انگليا ۇكىمەتى پاۋلدىڭ قاندى قولداردى ۇستاۋى وتە وڭاي ءىس دەپ قارادى. ويتكەنى ولار سول كەزدە چيڭ ۇكىمەتىنىڭ شىڭجاڭداعى بيلەۋشىلەرىمەن بىرنەشە رەت تىلدەستى. شىڭجاڭ بيلەۋشىلەرى جەندەتتەردى ۇستاۋ جونىندە جەر-جەرگە قاتىناس جولدادى. سۇرقيالار قالاي قاشسا دا قۇتىلا المايتىن ءبىر جايى – مىنە، بۇل انگليا ۇكىمەتىنىڭ ءبىرىنشى نەگىزى ەدى.
مۇنان دا ماڭىزدىسى – انگليانىڭ قاشقارداعى ەلشىلىگى جۋىردا عانا ءبىر ماڭىزدى اقپارات تاپسىرىپ الدى. اقپاراتتا بىلاي دەلىنگەن: داتمۇحاممەد دالگلەيشتى ءولتىرىپ، قىرۋار قازىنا-مۇلكىن توناپ اكەتكەن سوڭ قاشقاردا تۇراقتاپ تۇرا الماي، جىلىستاپ اقسۋعا بارىپتى. ول كۇندەرىن ءىشىپ-جەپ، ويناپ-كۇلۋمەن وتكىزىپ ءجۇرىپتى. ءبىر جەردە بايىزداپ تۇرمايدى ەكەن، ونى كۇندىز تابۋ قيىن، بىراق كەشتەرى كوبىنەسە تەرىستىك جاقتاعى ايلانبا كوشەگە ورنالاسقان ءبىر جەزوكشە ايەلدىڭ ۇيىنە تۇنەيتىن كورىنەدى. وسى ءبىر تۇراعى تابىلسا بولعانى، ونى تۇندە تورعا تۇسىرۋگە بولاتىنداي.
بۇل اقپاراتتى جەتكىزگەن ادام – اقسۋدان قاشقارعا بۇيىم الۋعا كەلگەن ءبىر ساۋداگەر ەدى. ول قاشقارداعى انگليالىق ساۋداگەرلەرمەن ۇزاق جىلدىق قارىم-قاتىناس جاساپ كەلگەن، ءوزارا قاتتى سەنىسەتىن، سوندىقتان ول وتىرىك ايتپايتىن.
بۇل رەت ول زاتىن الىپ بولىپ اقسۋعا قايتپاقشى بولعاندا، انگليا ەلشىلىگى ونىڭ كومەك ىستەۋىن، پاۋلدى ەشكىمگە بىلدىرمەي اقسۋعا الا كەتىپ، قاندى قولدىڭ تۇراعىن كورسەتىپ بەرۋىن تالاپ ەتتى. ساۋداگەر وعان شىن پەيىلىمەن ريزالىعىن ءبىلدىردى.
پاۋل دا بۇل جۇمىستى بەينە ءوزىنىڭ بالا كەزىندە تەڭىز جاعاسىنداعى مەكەنىندە تولقىن قايتقان سوڭ جاعاداعى قايراندا قالىپ قالاتىن شاباق بالىقتاردى جابىلا ۇستاپ وينايتىن سياقتى وپ-وڭاي سانادى. جوق، ول شاباق بالىق ەمەس، ادام ولتىرگەن جەندەت. ونى ۇستاپ الىپ ەلىنە قايتار بولسا، اينالا جۇرتقا ەڭبەگىن ماقتان ەتەدى عوي. ول ءوز مەملەكەتىنىڭ ەلشىلىگى تانىستىرعان احۋالدى ەستىگەن سوڭ بۇل مىندەتتى كەۋدەسىن قاعا قابىلدادى. «قاندى قولداردى ۇستاي الماسام، ەلگە استە قايتپايمىن» دەپ اسكەري ادام سالاۋاتىنىڭ كەپىلدىگىن دە بەردى. ول ەلشىلىكتەن الدىن الا ازىرلەپ قويىلعان چيڭ ۇكىمەتىنىڭ قاشقاردا تۇراتىن ۇكىمەت ورنى بەرگەن تۇتقىنداۋ قاتىناسىن الىپ، قارۋ-جاراق، قورجىن، قولاڭ سياقتى نارسەلەرىن جايلاپ الدى دا، الگى ساۋداگەردىڭ ارباسىنا وتىرىپ، جايدارى كوڭىلمەن اقسۋعا ءجۇرىپ كەتتى.
