Basy: TSinь SHihuannyń tegi – In, esimi – CHjen (b.z.b. 259–210 jj.). Ol jańadan qalyptasyp kele jatqan feodaldyq qoǵamnyń kórnekti sayasi qairatkeri boldy. Zańshyldar (fa tszya) ilimine súienip, konfutsiishildikke qarsy túrdy, ótkendi emes, búgingi kúndi negizge aldy, batyl reformalar júrgizdi. Ol Qytaidy túńǵysh ret birtútas memleketke biriktirgen túlǵa retinde tarihta qaldy jáne keiingi progressivti oishyldar tarapynan «aty máńgi óshpeitin patsha» dep baǵalandy.
B.z.b. 246 jyly In CHjen TSinь bektiginiń taǵyna otyrdy. Búl kezeń CHjanьgo (Soǵysushy patshalyqtar) dáuiriniń sońǵy satysy edi. Qúldyq qoǵamnan feodaldyq júiege ótu úderisi negizinen ayaqtalǵanymen, jeke bektikter arasyndaǵy qandy soǵystar men qúldyq júieniń qaldyqtary áli de saqtalyp túrdy. Múndai jaǵdai jańadan damyp kele jatqan feodaldyq qúrylysqa auyr ziyan keltirip, halyqty zor qasiretke úshyratty. Sondyqtan bektikter arasyndaǵy soǵystardy toqtatu, Qytaidy birlikke keltiru jáne qúldyq júieniń qaldyqtaryn joyu — sol dáuirdiń tarihi talaby boldy.
In CHjen taqqa otyrǵan kezde nebári 13 jasta edi. El biligi is júzinde uázir Lyui Buveidiń qolynda boldy. Ol asa yqpaldy Bek hanym Lao Aimen bailanys ornatyp, úlken sayasi kúshke ainaldy. Lyui Buvei konfutsiishildikke negizdelgen myńdaǵan shákirtter men on myńnan astam qúldy óz yqpalynda ústady. Búl toptar feodaldyq ortalyqtandyruǵa qarsy reaktsiyalyq kúsh retinde áreket etti.
B.z.b. 238 jyly In CHjen 22 jasqa tolyp, bilikti tolyq óz qolyna aluǵa kiristi. Osy sheshushi kezeńde Lao Ai men Lyui Buvei memlekettik tóńkeris jasauǵa árekettendi. Alaida In CHjen búl áreketti batyl túrde basyp, Lao Aidy jáne oǵan qatysqan joǵary lauazymdy sheneunikterdi ólim jazasyna kesti, Bek hanymdy úiqamaqqa aldy. Kelesi jyly Lyui Buvei óz-ózine qol júmsady.
Osydan keiin In CHjen zańshyldardy negizgi tirek etken jańa bilik júiesin qalyptastyrdy. Li Syny joǵarǵy zań keńesshisi, Vei Lyao joǵarǵy áskeri qolbasshy bolyp taǵaiyndaldy. Búl ózgerister Qytaidy birlikke keltiruge qajetti sayasi alǵysharttardy qamtamasyz etti.
B.z.b. 230 jyldan bastap TSinь memleketi birinen soń birin Hanь, CHjao, Vei, CHu, YAnь, TSi patshalyqtaryn jaulap, on jyl ishinde búkil Qytaidy biriktirdi. Soltústikte ǵúndarǵa qarsy soqqy berip, Úly Qytai qorǵanynyń negizin qalady.
B.z.b. 221 jyly el tolyq biriktirilgen soń, In CHjen ózine «SHihuandi» «Alǵashqy imperator» degen ataq berdi.
Ol múragerlik bektik júieni joiyp, ortalyqtandyrylǵan basqaru júiesin engizdi. El 16 aimaqqa bólinip, tikelei ortalyqqa baǵyndyryldy. Memlekettik bilik, ásker, zań, qazyna isteri imperatordyń qolyna shoǵyrlandy. Búl júie kópúltty feodaldyq memleketti nyǵaityp, ekonomikalyq jáne mádeni damuǵa jol ashty.
Alaida búl reformalar reaktsiyalyq kúshterdiń qatty qarsylyǵyna úshyrady. B.z.b. 213 jyly konfutsiishilder bilikti synap, eski bektik júieni qaitarudy talap etti. Uázir Li Synyń úsynysymen SHihuandi «kitaptardy órteu» turaly búiryq shyǵardy. Sonymen TSinь tarihynan basqa barlyq eski patshalyqtardyń tarihi eńbekteri joiyldy, tek meditsina men auyl sharuashylyǵyna qatysty kitaptar ǵana saqtaldy.
