Angliya úkimeti Pauldyń qandy qoldardy ústauy óte ońai is dep qarady. Óitkeni olar sol kezde CHiń úkimetiniń SHyńjańdaǵy bileushilerimen birneshe ret tildesti. SHyńjań bileushileri jendetterdi ústau jóninde jer-jerge qatynas joldady. Súrqiyalar qalai qashsa da qútyla almaityn bir jaiy – mine, búl Angliya úkimetiniń birinshi negizi edi.
Múnan da mańyzdysy – Angliyanyń Qashqardaǵy elshiligi juyrda ǵana bir mańyzdy aqparat tapsyryp aldy. Aqparatta bylai delingen: Datmúhammed Dalgleishti óltirip, qyruar qazyna-múlkin tonap áketken soń Qashqarda túraqtap túra almai, jylystap Aqsuǵa barypty. Ol kúnderin iship-jep, oinap-kúlumen ótkizip júripti. Bir jerde baiyzdap túrmaidy eken, ony kúndiz tabu qiyn, biraq keshteri kóbinese teristik jaqtaǵy Ailanba kóshege ornalasqan bir jezókshe áieldiń úiine túneitin kórinedi. Osy bir túraǵy tabylsa bolǵany, ony túnde torǵa túsiruge bolatyndai.
Búl aqparatty jetkizgen adam – Aqsudan Qashqarǵa búiym aluǵa kelgen bir saudager edi. Ol Qashqardaǵy Angliyalyq saudagerlermen úzaq jyldyq qarym-qatynas jasap kelgen, ózara qatty senisetin, sondyqtan ol ótirik aitpaityn.
Búl ret ol zatyn alyp bolyp Aqsuǵa qaitpaqshy bolǵanda, Angliya elshiligi onyń kómek isteuin, Pauldy eshkimge bildirmei Aqsuǵa ala ketip, qandy qoldyń túraǵyn kórsetip beruin talap etti. Saudager oǵan shyn peiilimen rizalyǵyn bildirdi.
Paul da búl júmysty beine óziniń bala kezinde teńiz jaǵasyndaǵy mekeninde tolqyn qaitqan soń jaǵadaǵy qairanda qalyp qalatyn shabaq balyqtardy jabyla ústap oinaityn siyaqty op-ońai sanady. Joq, ol shabaq balyq emes, adam óltirgen jendet. Ony ústap alyp eline qaitar bolsa, ainala júrtqa eńbegin maqtan etedi ǵoi. Ol óz memleketiniń elshiligi tanystyrǵan ahualdy estigen soń búl mindetti keudesin qaǵa qabyldady. «Qandy qoldardy ústai almasam, elge áste qaitpaimyn» dep áskeri adam salauatynyń kepildigin de berdi. Ol elshilikten aldyn ala ázirlep qoiylǵan CHiń úkimetiniń Qashqarda túratyn úkimet orny bergen tútqyndau qatynasyn alyp, qaru-jaraq, qorjyn, qolań siyaqty nárselerin jailap aldy da, álgi saudagerdiń arbasyna otyryp, jaidary kóńilmen Aqsuǵa júrip ketti.
Qansha aitqanymen, Paul qatań tárbie alǵan ofitser ǵoi, osy bir ońai bitire salatyn iske de asqan saqtyq jasady. Aqsuǵa barǵan soń ol eshbir adamǵa tabyra etpei, álgi saudagerge jol bastatyp, aldymen Datmúhammedtiń túnde jatyp júretin túraǵyn kórip aldy. Osydan soń qolyndaǵy tútqyndau qatynasyn alyp, CHiń úkimetiniń Aqsu aimaǵyndaǵy jambylynan ózine járdemdesuge eki sherik, bir tilmash shyǵaryp beruin talap etti.
Tún ortasy bolyp, adam ayaǵy tiylǵan kezde Paul búl úsh adamdy bastap, álgi jezókshe áieldiń úiiniń aldyna keldi. Esikke qúlaq salyp tyńdap edi, úi ishinen er men áieldiń sóilesken dauysy estildi. Allanyń ózi raqym etip otyrǵan taptyrmas orai degen osy da! Ol esikti pármenmen bir teuip, úige basyp kirdi. Álgi jezókshe áiel mynau sary shash, kók kóz sheteldikti, ózine kezelip túrǵan myltyqtyń úńireigen auyzyn kórip, shoshynǵanynan “baj” ete tústi de, óne-boiy bezgek auruy ústaǵan adamsha selkildep qoya berdi.