قانشا ايتقانىمەن، پاۋل قاتاڭ تاربيە العان وفيتسەر عوي، وسى ءبىر وڭاي بىتىرە سالاتىن ىسكە دە اسقان ساقتىق جاسادى. اقسۋعا بارعان سوڭ ول ەشبىر ادامعا تابىرا ەتپەي، الگى ساۋداگەرگە جول باستاتىپ، الدىمەن داتمۇحاممەدتىڭ تۇندە جاتىپ جۇرەتىن تۇراعىن كورىپ الدى. وسىدان سوڭ قولىنداعى تۇتقىنداۋ قاتىناسىن الىپ، چيڭ ۇكىمەتىنىڭ اقسۋ ايماعىنداعى جامبىلىنان وزىنە جاردەمدەسۋگە ەكى شەرىك، ءبىر ءتىلماش شىعارىپ بەرۋىن تالاپ ەتتى.
ءتۇن ورتاسى بولىپ، ادام اياعى تيىلعان كەزدە پاۋل بۇل ءۇش ادامدى باستاپ، الگى جەزوكشە ايەلدىڭ ءۇيىنىڭ الدىنا كەلدى. ەسىككە قۇلاق سالىپ تىڭداپ ەدى، ءۇي ىشىنەن ەر مەن ايەلدىڭ سويلەسكەن داۋىسى ەستىلدى. اللانىڭ ءوزى راقىم ەتىپ وتىرعان تاپتىرماس وراي دەگەن وسى دا! ول ەسىكتى پارمەنمەن ءبىر تەۋىپ، ۇيگە باسىپ كىردى. الگى جەزوكشە ايەل مىناۋ سارى شاش، كوك كوز شەتەلدىكتى، وزىنە كەزەلىپ تۇرعان مىلتىقتىڭ ۇڭىرەيگەن اۋىزىن كورىپ، شوشىنعانىنان “باج” ەتە ءتۇستى دە، ونە-بويى بەزگەك اۋرۋى ۇستاعان ادامشا سەلكىلدەپ قويا بەردى.
ايەلمەن ىرجاقتاسىپ وتىرعان ەر ادام ەكى قولىمەن باسىن باسىپ الىپ، ۇستەلدىڭ استىنا كىرىپ كەتىپتى. جەتىپ بارىپ وڭ قولىنا مىلتىعىن ۇستاپ، سول قولىمەن الگى ەر ادامنىڭ جەلكەسىنەن الا تۇسكەن پاۋل ونى بار كۇشىمەن جۇلقىپ تارتىپ، ۇستەلدىڭ استىنان سۋىرىپ الدى. بۇل شاقتا ۇيگە ەكى شەرىك پەن ءتىلماش تا كىرىپ، پاۋلدىڭ قاندى قولدى بايلاۋىنا جاردەمدەستى. بىراق، ابايلاپ قاراسا، بۇل ادام وسى قالاداعى ناۋبايحانا اشىپ وتىرعان بىرەۋ ەكەن.
پاۋل دا ەندى بايقادى: مىناۋ ادام جاسى ەلۋلەر شاماسىندا، سارى ساقالدى، دەنەسى تومپاق، سەمىز جان ەكەن. ال ونىڭ بىلۋىنشە، قاندى قول بولسا 38–39-دار مولشەرىندەگى، قاۋعا ساقالدى، ءارى ءىرى دەنەلى، وگىز قارا كۇشى بار اتان جىگىت ەدى.