B.z.b. 212 jyly memleketke qarsy ósek taratqan 460 konfutsiishil tiridei kómildi. Búl sharalar reaktsiyalyq kúshterge auyr soqqy bolyp, ortalyqtandyrylǵan bilikti nyǵaituda sheshushi ról atqardy.
Qytai memlekettigin nyǵaitudaǵy tarihi róli
TSinь SHihuannyń Qytai tarihyndaǵy eń basty tarihi eńbegi eldi túńǵysh ret birtútas ortalyqtanǵan memleketke biriktirui. B.z.b. III ǵasyrdyń sońyna deiin Qytai aumaǵy jeke-jeke bektikterge bólinip, ózara úzdiksiz soǵys jaǵdaiynda ómir súrdi. Búl sayasi bytyrańqylyq ekonomikalyq damudy tejep, halyqty auyr kúizeliske úshyratty.
TSinь SHihuan áskeri kúsh pen tiimdi sayasi strategiyany úshtastyra otyryp, on jyl ishinde Hanь, CHjao, Vei, CHu, YAnь jáne TSi patshalyqtaryn joidy. Osy arqyly ol aumaqtyq tútastyqty qalpyna keltirip, Qytai memlekettiliginiń negizin qalady. Búl birlik keiingi eki myń jyl boiy Qytai sayasi sanasynda «tabiǵi norma» retinde ornyqty.
TSinь SHihuan memlekettikti nyǵaitudyń sheshushi tetigi retinde ortalyqtandyru sayasatyn júrgizdi. Ol múragerlik bektik júieni joiyp, onyń ornyna ákimshilik-aumaqtyq basqaru engizdi. El aimaqtar men uezderge bólinip, olardyń basshylary tikelei imperatorǵa baǵyndyryldy.
«Úsh kantsler – toǵyz ministr» júiesi arqyly memleket basqaru, áskeri, zań, qarjy salalary jeke-jeke ortalyqtan basqaryldy. Búl qúrylym jergilikti aqsúiekterdiń derbestigin shektedi, memlekettik bilikti bir ortalyqqa shoǵyrlandyrdy, basqaru tiimdiligin arttyrdy. Nátijesinde jeke bilikke negizdelgen kúshti imperiyalyq memleket qalyptasty.
TSinь SHihuan zańshyldar ilimine súiene otyryp, memleketti basqaruda zań ústemdigin basty qaǵidaǵa ainaldyrdy. Zań barshaǵa ortaq boldy, áleumettik tegine nemese shyqqan ortasyna qaramastan birdei qoldanyldy.
Búl sayasat rulyq-taipalyq jáne feodaldyq artyqshylyqtardy álsiretti, memlekettik tártipti kúsheitti, imperator biliginiń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etti. Qatal jazalau sharalary qysqa merzimde qoǵamdyq tártip ornatuǵa múmkindik berdi. Degenmen, búl júie úzaq merzimde áleumettik qaishylyqtardy da tereńdetti.
TSinь SHihuan memlekettikti tek sayasi emes, ekonomikalyq túrǵydan da biriktiruge erekshe mán berdi. Ol aqsha júiesin birizdendirdi ólshem men tarazyny standarttady arba osьteriniń enin birdei etti, búkil eldi bailanystyratyn jol júiesin saldyrdy. Búl reformalar aimaqtar arasyndaǵy ekonomikalyq aiyrmashylyqtardy qysqartyp, ishki saudanyń damuyna jaǵdai jasady. Ekonomikalyq birlik — memlekettiktiń materialdyq tiregine ainaldy.
TSinь SHihuan memlekettilikti nyǵaitudyń mańyzdy sharty retinde ideologiyalyq tútastyqty kózdedi. Osy maqsatta jazudy birizdendirip, shaochjuanь jazuyn búkil elge engizdi, konfutsiishildikke qarsy kúres júrgizip, zańshyl ideologiyany ústem etti.
«Kitaptardy órteu, ǵúlamalardy jazalau» sayasaty búgingi ólshemmen qatal ári qaishylyqty kóringenimen, sol dáuirde ol ortalyq bilikke qarsy ideologiyalyq qarsylyqty álsiretuge baǵyttaldy. Búl sharalar memlekettilikti qysqa merzimde túraqtandyruǵa áser etti.
TSinь SHihuan soltústik shekaradaǵy ǵún qaupine qarsy kúres júrgizip, Úly Qytai qorǵanynyń negizin qalady. Búl syrtqy qauipterden qorǵanudy kúsheitti, memlekettiń aumaqtyq tútastyǵyn saqtauǵa qyzmet etti, imperiyalyq qauipsizdik sayasatynyń bastauyna ainaldy.
