Ли Сы (б.з.б. ? – 208 жж.) – Қытай тарихында орталықтанған мемлекеттің идеологиялық және институционалдық негізін қалаған ірі реформатор. Ол Чу бектігінің Шанцай уезінде (қазіргі ҚХР-дың Хэнань өлкесі) дүниеге келіп, әйгілі заңшыл ойшыл Шун Куанның шәкірті болды. Ли Сының саяси қызметі Цинь әулетінің күшеюімен және Қытайдың тұңғыш рет бір орталыққа бағынған мемлекет ретінде қалыптасуымен тікелей байланысты.
Ли Сы Қытайды бытыраңқы патшалықтардан тұратын әлсіз кеңістіктен қуатты біртұтас мемлекетке айналдыру үшін қатал, бірақ жүйелі реформалар қажет екенін түсінді. Осы мақсатта ол Цинь бектігіне келіп, сол дәуірдегі ең жоғары лауазымдардың бірі «қонақ уәзір» қызметін атқарды.
Цинь сарайында сырттан келген уәзірлерге қарсы «қонақтарды қуалау» саясаты күшейген тұста Ли Сы Цинь Шихуанға өзінің әйгілі «Қонақтарды қумау туралы хатын» ұсынды. Онда ол Шан Ян сияқты сырттан келген реформаторлардың Цинь мемлекетін күшейтуге қосқан үлесін мысалға келтіріп, қабілетті кадрларды қуу мемлекеттің өзіне зиян екенін дәлелдеді. Нәтижесінде бұл жарлықтың күші жойылып, Ли Сының ықпалы арта түсті.
Б.з.б. 221 жылы Цинь Шихуан Қытайды тұңғыш рет біріктірген соң, елді қайтадан бектіктерге бөліп басқару туралы ұсыныстар айтылды. Ли Сы бұл идеяға үзілді-кесілді қарсы шығып, Жауласушы патшалықтар дәуірінің тарихи сабақтарын алға тартты. Оның бастамасымен феодалдық бектік жүйеден бас тартылып, бүкіл елге ортақ әкімшілік-аудандық басқару жүйесі енгізілді.
Қытай аумағы орталыққа тікелей бағынатын 36 аймаққа бөлініп, саяси тұтастық пен басқару бірізділігі қамтамасыз етілді. Бұл шешім Қытай мемлекеттілігінің мыңжылдық даму бағытын айқындады.
Заңшылдар мектебінің өкілі ретінде Ли Сы мемлекеттің тірегі – жазбаша заң мен тәртіп деп білді. Ол басқаруда жеке әулеттік ықпалға емес, ортақ құқықтық нормаларға сүйенуді ұсынды. Бұл тәсіл биліктің беделін күшейтіп, қоғамда тұрақтылық орнатты.
Идеологиялық алауыздықты мемлекеттің тұтастығына қауіп деп бағалаған Ли Сы өткенді асыра дәріптеп, қазіргі билікті жоққа шығаратын ағымдарды шектеу қажет деп санады. Осы саясат аясында тарихта «кітаптарды өртеу» оқиғасы орын алды. Қатал болғанымен, бұл қадам сол дәуірде жаңа мемлекеттік жүйені бекемдеуге бағытталды.
Ли Сы мұрасының қазіргі Қытай саясатына ықпалы
Ли Сы қалыптастырған орталықтандыру, заң үстемдігі және прагматизм қағидаттары қазіргі Қытайдың ішкі және сыртқы саясатында сақталған. Бүгінде Қытайдағы ірі экономикалық бастамалар мен халықаралық жобалар орталық деңгейде жоспарланып, ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттарға бағындырылады.
Бұл сабақтастық «Бір белдеу – бір жол» бастамасынан айқын көрінеді. Инфрақұрылым арқылы экономикалық ықпал ету – Ли Сы заманынан бастау алған мемлекеттік ойлау жүйесінің заманауи көрінісі.
Қазақ-қытай экономикалық қатынастарындағы тарихи із
Қазақстан мен Қытай арасындағы экономикалық әріптестік Қытайдың осы орталықтанған және прагматикалық басқару дәстүріне негізделіп дамуда. Қазақстан аумағында іске асқан көлік-логистикалық жобалар, теміржолдар мен шекара маңы инфрақұрылымы Қытайдың ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлауының нәтижесі.
Бұл ынтымақтастық Қазақстанның транзиттік әлеуетін арттыруға, инфрақұрылымды жаңғыртуға, өңірлік саудадағы рөлін күшейтуге мүмкіндік берді.
Ал Қытай үшін Қазақстан тұрақты шикізат көзі, Еуразиялық транзиттік дәліз, Орталық Азиядағы стратегиялық әріптес ретінде маңызды.
Ли Сы – Қытайды біріктіру идеясының сәулетшісі ғана емес, мемлекеттік ойлау жүйесін түбегейлі өзгерткен тарихи тұлға. Оның орталықтандыру, заң үстемдігі, кадр саясаты және экономикалық прагматизмге негізделген көзқарастары бүгінгі Қытайдың халықаралық мінез-құлқында, соның ішінде Қазақстанмен экономикалық қарым-қатынасында да айқын байқалады.
Осы тарихи сабақтастықты терең түсіну Қазақстан үшін қытайлық серіктеспен қатынаста теңгерімді, ұлттық мүддеге негізделген және ұзақ мерзімді стратегия қалыптастырудың маңызын көрсетеді.
Қажет Андас
Q-andas ақпараттық агенттігі