مىنە، ەندى الباتى بىرەۋدى ۇستاعان بولىپ شىقتى. بۇل ءىستى قالاي جيىستىرۋ كەرەك؟ پاۋل زەرەك ەدى، ول ءالى دە سەسكەنگەن بەينەمەن ناگانىن كەزەپ تۇرىپ:
– جاقسى ويىن ويناپ جاتىر ەكەنسىڭدەر! داتمۇحاممەدتى قايدا تىقتىڭدار؟ – دەپ اقىردى.
ناۋبايشى ونىڭ كىمدى ايتىپ تۇرعانىن تۇسىنە الماي، كوزدەرى الاقتاپ جاۋاپ بەرە المادى.
الگى جەزوكشە ايەل:
– ول ەكى كۇننىڭ الدىندا كۇشارعا كەتىپ قالعان، – دەدى تۇتىعىپ.
– ونىڭ كۇشارعا نە ىستەگەلى كەتكەنىن بىلمەيسىڭ بە؟ تۇراعى قالانىڭ قاي جەرىندە؟ – دەپ سۇرادى پاۋل تاقىمداپ.
– ونىڭ ايتۋىنشا، كەيىن قايتىپ كەلەمىن دەگەن. ونىڭ وندا قايدا تۇراتىندىعىن مەن بىلە المادىم.
ءتىلماش ايەلدىڭ ءسوزىن جۇتىپ، كۇڭىلجىپ تۇرعانىن بايقادى دا، سابىرلىقپەن جول كورسەتە سويلەدى:
– ءسىز وعان ەندىگارى عاشىق بولا بەرمەڭىز! ءبىلىپ قويعانىڭىز ءجون، ول ءبىر شەتەلدىكتى ءولتىرىپ وتىرعان ادام، قازىر ءبىز قۋعىنداپ جۇرگەن قاراقشى سول. ونىڭ ەندىگارى ءسىزدىڭ بۇل جەرىڭىزگە كەلۋى ەكىتالاي. سونىمەن شاتىلمايىن دەسەڭىز، كەسەلى تيەر، بىلەتىن احۋالدارىڭىزدى بىزگە ايتىپ بەرە سالىڭىز.
مۇنى ەستىپ، ايەل دىرىلدەگەن داۋىسپەن:
– قۇدايىم! – دەپ وقىس داۋىستاپ جىبەردى. – مەن ونىڭ ادام ولتىرگەن قاراقشى ەكەنىن راس بىلمەيدى ەكەنمىن، جۇرگىنشى بايلاردىڭ ءبىرى بولار دەپ ءجۇرىپپىن. ونىڭ ايتۋىنشا، كۇشاردا ءبىر تۋىسى بار ەكەن، تۋىسى وڭتۇستىك قاقپادان ارىرەكتە دەڭ اشاتىن كورىنەدى. وسىندا كەلىپ تاماشالاپ قايت دەپ سالەم ايتىپ جىبەرىپتى. ول تاعى ءبىر سوزىندە ءوزىنىڭ قاشقار جاقتا وشتەسكەن ادامى بار ەكەنىن ايتقان. ەگەر ول وسى جەرگە ىزدەپ كەلە قالسا، دەرەۋ حابارىن بەرۋدى ماعان تاپسىرعان ەدى.
بۇل حاباردى ەستىگەن پاۋلدىڭ ءۇزىلىپ بارا جاتقان ءۇمىتى قايتا جالعاندى. ول كەلەسى كۇنى اقسۋدان كۇشارعا باردى. بارا سالا وڭتۇستىك قاقپانىڭ سىرتىنداعى دەڭدى تارپا باس سالدى. مىنە، قىرسىق، تاعى دا ورنىن سيپاپ قالدى. اسىلىندە، چيڭ ۇكىمەتىنىڭ ءوزىن ۇستاۋعا بۇيرىق تۇسىرگەنىن ەستىگەن داتمۇحاممەد جەتى كۇننىڭ الدىندا قاشىپ شايارعا بارعان-دى.