Áielmen yrjaqtasyp otyrǵan er adam eki qolymen basyn basyp alyp, ústeldiń astyna kirip ketipti. Jetip baryp oń qolyna myltyǵyn ústap, sol qolymen álgi er adamnyń jelkesinen ala túsken Paul ony bar kúshimen júlqyp tartyp, ústeldiń astynan suyryp aldy. Búl shaqta úige eki sherik pen tilmash ta kirip, Pauldyń qandy qoldy bailauyna járdemdesti. Biraq, abailap qarasa, búl adam osy qaladaǵy naubaihana ashyp otyrǵan bireu eken.
Paul da endi baiqady: mynau adam jasy eluler shamasynda, sary saqaldy, denesi tompaq, semiz jan eken. Al onyń biluinshe, qandy qol bolsa 38–39-dar mólsherindegi, qauǵa saqaldy, ári iri deneli, ógiz qara kúshi bar atan jigit edi.
Mine, endi albaty bireudi ústaǵan bolyp shyqty. Búl isti qalai jiystyru kerek? Paul zerek edi, ol áli de seskengen beinemen nágánin kezep túryp:
– Jaqsy oiyn oinap jatyr ekensińder! Datmúhammedti qaida tyqtyńdar? – dep aqyrdy.
Naubaishy onyń kimdi aityp túrǵanyn túsine almai, kózderi alaqtap jauap bere almady.
Álgi jezókshe áiel:
– Ol eki kúnniń aldynda Kúsharǵa ketip qalǵan, – dedi tútyǵyp.
– Onyń Kúsharǵa ne istegeli ketkenin bilmeisiń be? Túraǵy qalanyń qai jerinde? – dep súrady Paul taqymdap.
– Onyń aituynsha, keiin qaityp kelemin degen. Onyń onda qaida túratyndyǵyn men bile almadym.
Tilmash áieldiń sózin jútyp, kúńiljip túrǵanyn baiqady da, sabyrlyqpen jol kórsete sóiledi:
– Siz oǵan endigári ǵashyq bola bermeńiz! Bilip qoiǵanyńyz jón, ol bir sheteldikti óltirip otyrǵan adam, qazir biz quǵyndap júrgen qaraqshy sol. Onyń endigári sizdiń búl jerińizge kelui ekitalai. Sonymen shatylmaiyn deseńiz, keseli tier, biletin ahualdaryńyzdy bizge aityp bere salyńyz.
Múny estip, áiel dirildegen dauyspen:
– Qúdaiym! – dep oqys dauystap jiberdi. – Men onyń adam óltirgen qaraqshy ekenin ras bilmeidi ekenmin, júrginshi bailardyń biri bolar dep júrippin. Onyń aituynsha, Kúsharda bir tuysy bar eken, tuysy Ońtústik qaqpadan árirekte deń ashatyn kórinedi. Osynda kelip tamashalap qait dep sálem aityp jiberipti. Ol taǵy bir sózinde óziniń Qashqar jaqta óshtesken adamy bar ekenin aitqan. Eger ol osy jerge izdep kele qalsa, dereu habaryn berudi maǵan tapsyrǵan edi.
Búl habardy estigen Pauldyń úzilip bara jatqan úmiti qaita jalǵandy. Ol kelesi kúni Aqsudan Kúsharǵa bardy. Bara sala Ońtústik qaqpanyń syrtyndaǵy deńdi tarpa bas saldy. Mine, qyrsyq, taǵy da ornyn sipap qaldy. Ásilinde, CHiń úkimetiniń ózin ústauǵa búiryq túsirgenin estigen Datmúhammed jeti kúnniń aldynda qashyp SHayarǵa barǵan-dy.
Sonymen, Paul ony qualap SHayarǵa barǵanda, oilamaǵan jerden taǵy da jer sipap qaldy. Bireuler birneshe kúnniń aldynda Datmúhammedtiń kóshede júrgenin, artynan Kúsharǵa qaityp ketkenin kóripti.
