Jińdi «(Liú CHi) – Qytai tarihyndaǵy Batys Han dáuiriniń memlekettilik negizin bekemdegen asa mańyzdy bileushilerdiń biri. Ol b.z.b. 156–141 jyldary taqta otyryp, ákesi Uyndi qalyptastyrǵan sayasi baǵytty jalǵastyrdy. Onyń bilik jolyndaǵy basty maqsaty – el ishindegi bytyrańqylyqty toqtatu, ortalyq biliktiń bedelin kúsheitu, zań ústemdigin ornyqtyru jáne memleketti syrtqy qauipten qorǵau boldy.
Han áuletiniń búl ókili ómir súrgen kezeń Qytai memleketi úshin asa kúrdeli tarihi beles edi. Bir jaǵynan, ishki aimaqtardaǵy bekterdiń derbes biligi kúsheiip, ortalyq úkimetke qauip tóndirdi. Ekinshi jaǵynan, soltústiktegi ǵún taipalary shekaralyq óńirlerge shabuyl jasap, eldiń tynyshtyǵyn búzdy. Osyndai jaǵdaida Liú CHidiń biligi memleketti saqtap qalu, onyń ishki jáne syrtqy qauipsizdigin qamtamasyz etu jolyndaǵy sheshushi kezeńge ainaldy.
Kóregen patshanyń taǵylymdy ómirindegi eń basty erekshelik – memleketti jeke adamdardyń erkimen emes, zań men tártiptiń kúshimen basqaru qajet ekenin tereń túsinui. Ol zańdy el ishindegi búlikti basatyn, ádiletsizdikti tejeitin, biliktiń ólshemin aiqyndaityn negizgi qúral dep bildi. Sondyqtan da onyń túsynda memlekettik basqaru júiesi tártipke keltirilip, bilik tarmaqtary ortalyqqa baǵyndyryldy.
Han patshasy túsynda oryn alǵan «jeti bektiń búligi» onyń sayasi kemeldigin aiqyndaǵan tarihi synaq boldy. Jergilikti bekter ortalyq bilikke qarsy shyǵyp, óz yqpalyn saqtap qaluǵa tyrysty. Búl búlik jai ǵana ishki tartys emes, tútas Han memleketiniń taǵdyryna qauip tóndirgen iri sayasi daǵdarys edi. Bileushi batyl sheshim qabyldap, búlikti qysqa merzimde basyp-janshydy. Osydan keiin bekterdiń sheneunikterdi taǵaiyndau, qyzmetten bosatu, jergilikti bilikti óz betinshe júrgizu qúqyǵy shekteldi.
«Búl ózgeris Qytai memlekettigi úshin asa mańyzdy tarihi betbúrys boldy. Óitkeni Liú CHi ortalyq biliktiń álsireuine jol bermei, memlekettiń bólshektenip ketu qaupin toqtatty. Onyń reformalary arqyly patshalyq biliktiń ákimshilik júiesi nyǵaiyp, jergilikti kúshterdiń derbestigi azaidy. Nátijesinde Han áuletiniń sayasi tútastyǵy saqtalyp, keiingi quatty Qytai memleketiniń negizi bekidi.
«Memleket qairatkeriniń sayasatynyń taǵy bir taǵylymdy qyry – auyl sharuashylyǵyna erekshe mán berui. Ol eldiń tiregi jer óńdegen halyqta ekenin túsindi. Eginshilik, qolóner, únemshildik jáne eńbekqorlyq memlekettik túraqtylyqtyń ekonomikalyq negizi dep baǵalandy. Saudany shektep, óndirgish eńbekke basymdyq beru arqyly tarihi túlǵa halyqtyń túrmysyn ornyqtyruǵa, memlekettiń qazynasyn kúsheituge úmtyldy.
«SHekara qauipsizdigi máselesinde de kóregen bileushiniń tarihi orny erekshe. Soltústikten tóngen ǵún qaupi Han memleketi úshin úlken syn boldy. Han áuletiniń ókili shekaralyq qorǵanysty kúsheitu, halyqty shekara aimaqtaryna ornalastyru, astyq qoryn molaitu, jylqy ósirudi damytu, atty ásker quatyn arttyru siyaqty sharalardy jalǵastyrdy. Búl sayasat memlekettiń qorǵanys qabiletin arttyryp, syrtqy jauǵa qarsy túru múmkindigin keńeitti.
«Liú CHidiń tarihi róli – Qytai memlekettigin sayasi ydyraudan saqtap qalǵandyǵynda. Ol ishki búlikti basyp qana qoiǵan joq, memlekettiń basqaru júiesin túbegeili kúsheitti. Zańǵa súiengen bilik, ortalyqtanǵan basqaru, ekonomikalyq túraqtylyq jáne shekara qorǵanysy onyń sayasi múrasynyń negizgi ózegine ainaldy.
«Búl taǵylymnyń búgingi qazaq-qytai qatynasyna qatysty máni de airyqsha. Qazaqstan men Qytai – ejelden kórshi, tarihi bailanysy tereń elder. Úly dala men Qytai órkenieti ǵasyrlar boiy sayasi, sauda, mádeni jáne shekaralyq qatynastar arqyly ózara yqpaldasyp keldi. Sondyqtan Jińdi dáuirinen alynatyn sabaq búgingi kún úshin de mańyzdy: kórshi elder arasyndaǵy beibitshilik ishki túraqtylyqqa, ózara qúrmetke, senimge jáne memleketaralyq jauapkershilikke negizdelui tiis.
«Búgingi qazaq-qytai qatynasynda Han patshasynyń taǵylymy memlekettilikti saqtau, shekara tynyshtyǵyn qadirleu, ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytu jáne tarihi kórshilik mádenietin nyǵaitu túrǵysynan baǵaly. Qazaq eli úshin de, Qytai úshin de túraqtylyq pen ózara túsinistik – ortaq damudyń basty sharty. Tarih kórsetkendei, ishki birligi bekem, syrtqy sayasaty salmaqty memleket qana úzaq merzimdi órkendeuge qol jetkizedi.
Jińdi – zań men tártipke súienip, bytyrańqylyqty tejegen, memlekettiń tútastyǵyn saqtaǵan, auyl sharuashylyǵy men qorǵanys isin qatar damytqan kóregen bileushi. Onyń ómiri men sayasi tájiribesi – tek Qytai tarihynyń ǵana emes, jalpy memlekettilik turaly oidyń mańyzdy taǵylymy. Liú CHi múrasy búgingi úrpaqqa el birligi, jauapty bilik, zań ústemdigi jáne beibit kórshilik qaǵidalaryn tereń túsindiretin tarihi sabaq bolyp qala beredi.
Qajet Andas,
«Q-andas» aqparat agenttigi