سونىمەن، پاۋل ونى قۋالاپ شايارعا بارعاندا، ويلاماعان جەردەن تاعى دا جەر سيپاپ قالدى. بىرەۋلەر بىرنەشە كۇننىڭ الدىندا داتمۇحاممەدتىڭ كوشەدە جۇرگەنىن، ارتىنان كۇشارعا قايتىپ كەتكەنىن كورىپتى.
پاۋل شاياردان كۇشارعا قايتىپ كەلدى. بۇل كۇنى ول قاتتى جابىرقاڭقى بولدى. ءىستى تىم وڭايعا بالاپ جۇرگەنىن ول ەندى بايقادى. شىڭجاڭ سياقتى مىناۋ ءۇشى-قىرى جوق كەڭ جەردە ءبىر قىلمىسكەردى ۇستاۋ – تەڭىز جاعاسىندا قايرانداپ قالاتىن بالىق پەن شايانداردى ۇستاۋ سياقتى وڭاي جۇمىس ەمەس، قايتا تەڭىز تۇبىنەن ينە ىزدەگەندەي مىڭ ءبىر ماشاقات شارۋا ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ءوزى ءبىر شەتەلدىك، ال مىناۋ بولسا جات ەل، جات جەر، وڭكەي قاراكوزدىلەر. ونىسىن بىلاي قويعاندا، الگى قىلمىسكەردى كورگەنى جوق. ءتيىستى ادام كوز الدىندا تۇرسا دا تانىمايدى. سوندا قالاي ۇستاماق؟
پاۋل ءوزىنىڭ ءبىر مەزەت جەلپىنىپ كەتكەندىگىنە، كونسۋلدىڭ الدىندا لەپىرە سويلەپ، ءتىپتى اسكەري ادام سالاۋاتى مەن كەپىلدىك بەرىپ العانىنا وكىندى. جاسىرىنباق ويناعان ادامشا ءبىرى قاشىپ، ءبىرى قۋا بەرسە، بۇل ويىن قاي ۋاقىتتا اياقتالماق؟ ءبىر جىلدىق دەمالىسقا قولىنىڭ ارەڭ جەتكەنى وزىنە بەلگىلى. اسىلىندە، ورتا ازيانىڭ جەر-جەرىن ساياحاتتاپ شىقپاق بولاتىن. ال قازىر قان جىلىك بولىپ ۋاقىتىنىڭ ءبارى بەكەردەن-بەكەر ءوتىپ جاتىر…
ول مەيمانحاناعا كەلىپ، جاتاتىن ءۇي الىپ، قورجىن-قولاڭىن قويا سالدى دا، ەش ماقساتسىز كوشەگە شىعىپ قىدىرىپ كەتتى. بۇل ناق شىلدەنىڭ كەزى بولاتىن. كوشەگە شىقساڭىز، قاپىرىق ىستىق شىداتپايتىن. كەنەت قوڭىر سامال ەستىلدى دە، تاڭىلجي شىققان مۋزىكا داۋىسىن اكەلدى. قۇلاعىن سالىپ تىڭداپ ەدى، مۋزىكا داۋىسى كوشەنىڭ سول جاعىنداعى وزەن بويىنا ورنالاسقان ەكى قابات اعاش ءۇي جاقتان شىعىپ تۇر ەكەن. بۇل قالا بويىنشا ايگىلى اسحانا بولاتىن.