Paul SHayardan Kúsharǵa qaityp keldi. Búl kúni ol qatty jabyrqańqy boldy. Isti tym ońaiǵa balap júrgenin ol endi baiqady. SHyńjań siyaqty mynau úshi-qyry joq keń jerde bir qylmyskerdi ústau – teńiz jaǵasynda qairandap qalatyn balyq pen shayandardy ústau siyaqty ońai júmys emes, qaita teńiz túbinen ine izdegendei myń bir mashaqat sharua eken. Onyń ústine ózi bir sheteldik, al mynau bolsa jat el, jat jer, óńkei qarakózdiler. Onysyn bylai qoiǵanda, álgi qylmyskerdi kórgeni joq. Tiisti adam kóz aldynda túrsa da tanymaidy. Sonda qalai ústamaq?
Paul óziniń bir mezet jelpinip ketkendigine, konsuldyń aldynda lepire sóilep, tipti áskeri adam salauaty men kepildik berip alǵanyna ókindi. Jasyrynbaq oinaǵan adamsha biri qashyp, biri qua berse, búl oiyn qai uaqytta ayaqtalmaq? Bir jyldyq demalysqa qolynyń áreń jetkeni ózine belgili. Ásilinde, Orta Aziyanyń jer-jerin sayahattap shyqpaq bolatyn. Al qazir qan jilik bolyp uaqytynyń bári bekerden-beker ótip jatyr…
Ol meimanhanaǵa kelip, jatatyn úi alyp, qorjyn-qolańyn qoya saldy da, esh maqsatsyz kóshege shyǵyp qydyryp ketti. Búl naq shildeniń kezi bolatyn. Kóshege shyqsańyz, qapyryq ystyq shydatpaityn. Kenet qońyr samal estildi de, tańylji shyqqan muzyka dauysyn ákeldi. Qúlaǵyn salyp tyńdap edi, muzyka dauysy kósheniń sol jaǵyndaǵy ózen boiyna ornalasqan eki qabat aǵash úi jaqtan shyǵyp túr eken. Búl qala boiynsha áigili ashana bolatyn.
Paul ashananyń aldyna barǵanynda túski as ishuge tiis ekenin bildi, sonymen ashanaǵa endi de, ústińgi qabatqa shyǵyp, ózen jaqqa qaraǵan bir jaily bólmege kirip otyrdy. Ol endi baiqady: bes adamnan qúralǵan bir shaǵyn orkestr tamaq jáne araq-sharap iship otyrǵan qonaqtar úshin muzyka oinap, dumandatyp jatyr eken. Muzykashylardyń biri kúi qorap qaǵyp, ekeui rubap shertip, bireui sybyzǵy tartyp, endi biri qol baraban soǵyp, úiǵyr últynyń baiyrǵy bir oinaqy halyq kúiin oinap jatyr. Muzykashylar kúidi qúiqyljytyp jibergen kezde olardy alǵystaǵan kóńildi únder dúr etip kóteriledi de, basylyp qalady. Búl shynynda jat jerdiń ereksheligin ańǵartyp túr.
Mynau kóńildi muzyka tolqyny Pauldyń eńsesin basqan kóńilsizdikti lezde shaiyp joq qyldy. Ol Kúshardyń ataqty taǵamy – úiitken qoi etine, maida únnan istelgen eki tabaq qardai appaq, qaǵazdai júqa qaptamaǵa syqai toiyp aldy da, onyń ústine sol jerden mańdai aldy sharaby – “Jasyl júzim” araǵynan bir qúmyrany tastap jiberdi. Tamaq pen araqqa bókken Paul teńselip basyp jataǵyna qaityp keldi de, tósekke qúlai ketti.
Tóbege qarasa, tóbe shyr kóbelek ainalady. Terezege qarasa, ol da sondai. Osy kezde esik aqyryn ashyldy da, álgi at azyp, ton tozdyryp taba almai júrgen Datmúhammed kózinen yzǵar shashyp kirip keldi.
– Pa, qaitpekshisiń? – dep shoshyna dauystap jibergen Paul tósekten atyp túrdy da, mastyqtan kilmeigen kózderin uqalap-uqalap jiberip, mynau shaqyrylmaǵan qonaqqa saqtana qarady. SHoshyǵannan mastyǵy da tarap ketti.