TSinь SHihuannyń biligi úzaqqa sozylmasa da, onyń qúrǵan memlekettik modeli keiingi Hanь áuletinen bastap barlyq qytai imperiyalary úshin úlgige ainaldy. Aimaqtyq basqaru, zańǵa negizdelgen bilik, birtútas ekonomika men mádeni keńistik Qytai memlekettiliginiń túraqty ózegine ainaldy.
TSinь SHihuan Qytai memlekettigin aumaqtyq, sayasi, qúqyqtyq, ekonomikalyq, mádeni, áskeri túrǵydan túbegeili nyǵaitqan tarihi túlǵa boldy. Onyń sayasatynyń qataldyǵy memlekettiń tez kúireuine sebepker bolǵanymen, memlekettilik negizin qalyptastyrudaǵy róli ólsheusiz. Qytaidyń keiingi eki myń jyldyq memlekettik damuy dál osy TSinь SHihuan salǵan irgetasqa súiendi.
Búgingi qazaq–qytai qatynastaryndaǵy yqpaly
TSinь SHihuan qalyptastyrǵan ortalyqtanǵan, kúshti memleket modeli Qytaidyń sayasi sanasynda úzdiksiz tarihi sabaqtastyq retinde saqtalyp keledi. Qytai úshin memlekettilik uaqytsha qúrylym emes, órkeniettik túraqty qúndylyq. Osy ústanym búgingi Qytai Halyq Respublikasynyń syrtqy sayasatynda da aiqyn baiqalady.
Qazaqstanmen qatynasta Qytai túraqtylyqty, shekaranyń myzǵymastyǵyn, ortalyq biliktiń beriktigin basym qaǵida retinde ústanady. Búl TSinь SHihuan dáuirinen bastau alatyn «birtútas memleket — basty qúndylyq» túsiniginiń qazirgi kórinisi.
TSinь SHihuan soltústik shekarany qorǵaudy memlekettiktiń basty sharty dep tanyp, Úly Qytai qorǵanynyń negizin qalady. Búl tájiribe Qytaidyń búgingi shekara qauipsizdigine asa múqiyat qarau sayasatyna tikelei yqpal etedi.
Qazaq–qytai qatynasynda búl shekaranyń zańdyq túrǵyda naqty bekitilui, transshekaralyq qauipsizdikke erekshe mán berilui, separatizm men túraqsyzdyqqa nóldik tózimdilik túrinde kórinedi. Qazaqstannyń shekara tútastyǵyn qúrmetteu Qytai úshin strategiyalyq mańyzǵa ie, sebebi ol óz batys aimaqtarynyń (ásirese SHyńjań) túraqtylyǵymen tikelei bailanysty.
TSinь SHihuan engizgen ekonomikalyq birizdendiru sayasaty (ólshem, aqsha, jol júiesi) Qytaidyń qazirgi ekonomikalyq strategiyasynyń tereń tarihi tamyry bar ekenin kórsetedi. Búginde búl logika «Bir beldeu — bir jol» bastamasy arqyly júzege asuda. Qazaqstan Qytai úshin qúrlyqtaǵy negizgi tranzittik dáliz, Euraziyalyq keńistiktegi strategiyalyq seriktes, túraqty, boljamdy memleket retinde qarastyrylady.
Búl kózqaras Qytaidyń memlekettilikti álsiretetin faktorlardan qashyp, ortalyq biligi myqty eldermen úzaqmerzimdi qatynas ornatuǵa úmtylatynyn kórsetedi.
TSinь SHihuan dáuirinde qalyptasqan qaǵida ishki ideologiyalyq birlik syrtqy qauipsizdiktiń negizi. Qytai búl ústanymdy búgin de saqtaidy. Sondyqtan Qazaqstanmen qarym-qatynasta Qytai ishki isterge aralaspau printsipin jariya túrde qoldaidy, biraq ózine qatysty taqyryptarda (últtyq birlik, territoriya, qauipsizdik) asa sezimtal. Búl tarihi túrǵydan túsindiriletin qúbylys. Qytai úshin memleket tútastyǵyna kúmán keltiretin kez kelgen ideya júielik qater.
Tarihta kóshpeli álem (ǵúndar, túrkiler) Qytai úshin syrtqy qauip retinde qabyldandy. TSinь SHihuan dáuirinen bastalǵan búl túsinik búgingi kúni túbegeili ózgergen. Qazirgi Qytai Qazaqstandy qauip emes, shekaralyq túraqtylyq faktory, ekonomikalyq áriptes retinde qarastyrady. Búl ózgeris tarihi tájiribeden alynǵan sabaqtyń nátijesi.