پاۋل اسحانانىڭ الدىنا بارعانىندا تۇسكى اس ىشۋگە ءتيىس ەكەنىن ءبىلدى، سونىمەن اسحاناعا ەندى دە، ۇستىڭگى قاباتقا شىعىپ، وزەن جاققا قاراعان ءبىر جايلى بولمەگە كىرىپ وتىردى. ول ەندى بايقادى: بەس ادامنان قۇرالعان ءبىر شاعىن وركەستر تاماق جانە اراق-شاراپ ءىشىپ وتىرعان قوناقتار ءۇشىن مۋزىكا ويناپ، دۋمانداتىپ جاتىر ەكەن. مۋزىكاشىلاردىڭ ءبىرى كۇي قوراپ قاعىپ، ەكەۋى رۋباپ شەرتىپ، بىرەۋى سىبىزعى تارتىپ، ەندى ءبىرى قول بارابان سوعىپ، ۇيعىر ۇلتىنىڭ بايىرعى ءبىر ويناقى حالىق كۇيىن ويناپ جاتىر. مۋزىكاشىلار كۇيدى قۇيقىلجىتىپ جىبەرگەن كەزدە ولاردى العىستاعان كوڭىلدى ۇندەر ءدۇر ەتىپ كوتەرىلەدى دە، باسىلىپ قالادى. بۇل شىنىندا جات جەردىڭ ەرەكشەلىگىن اڭعارتىپ تۇر.
مىناۋ كوڭىلدى مۋزىكا تولقىنى پاۋلدىڭ ەڭسەسىن باسقان كوڭىلسىزدىكتى لەزدە شايىپ جوق قىلدى. ول كۇشاردىڭ اتاقتى تاعامى – ۇيىتكەن قوي ەتىنە، مايدا ۇننان ىستەلگەن ەكى تاباق قارداي اپپاق، قاعازداي جۇقا قاپتاماعا سىقاي تويىپ الدى دا، ونىڭ ۇستىنە سول جەردەن ماڭداي الدى شارابى – “جاسىل ءجۇزىم” اراعىنان ءبىر قۇمىرانى تاستاپ جىبەردى. تاماق پەن اراققا بوككەن پاۋل تەڭسەلىپ باسىپ جاتاعىنا قايتىپ كەلدى دە، توسەككە قۇلاي كەتتى.
توبەگە قاراسا، توبە شىر كوبەلەك اينالادى. تەرەزەگە قاراسا، ول دا سونداي. وسى كەزدە ەسىك اقىرىن اشىلدى دا، الگى ات ازىپ، تون توزدىرىپ تابا الماي جۇرگەن داتمۇحاممەد كوزىنەن ىزعار شاشىپ كىرىپ كەلدى.
– پا، قايتپەكشىسىڭ؟ – دەپ شوشىنا داۋىستاپ جىبەرگەن پاۋل توسەكتەن اتىپ تۇردى دا، ماستىقتان كىلمەيگەن كوزدەرىن ۋقالاپ-ۋقالاپ جىبەرىپ، مىناۋ شاقىرىلماعان قوناققا ساقتانا قارادى. شوشىعاننان ماستىعى دا تاراپ كەتتى.
– مىرزا، مىنا ەسكىلىكتى كىتاپتى ساتىپ الماس پا ەكەنسىز؟ – دەپ الگى ادام ءبىر قالىڭ كىتاپتى پاۋلعا ۇسىندى. كىتاپتىڭ سىرتى اعاش تاقتايمەن قاپتالىپتى، تاقتايى قارا-قوڭىر تۇسكە ەنگەن، كىتاپ ءتىپتى اتام زاماننان قالعانداي. ول بارىنشا يبالىقپەن ءارى جاسقانشاقتاي باسىپ، كىتابىن پاۋلدىڭ الدىنا الىپ كەلدى. ەمەۋرىنىندە جاعاتسىعان كۇلكى ءبىلىندى.