– Myrza, myna eskilikti kitapty satyp almas pa ekensiz? – dep álgi adam bir qalyń kitapty Paulǵa úsyndy. Kitaptyń syrty aǵash taqtaimen qaptalypty, taqtaiy qara-qońyr túske engen, kitap tipti atam zamannan qalǵandai. Ol barynsha ibalyqpen ári jasqanshaqtai basyp, kitabyn Pauldyń aldyna alyp keldi. Emeurininde jaǵatsyǵan kúlki bilindi.
Paul endi anyq baiqady: búl adam jas shamasy qyryqtan asqan, óńi qara-qońyr tartyp totyqqan, iegine shoqsha saqal qoiǵan, boi túrqy úzyndau bolǵanymen, qańyltyrydai aryq bireu eken. Álgi adam óltirgen qaraqshyǵa tittei de úqsamaidy. Oi-boi, dúrys, jańa ashanadan tamaq iship otyrǵanda myna adam birdeńe aitatyn kisishe óziniń qasynda otyr edi-au, sondaǵysy osy kitap úshin emes pe eken?
Búl baiyrǵy zaman kitabyn qolyna alyp qaraǵan Paul ózin tipti tús kórip túrǵandai sezindi. Ol múnyń adam túsindegi qiyal dúniesi nemese mastyq saldarynan bolǵan aǵat túsinik emestigin dáleldeu úshin úidiń terezesin ashyp jiberip, kúnniń ótkir núryn úige túsirdi de…
Qolyndaǵy kóne kitapty taǵy da qúttai qarady. Kitap betteri aǵash qabyǵynan jasalypty da, oǵan kóldeneń búrshaq órnegi ispetti yǵy-jyǵy jazular jazylypty. Búl qandai jazu boldy eken? Ol múndai jazudy búryn kórmegen. Alaida myna jazu Jońgo ańyzdarynda aitylatyn «shómish balyq jazuy» emes pe eken dep joramaldady.
– Búl kitapty qaidan aldyńyz? – dep súrady Paul, kelgen adamǵa ibalylyq kórsetip otyrǵyzǵan soń.
– Bir kóne qorǵannyń ishinen qazyp alǵanmyn.
– Jaraidy, búl kitapty maǵan berińiz. Jáne meni sol kóne qorǵanǵa ertip aparyńyz. Men sizge bes kúmis teńge beremin, – dedi Paul.
Osyny aita otyryp, qaltasynan aqsha alyp shyqty da, onyń úsh teńgesin kelgen adamǵa ústatyp jatyp:
– Ázirshe mynany ala túryńyz, qalǵan eki teńgeńizdi erteń tańerteń meni sol qorǵanǵa ertip aparǵan soń beremin, – dedi.
Álgi adam kitabyn berdi de, aqshany alyp ketti. Kelesi kúni tura bir kún uaqytyn sarp etip, Pauldy ertip baryp, kóne qorǵandy astan-kesten qazdy, biraq eshteńe taba almady. Degenmen Pauldyń kóńili toq edi: ol álgi kóne kitapty qorjynyna salyp aldy da, Jońgo úkimetine eshteńe demesten, qandy qoldardy da qumastan artyna taiyp berdi.
1890 jyly kishi leitenant Paul Orta Aziya óńirindegi bir jyldyq demalysyn kóńildi ótkizgen soń, álgi kóne kitapty alyp Úndistannyń Singa qalasyna keldi. Ol búl arada sabaq berip júrgen úndilik ataqty ǵalym Henridi tauyp, odan búl kitaptyń qai dáuirge jatatynyn jáne qanshalyqty qúndy ekenin aityp beruin ótindi.
Qart ǵalym kitapty múqiyat qarap shyqqan soń, airyqsha jadyrańqy beinede Pauldy arqasynan qaǵyp:
– Inishek, qúttyqtaimyn! Mynau – baǵa jetpes qúndy kitap eken. Búl kitapty qolǵa qalai túsirgenińdi aityp bershi, – dedi.
Paul qart oqymystynyń múndai jyly shyrai kórsetip, ózin qasterlegenine qatty quanyp, kitapty qolǵa túsiru barysyn táptishtei áńgimelep berdi.
Áńgimesin tyńdap bolǵan qart oqymysty taǵy da jadyrańqy keiippen:
– Sen múnyń qandai kitap ekenin bilesiń be? Búl – Orta Aziyadaǵy brahmi jazuymen kóshirilgen budda nomu. Eń berisi jańa eranyń V ǵasyrynan qalǵan kitap. Qazir dúniede múny audara alǵan birde-bir adam joq. Búl kitaptyń qúnyn mólsherleu múmkin emes! – dedi.
