Li Sy (b.z.b. ? – 208 jj.) – Qytai tarihynda ortalyqtanǵan memlekettiń ideologiyalyq jáne institutsionaldyq negizin qalaǵan iri reformator. Ol CHu bektiginiń SHantsai uezinde (qazirgi QHR-dyń Henanь ólkesi) dúniege kelip, áigili zańshyl oishyl SHun Kuannyń shákirti boldy. Li Synyń sayasi qyzmeti TSinь áuletiniń kúsheyuimen jáne Qytaidyń túńǵysh ret bir ortalyqqa baǵynǵan memleket retinde qalyptasuymen tikelei bailanysty.
Li Sy Qytaidy bytyrańqy patshalyqtardan túratyn álsiz keńistikten quatty birtútas memleketke ainaldyru úshin qatal, biraq júieli reformalar qajet ekenin túsindi. Osy maqsatta ol TSinь bektigine kelip, sol dáuirdegi eń joǵary lauazymdardyń biri «qonaq uázir» qyzmetin atqardy.
TSinь saraiynda syrttan kelgen uázirlerge qarsy «qonaqtardy qualau» sayasaty kúsheigen tústa Li Sy TSinь SHihuanǵa óziniń áigili «Qonaqtardy qumau turaly hatyn» úsyndy. Onda ol SHan YAn siyaqty syrttan kelgen reformatorlardyń TSinь memleketin kúsheituge qosqan úlesin mysalǵa keltirip, qabiletti kadrlardy quu memlekettiń ózine ziyan ekenin dáleldedi. Nátijesinde búl jarlyqtyń kúshi joiylyp, Li Synyń yqpaly arta tústi.
B.z.b. 221 jyly TSinь SHihuan Qytaidy túńǵysh ret biriktirgen soń, eldi qaitadan bektikterge bólip basqaru turaly úsynystar aityldy. Li Sy búl ideyaǵa úzildi-kesildi qarsy shyǵyp, Jaulasushy patshalyqtar dáuiriniń tarihi sabaqtaryn alǵa tartty. Onyń bastamasymen feodaldyq bektik júieden bas tartylyp, búkil elge ortaq ákimshilik-audandyq basqaru júiesi engizildi.
Qytai aumaǵy ortalyqqa tikelei baǵynatyn 36 aimaqqa bólinip, sayasi tútastyq pen basqaru birizdiligi qamtamasyz etildi. Búl sheshim Qytai memlekettiliginiń myńjyldyq damu baǵytyn aiqyndady.
Zańshyldar mektebiniń ókili retinde Li Sy memlekettiń tiregi – jazbasha zań men tártip dep bildi. Ol basqaruda jeke áulettik yqpalǵa emes, ortaq qúqyqtyq normalarǵa súienudi úsyndy. Búl tásil biliktiń bedelin kúsheitip, qoǵamda túraqtylyq ornatty.
Ideologiyalyq alauyzdyqty memlekettiń tútastyǵyna qauip dep baǵalaǵan Li Sy ótkendi asyra dáriptep, qazirgi bilikti joqqa shyǵaratyn aǵymdardy shekteu qajet dep sanady. Osy sayasat ayasynda tarihta «kitaptardy órteu» oqiǵasy oryn aldy. Qatal bolǵanymen, búl qadam sol dáuirde jańa memlekettik júieni bekemdeuge baǵyttaldy.
Li Sy múrasynyń qazirgi Qytai sayasatyna yqpaly
Li Sy qalyptastyrǵan ortalyqtandyru, zań ústemdigi jáne pragmatizm qaǵidattary qazirgi Qytaidyń ishki jáne syrtqy sayasatynda saqtalǵan. Búginde Qytaidaǵy iri ekonomikalyq bastamalar men halyqaralyq jobalar ortalyq deńgeide josparlanyp, úzaq merzimdi strategiyalyq maqsattarǵa baǵyndyrylady.
Búl sabaqtastyq «Bir beldeu – bir jol» bastamasynan aiqyn kórinedi. Infraqúrylym arqyly ekonomikalyq yqpal etu – Li Sy zamanynan bastau alǵan memlekettik oilau júiesiniń zamanaui kórinisi.
Qazaq-qytai ekonomikalyq qatynastaryndaǵy tarihi iz
Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy ekonomikalyq áriptestik Qytaidyń osy ortalyqtanǵan jáne pragmatikalyq basqaru dástúrine negizdelip damuda. Qazaqstan aumaǵynda iske asqan kólik-logistikalyq jobalar, temirjoldar men shekara mańy infraqúrylymy Qytaidyń úzaq merzimdi strategiyalyq josparlauynyń nátijesi.
Búl yntymaqtastyq Qazaqstannyń tranzittik áleuetin arttyruǵa, infraqúrylymdy jańǵyrtuǵa, óńirlik saudadaǵy rólin kúsheituge múmkindik berdi.
Al Qytai úshin Qazaqstan túraqty shikizat kózi, Euraziyalyq tranzittik dáliz, Ortalyq Aziyadaǵy strategiyalyq áriptes retinde mańyzdy.
Li Sy – Qytaidy biriktiru ideyasynyń sáuletshisi ǵana emes, memlekettik oilau júiesin túbegeili ózgertken tarihi túlǵa. Onyń ortalyqtandyru, zań ústemdigi, kadr sayasaty jáne ekonomikalyq pragmatizmge negizdelgen kózqarastary búgingi Qytaidyń halyqaralyq minez-qúlqynda, sonyń ishinde Qazaqstanmen ekonomikalyq qarym-qatynasynda da aiqyn baiqalady.
Osy tarihi sabaqtastyqty tereń túsinu Qazaqstan úshin qytailyq seriktespen qatynasta teńgerimdi, últtyq múddege negizdelgen jáne úzaq merzimdi strategiya qalyptastyrudyń mańyzyn kórsetedi.
Qajet Andas
Q-andas aqparattyq agenttigi