پاۋل ەندى انىق بايقادى: بۇل ادام جاس شاماسى قىرىقتان اسقان، ءوڭى قارا-قوڭىر تارتىپ توتىققان، يەگىنە شوقشا ساقال قويعان، بوي تۇرقى ۇزىنداۋ بولعانىمەن، قاڭىلتىرىداي ارىق بىرەۋ ەكەن. الگى ادام ولتىرگەن قاراقشىعا تيتتەي دە ۇقسامايدى. وي-بوي، دۇرىس، جاڭا اسحانادان تاماق ءىشىپ وتىرعاندا مىنا ادام بىردەڭە ايتاتىن كىسىشە ءوزىنىڭ قاسىندا وتىر ەدى-اۋ، سونداعىسى وسى كىتاپ ءۇشىن ەمەس پە ەكەن؟
بۇل بايىرعى زامان كىتابىن قولىنا الىپ قاراعان پاۋل ءوزىن ءتىپتى ءتۇس كورىپ تۇرعانداي سەزىندى. ول مۇنىڭ ادام تۇسىندەگى قيال دۇنيەسى نەمەسە ماستىق سالدارىنان بولعان اعات تۇسىنىك ەمەستىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن ءۇيدىڭ تەرەزەسىن اشىپ جىبەرىپ، كۇننىڭ وتكىر نۇرىن ۇيگە ءتۇسىردى دە…
قولىنداعى كونە كىتاپتى تاعى دا قۇتتاي قارادى. كىتاپ بەتتەرى اعاش قابىعىنان جاسالىپتى دا، وعان كولدەنەڭ بۇرشاق ورنەگى ىسپەتتى ىعى-جىعى جازۋلار جازىلىپتى. بۇل قانداي جازۋ بولدى ەكەن؟ ول مۇنداي جازۋدى بۇرىن كورمەگەن. الايدا مىنا جازۋ جوڭگو اڭىزدارىندا ايتىلاتىن «ءشومىش بالىق جازۋى» ەمەس پە ەكەن دەپ جورامالدادى.
– بۇل كىتاپتى قايدان الدىڭىز؟ – دەپ سۇرادى پاۋل، كەلگەن ادامعا يبالىلىق كورسەتىپ وتىرعىزعان سوڭ.
– ءبىر كونە قورعاننىڭ ىشىنەن قازىپ العانمىن.
– جارايدى، بۇل كىتاپتى ماعان بەرىڭىز. جانە مەنى سول كونە قورعانعا ەرتىپ اپارىڭىز. مەن سىزگە بەس كۇمىس تەڭگە بەرەمىن، – دەدى پاۋل.
وسىنى ايتا وتىرىپ، قالتاسىنان اقشا الىپ شىقتى دا، ونىڭ ءۇش تەڭگەسىن كەلگەن ادامعا ۇستاتىپ جاتىپ:
– ازىرشە مىنانى الا تۇرىڭىز، قالعان ەكى تەڭگەڭىزدى ەرتەڭ تاڭەرتەڭ مەنى سول قورعانعا ەرتىپ اپارعان سوڭ بەرەمىن، – دەدى.
الگى ادام كىتابىن بەردى دە، اقشانى الىپ كەتتى. كەلەسى كۇنى تۋرا ءبىر كۇن ۋاقىتىن سارپ ەتىپ، پاۋلدى ەرتىپ بارىپ، كونە قورعاندى استان-كەستەن قازدى، بىراق ەشتەڭە تابا المادى. دەگەنمەن پاۋلدىڭ كوڭىلى توق ەدى: ول الگى كونە كىتاپتى قورجىنىنا سالىپ الدى دا، جوڭگو ۇكىمەتىنە ەشتەڭە دەمەستەن، قاندى قولداردى دا قۋماستان ارتىنا تايىپ بەردى.