Búl kitap nege qart ǵalymnyń nazaryn osynshalyqty audardy? Zatynda, sonau ertede SHyńjańda kóptegen últtar qonystanypty. Búl últtardyń tilderi bólek bolǵandyqtan, qoldanǵan jazulary da ártúrli edi. Qazirgi Túrpan, Lobnúr óńirlerine hanь jazuy taraǵan; al Hotan, Nie, CHaqlyq óńirlerinde qaroshty jazuy (ertedegi Úndistannyń bir jazuy); Túrpannyń batysyndaǵy keibir jerlerde soǵdy jazuy (ertedegi Iran jazuy); qazirgi Kúshar, YAńchji óńirlerinde Orta Aziyanyń brahmi jazuy qoldanylǵan. Búl – Auǵanstannyń soltústigindegi úly Baktriya handyǵy paidalanǵan jazu. Úly Baktriya handyǵynyń jazuy túhara jazuy dep te atalady.
Alaida Kúshar, YAńchji siyaqty jerlerde búl jazu qoldanylǵanymen, dybystaluy aitarlyqtai ózgeshe bolǵan. Sondyqtan keiin kele zertteushiler búl óńirlerdegi túhara jazuyn A jáne V dep eki túrge bólip alǵan. Jańa eranyń IX ǵasyrynda Húigurlar SHyńjańǵa kelip qonystandy da, Húigur jazuy birte-birte basqa barlyq jazulardyń ornyn basty. Jańa eranyń XIII ǵasyrynan keiin SHyńjańǵa islam dini tarai bastady, sóitip Húigur jazuynyń ornyn birte-birte arab jazuy basty.
Paul búl eski kitapty qolǵa túsirgen kezde húigur jazuy «baiyrǵy úiǵyr jazuy» dep atalyp ketken bolatyn. Onyń ózin tanityndar óte az edi. Al sonau ertedegi brahmi jazuyn tanityndar tipti joqqa tán edi. Sondyqtan búl kóne kitaptyń tabyluy til ǵylymy úshin orasan zor jańalyq bolatyn. Ǵalymdarynyń zertteui úshin bir tyń taqyryp bolady, zertteu qyzmetiniń tyń órisin ashty.
Árine, kishi Leitinant Paul qandy qoldardy ústap ákelmegendikten Angliyanyń Indiyadaǵy bileushileriniń narazylyǵyna qaldy, óte-móte ólushiniń otbasyndaǵylar Paul uádesin adal etpedi, joǵarynyń tapsyrǵan mindetin oryndamady dep zańǵa shaǵym aitty, Pauldy júrtqa jekkórinishti etti. Biraq, ol áskeri adamǵa tán salauatynan aiyrylǵanmen onyń esesine “máńgilik” ataq – abyroiǵa ie bolady. Onyń SHyńjańnan zańsyz alyp ketken erte zaman kitaby tarihshylar jaǵynan «Pauldyń baiyrǵy zaman kitaby» dep atalyp, qazirgi dúniedegi jalpy júrt moiyndaǵan eń baiyrǵy kitaptardyń birine ainaldy, sonymen osy bir Angliyalyq kishi Leitinanttyń esimi de tarih betinen oryn aldy.
Úzaq ótpei álgi adam óltirgen qylmysty Datmúhammed CHin úkimeti jaǵynan qolǵa alyndy. Ol qylmysynan qorqyp túrmede ózin-ózi óltirdi. Pauldyń adamgershiligide endi gári eshkim sóz qylmaityn bolady, tek keibir úrynshaqtar ǵana osy bir astynan tabysqa jetken zalymdy adamǵa ishtarlyqpen qarap júrdi. Biraq, sol kezde SHyńjańda Europany dúr silkindirgen, taǵy bir tyń oqiǵa tuyldy. Búl is júrttyń Paulǵa aunaǵan nazaryn ózine búryp áketti.
Búl nendei tyń oqiǵa edi?
Jalǵasy bar…
Búl kitap 1989 jyly 8-aida SHyń Jań halyq baspasynda Bazarhan Ógizbaiúlynyń audarmasymen birinshi basyluy boiynsha tótesheden audarylyp daiyndaldy.
Qajet ANDAS
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











