول كەزدىڭ قازىرگى شاعى»، «قازىرگى كەزدىڭ قازىرگى شاعىنان» جاقسى بولاتىنىنا سەنەمىن.
مۇنى قۇرعاق قيال دەپ دالەلدەۋدىڭ دە ورنى جوق. سول بولاشاقتى جاسايتىنداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن مەنىڭ ءوزىم جۇدىرىق تا جۇمساي المايمىن، ەرلىگىم دە جوق. اتتەڭ، دەشى، قولىمداعى تەك قالام عانا. وسى ماقالا سياقتى سانانى سىنالاپ، جۇرەكتى وياتار وي-ءورىم جازۋعا جارايدى. دەگەنمەن، ومىردەگى تامىرىن تەرەڭگە جايعان نارسەگە تۇتقيىل شابۋىل جاساپ، قاتقان سەڭدى شىتىناتا السام، بولاشاققا ارتاتىن بولماشى ءۇمىتىم وسى عانا بولار ەدى دەگەن كوكەيىمنەن كەتپەيدى. ءۇمىتىم دە جوق ەمەس، بايىزداپ ويلاپ كورسەم، مەنىمەن ءبىر پىكىردە بولاتىن بىرنەشە ادامنىڭ بار ەكەنىن بايقاپ قالدىم.
بىراق، مەن قولىمنان اسا كوپ ەشتەڭە كەلمەيتىنىن بىلەمىن. جالپى باسشى بولاتىن ادام – بىرىنشىدەن، ەرجۇرەك بولۋى كەرەك. ال، مەن وتە ابايشىلمىن. ەكىنشىدەن، قۇربان بەرۋدەن تايىنبايتىن بولۋ كەرەك. ال، مەن بىرەۋلەردىڭ جانىن قۇربان ەتۋگە ريزا ەمەسپىن. سايىپ كەلگەندە، گازەتكە ماقالا جازۋان اسا المايمىن. ەگەر، جازۋشى بولعىڭ كەلسە، تىلەۋىڭدى بەرسىن، ماعان قوسىل. مەنىڭ تابىسقا جەتۋىمنىڭ قۇپياسى، مىنە، وسى.
كەزىندە فيزيكا مۇعالىمىمىز بىزگە: «الەمدە باردان جوق بولاتىن، جوقتان بار بولاتىن نارسە بولمايدى. بار نارسە قاشاندا بار، تەك ورىن وزگەرتۋ عانا بولادى»، – دەگەن ءبىر قاعيدانى ۇيرەتكەن بولاتىن. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋىمىزدىڭ ءوزى كەزىندەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قۇشتار بولعانىنىڭ ايعاعى. مىسالى، موڭعول حالقى ءتىل ۇيرەنۋگە بەيىم كەلەدى. سەبەبى، ولاردىڭ گرامماتيكاسىندا بارلىق ۇلتتىڭ تىلدىك ەلەمەنتى ساقتالعان. ال قازاق حالقى جاڭالىقتى تەز مەڭگەرەدى. سەبەبى، ءبىز – تاريحتا دۇنيەگە مادەنيەت تاراتقان حالىقتىڭ مۇراگەرىمىز. بىراق دۇنيە تاريحىن پاراقتاپ كورسەڭىز قازاقتاي قىرعىن تاۋىپ، ارىستارىنان ايرىلعان حالىق جوق. ءبىر كەزدەرى تەك قانا ەركىندىك بولماي كوپ نارسەدەن كەنجەلەپ قالدىق. قازىر بىزگە تابىسقا جەتۋدىڭ ءبىر عانا قۇپياسى بار – ول وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ، قاسيەتىن اسىرۋ. ءالى الەمدى دۇركىرەتەتىن بولامىز. بولاشاعىمىز نۇرلى ەكەندىگى داۋسىز. بىراق بۇرالاڭ جولدان تايسالماي وتسەك بولدى.
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