1890 جىلى كىشى لەيتەنانت پاۋل ورتا ازيا وڭىرىندەگى ءبىر جىلدىق دەمالىسىن كوڭىلدى وتكىزگەن سوڭ، الگى كونە كىتاپتى الىپ ءۇندىستاننىڭ سينگا قالاسىنا كەلدى. ول بۇل ارادا ساباق بەرىپ جۇرگەن ۇندىلىك اتاقتى عالىم حەنريدى تاۋىپ، ودان بۇل كىتاپتىڭ قاي داۋىرگە جاتاتىنىن جانە قانشالىقتى قۇندى ەكەنىن ايتىپ بەرۋىن ءوتىندى.
قارت عالىم كىتاپتى مۇقيات قاراپ شىققان سوڭ، ايرىقشا جادىراڭقى بەينەدە پاۋلدى ارقاسىنان قاعىپ:
– ىنىشەك، قۇتتىقتايمىن! مىناۋ – باعا جەتپەس قۇندى كىتاپ ەكەن. بۇل كىتاپتى قولعا قالاي تۇسىرگەنىڭدى ايتىپ بەرشى، – دەدى.
پاۋل قارت وقىمىستىنىڭ مۇنداي جىلى شىراي كورسەتىپ، ءوزىن قاستەرلەگەنىنە قاتتى قۋانىپ، كىتاپتى قولعا ءتۇسىرۋ بارىسىن تاپتىشتەي اڭگىمەلەپ بەردى.
اڭگىمەسىن تىڭداپ بولعان قارت وقىمىستى تاعى دا جادىراڭقى كەيىپپەن:
– سەن مۇنىڭ قانداي كىتاپ ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ بۇل – ورتا ازياداعى براحمي جازۋىمەن كوشىرىلگەن بۋددا نومۋ. ەڭ بەرىسى جاڭا ەرانىڭ V عاسىرىنان قالعان كىتاپ. قازىر دۇنيەدە مۇنى اۋدارا العان بىردە-ءبىر ادام جوق. بۇل كىتاپتىڭ قۇنىن مولشەرلەۋ مۇمكىن ەمەس! – دەدى.
بۇل كىتاپ نەگە قارت عالىمنىڭ نازارىن وسىنشالىقتى اۋداردى؟ زاتىندا، سوناۋ ەرتەدە شىڭجاڭدا كوپتەگەن ۇلتتار قونىستانىپتى. بۇل ۇلتتاردىڭ تىلدەرى بولەك بولعاندىقتان، قولدانعان جازۋلارى دا ءارتۇرلى ەدى. قازىرگى تۇرپان، لوبنۇر وڭىرلەرىنە حان جازۋى تاراعان؛ ال حوتان، نيە، چاقلىق وڭىرلەرىندە قاروشتى جازۋى (ەرتەدەگى ءۇندىستاننىڭ ءبىر جازۋى)؛ تۇرپاننىڭ باتىسىنداعى كەيبىر جەرلەردە سوعدى جازۋى (ەرتەدەگى يران جازۋى)؛ قازىرگى كۇشار، ياڭچجي وڭىرلەرىندە ورتا ازيانىڭ براحمي جازۋى قولدانىلعان. بۇل – اۋعانستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى ۇلى باكتريا حاندىعى پايدالانعان جازۋ. ۇلى باكتريا حاندىعىنىڭ جازۋى تۇحارا جازۋى دەپ تە اتالادى.
الايدا كۇشار، ياڭچجي سياقتى جەرلەردە بۇل جازۋ قولدانىلعانىمەن، دىبىستالۋى ايتارلىقتاي وزگەشە بولعان. سوندىقتان كەيىن كەلە زەرتتەۋشىلەر بۇل وڭىرلەردەگى تۇحارا جازۋىن ا جانە ۆ دەپ ەكى تۇرگە ءبولىپ العان. جاڭا ەرانىڭ IX عاسىرىندا حۇيگۋرلار شىڭجاڭعا كەلىپ قونىستاندى دا، حۇيگۋر جازۋى بىرتە-بىرتە باسقا بارلىق جازۋلاردىڭ ورنىن باستى. جاڭا ەرانىڭ XIII عاسىرىنان كەيىن شىڭجاڭعا يسلام ءدىنى تاراي باستادى، ءسويتىپ حۇيگۋر جازۋىنىڭ ورنىن بىرتە-بىرتە اراب جازۋى باستى.
