Batys Hanь dáuiriniń alǵashqy kezeńi Qytai tarihyndaǵy memlekettik qúrylymnyń túbegeili qalyptasuymen erekshelenedi. Osy tarihi kezeńde eldiń sayasi-ideyalyq baǵytyn aiqyndaǵan túlǵalardyń biri Jyai. Ol jańa eraǵa deiingi II ǵasyrda ómir súrgen, memleket qairatkeri, oishyl, ádebietshi retinde tanylǵan kórnekti tarihi túlǵa. Óz dáuirinde sarai qyzmetinde bolyp, el basqaru isine tikelei aralasqan Jyai memlekettik biliktiń tútastyǵy men beriktigin qamtamasyz etuge baǵyttalǵan batyl úsynystarymen erekshelendi.
Jyaidiń negizgi sayasi kózqarasy ortalyqtanǵan memleketti nyǵaituǵa negizdeldi. Batys Hanь memleketiniń alǵashqy jyldarynda aimaqtyq bekterdiń biligi shamadan tys kúsheiip, ortalyqqa qauip tóndire bastaǵan edi. Osy jaǵdaidy tereń túsingen Jyai memleket tútastyǵyna tóngen qaterdi der kezinde dál baǵalap, ortalyq bilik pen jergilikti feodaldar arasyndaǵy qatynasty retteu qajettigin alǵa tartty. Ol búl ahualdy adam aǵzasyndaǵy dertke teńep, uaqytynda em qoldanbasa, memleket irgesiniń shaiqalatynyn eskertti.
Oishyldyń paiymdauynsha, eldegi bytyrańqylyqty joyudyń birden-bir joly zań arqyly basqarudy kúsheitu. Ol bekterdiń jer ielikterin shekteu, olardyń sayasi yqpalyn azaitu, memlekettik basqaru júiesin ortalyqqa shoǵyrlandyru jóninde naqty úsynystar jasady. Búl ideyalar keiinnen Hanь biligi tarapynan qoldau tauyp, Qytaidaǵy ortalyqtanǵan memlekettik júieniń nyǵayuyna sheshushi yqpal etti. Jyaidiń tújyrymdary zańshyldyq dástúrdiń jalǵasy retinde el basqaruda qúqyqtyq tártiptiń mańyzyn aiqyndap berdi.
Ekonomikalyq sayasat máselesinde de Jyaidiń kózqarastary airyqsha mánge ie boldy. Ol auyl sharuashylyǵyn memlekettiń tiregi retinde qarastyryp, azyq-túlik qauipsizdigin qamtamasyz etuge erekshe kóńil bóldi. Astyq qoryn jinau, tabiǵi apattarǵa daiyn bolu, qarjy júiesin birizdendiru siyaqty úsynystary memlekettiń ekonomikalyq negizin kúsheituge baǵyttaldy. Biryńǵai aqsha júiesin engizu arqyly ol ishki naryqtyń túraqtylyǵyn qamtamasyz etudi kózdedi. Búl sharalar Batys Hanь memleketiniń ekonomikalyq quatyn arttyryp, onyń úzaq merzimdi damuyna negiz qalady.
Jyaidiń syrtqy sayasatqa qatysty ústanymy da batyl ári aiqyn boldy. Ol soltústik kóshpeli kúshterdiń shapqynshylyǵyna qarsy túrudy qoldap, memlekettiń qorǵanys qabiletin kúsheitu qajettigin atap ótti. Onyń pikirinshe, syrtqy qauipke tótep beru úshin ishki birlik pen tártip eń basty shart bolyp tabylady. Búl túrǵydan alǵanda, Jyai otanshyl oishyl retinde el táuelsizdigin qorǵau ideyasyn alǵa shyǵardy.
Jyaidiń tarihi kózqarastary onyń «TSinь memleketi turaly» eńbeginde aiqyn kórinis tabady. Ol TSinь patshalyǵynyń qysqa merzimde kúsheiip, keiin tez qúldyrauyn tarihi sabaq retinde qarastyryp, onyń sebepterin taldady. Zańshyldyq reformalardyń memleketti kúsheitudegi rólin moiyndai otyryp, ol biliktiń shekten tys qataldyǵy men halyqtan alshaqtau sayasatynyń qauiptiligin de ańǵardy. Degenmen, keibir tústarda onyń kózqarastarynda birjaqtylyq baiqalady, ásirese TSinь dáuirindegi ruhani qysymǵa bergen baǵasynda. Soǵan qaramastan, Jyaidiń tútas ideyalyq júiesi memlekettik basqaru evolyutsiyasynda mańyzdy oryn alady.
Jyai iliminiń tarihi mańyzy onyń memleketshildik qaǵidalarynda jatyr. Ol ortalyqtanǵan bilik, zań ústemdigi, ekonomikalyq túraqtylyq jáne últtyq qauipsizdik sekildi úǵymdardy birtútas júie retinde qarastyrdy. Búl qaǵidalar Qytai memlekettiginiń qalyptasuynda úzaq merzimdi strategiyalyq negiz boldy.
Búgingi qazaq–qytai qatynastary túrǵysynan qaraǵanda, Jyai taǵylymynyń ózektiligi aiqyn seziledi. Qazirgi halyqaralyq qatynastarda túraqtylyq, ózara senim jáne ekonomikalyq áriptestik basty orynǵa shyqqan. Jyai úsynǵan ishki túraqtylyq pen ortalyqtanǵan basqaru qaǵidalary Qytaidyń qazirgi memlekettik sayasatynyń negizinde saqtalyp otyr. Al búl óz kezeginde kórshiles eldermen, sonyń ishinde Qazaqstanmen júrgiziletin sayasatta túraqtylyq pen boljamdylyqty qamtamasyz etedi.
Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy yntymaqtastyq ekonomikalyq, mádeni jáne sayasi baǵytta qarqyndy damyp keledi. Búl bailanystardyń tabysty boluy úshin memleketterdiń ishki túraqtylyǵy men basqaru júiesiniń tiimdiligi mańyzdy faktor bolyp tabylady. Osy túrǵydan alǵanda, Jyaidiń memleketshildik ideyalary janama túrde qazirgi óńirlik qatynastardyń úilesimdi damuyna yqpal etetin tarihi-ideyalyq negizderdiń biri retinde qarastyryluy múmkin.
Jyai ilimi Qytaidyń memlekettik oilau júiesiniń qalyptasuyna zor yqpal etken qúbylys. Onyń ortalyqtandyru, zań ústemdigi jáne ekonomikalyq túraqtylyqqa negizdelgen kózqarastary tek óz dáuirinde ǵana emes, búgingi kúnge deiin óz mańyzyn joiǵan joq. Búl taǵylym qazirgi qazaq–qytai qatynastarynyń da túraqty ári pragmatikalyq sipat aluyna tarihi túrǵydan áser etetin mańyzdy faktorlardyń biri retinde baǵalanady.
Qajet Andas,
Q-Andas aqparat agenttigi