TSinь SHihuan múrasyn túsinu Qazaqstan úshin Qytaidyń úzaqmerzimdi logikasyn úǵynuǵa, emotsiyalyq emes, pragmatikalyq sayasat júrgizuge, últtyq múddeni saqtai otyryp seriktestik qúruǵa múmkindik beredi. Qazaqstan úshin eń mańyzdy sabaq Qytaimen qatynasta memlekettilik, túraqtylyq, kelisimsharttyq tártip sheshushi ról atqaratynyn eskeru.
TSinь SHihuan qalyptastyrǵan memlekettilik úlgisi búgingi qazaq–qytai qatynastarynda tikelei emes, biraq tereń qúrylymdyq yqpal kórsetip otyr. Búl yqpal Qytaidyń túraqtylyqqa basymdyq beruinen, shekara men qauipsizdikke qatań qarauynan, úzaqmerzimdi strategiyalyq oilauynan aiqyn baiqalady. Qazaqstan úshin Qytaimen qarym-qatynasty tarihi sanany eskere otyryp, teńgerimdi ári pragmatikalyq negizde júrgizudiń mańyzyn kórsetetin faktor.
TSinь SHihuan qalyptastyrǵan ortalyqtanǵan qytai memlekettilik úlgisi Qytaidyń sayasi sanasynda úzdiksiz tarihi sabaqtastyq retinde saqtalyp keledi. Búl úlgi búgingi Qytai Halyq Respublikasynyń syrtqy sayasi minez-qúlqyna, sonyń ishinde Qazaqstanmen qarym-qatynasyna da janama, biraq túraqty yqpal etedi.
Birinshiden, Qytai úshin memlekettiń birtútastyǵy men sayasi túraqtylyǵy – basty qúndylyq. TSinь SHihuan dáuirinde bekigen búl qaǵida qazirgi kezeńde de ózgergen joq. Sondyqtan Qytai Qazaqstandy ortalyq biligi ornyqty, aumaqtyq tútastyǵy bekitilgen jáne boljamdy seriktes retinde qabyldaidy. Búl eki el arasyndaǵy qatynastardyń salystyrmaly túrde túraqty damuyna negiz bolady.
Ekinshiden, shekara qauipsizdigi máselesine kózqaras ta tarihi tájiribeden tuyndaidy. TSinь SHihuan soltústik shepterdi qorǵaudy memlekettikti saqtaudyń sharty dep bildi. Búginde Qytai Qazaqstanmen shekaranyń naqty zańdyq bekitiluine, qauipsizdik pen túraqtylyqtyń saqtaluyna erekshe mán beredi. Búl ústanym qazaq–qytai qatynasynda senim men úzaqmerzimdi áriptestikti qamtamasyz etetin faktorǵa ainaldy.
Úshinshiden, ekonomikalyq sayasattaǵy sabaqtastyq aiqyn baiqalady. TSinь SHihuan júrgizgen ekonomikalyq birizdendiru sayasaty qazirgi Qytaidyń iri infraqúrylymdyq jáne tranzittik bastamalarynda jalǵasyn tapty. Qazaqstannyń «Bir beldeu – bir jol» jobasyndaǵy orny Qytaidyń Euraziyadaǵy strategiyalyq oilau júiesiniń nátijesi bolyp tabylady.
Sonymen qatar, Qytaidyń ideologiyalyq máselelerge sezimtaldyǵy da tarihi negizge ie. TSinь SHihuan ishki birlikti álsiretetin ideyalarǵa qatań qarsy túrǵan. Búginde Qytai óz ishki isterine qatysty taqyryptarda saqtyq tanytyp, seriktesterinen de osy ústanymdy kútedi. Qazaqstannyń egemendik pen ishki sayasatqa qúrmet printsipin ústanuy ekijaqty qatynasty kúrdelendirmei, pragmatikalyq arnada ústap otyr.
Qorytyndylai kelgende, TSinь SHihuan múrasy qazaq–qytai qatynasyna tikelei yqpal etpese de, Qytaidyń memleketke, túraqtylyqqa jáne úzaqmerzimdi strategiyaǵa negizdelgen kózqarasyn qalyptastyrǵan tarihi irgetas bolyp tabylady. Qazaqstan úshin búl faktordy eskeru Qytaimen teńgerimdi, esepke qúrylǵan jáne últtyq múddeni saqtaityn sayasat júrgizudiń mańyzdy sharty bolyp qala beredi.
Qajet Andas
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