پاۋل بۇل ەسكى كىتاپتى قولعا تۇسىرگەن كەزدە حۇيگۋر جازۋى «بايىرعى ۇيعىر جازۋى» دەپ اتالىپ كەتكەن بولاتىن. ونىڭ ءوزىن تانيتىندار وتە از ەدى. ال سوناۋ ەرتەدەگى براحمي جازۋىن تانيتىندار ءتىپتى جوققا ءتان ەدى. سوندىقتان بۇل كونە كىتاپتىڭ تابىلۋى ءتىل عىلىمى ءۇشىن وراسان زور جاڭالىق بولاتىن. عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋى ءۇشىن ءبىر تىڭ تاقىرىپ بولادى، زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ تىڭ ءورىسىن اشتى.
ارينە، كىشى لەيتينانت پاۋل قاندى قولداردى ۇستاپ اكەلمەگەندىكتەن انگليانىڭ يندياداعى بيلەۋشىلەرىنىڭ نارازىلىعىنا قالدى، وتە-موتە ءولۋشىنىڭ وتباسىنداعىلار پاۋل ۋادەسىن ادال ەتپەدى، جوعارىنىڭ تاپسىرعان مىندەتىن ورىندامادى دەپ زاڭعا شاعىم ايتتى، پاۋلدى جۇرتقا جەككورىنىشتى ەتتى. بىراق، ول اسكەري ادامعا ءتان سالاۋاتىنان ايىرىلعانمەن ونىڭ ەسەسىنە “ماڭگىلىك” اتاق – ابىرويعا يە بولادى. ونىڭ شىڭجاڭنان زاڭسىز الىپ كەتكەن ەرتە زامان كىتابى تاريحشىلار جاعىنان «پاۋلدىڭ بايىرعى زامان كىتابى» دەپ اتالىپ، قازىرگى دۇنيەدەگى جالپى جۇرت مويىنداعان ەڭ بايىرعى كىتاپتاردىڭ بىرىنە اينالدى، سونىمەن وسى ءبىر انگليالىق كىشى لەيتينانتتىڭ ەسىمى دە تاريح بەتىنەن ورىن الدى.
ۇزاق وتپەي الگى ادام ولتىرگەن قىلمىستى داتمۇحاممەد چين ۇكىمەتى جاعىنان قولعا الىندى. ول قىلمىسىنان قورقىپ تۇرمەدە ءوزىن-ءوزى ءولتىردى. پاۋلدىڭ ادامگەرشىلىگىدە ەندى گارى ەشكىم ءسوز قىلمايتىن بولادى، تەك كەيبىر ۇرىنشاقتار عانا وسى ءبىر استىنان تابىسقا جەتكەن زالىمدى ادامعا ىشتارلىقپەن قاراپ ءجۇردى. بىراق، سول كەزدە شىڭجاڭدا ەۋروپانى ءدۇر سىلكىندىرگەن، تاعى ءبىر تىڭ وقيعا تۋىلدى. بۇل ءىس جۇرتتىڭ پاۋلعا اۋناعان نازارىن وزىنە بۇرىپ اكەتتى.
بۇل نەندەي تىڭ وقيعا ەدى؟
جالعاسى بار…
بۇل كىتاپ 1989 جىلى 8-ايدا شىڭ جاڭ حالىق باسپاسىندا بازارحان وگىزبايۇلىنىڭ اۋدارماسىمەن ءبىرىنشى باسىلۋى بويىنشا توتەشەدەن اۋدارىلىپ دايىندالدى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
