Басы: Шүн Куаң – Жанго дәуірінің соңғы кезеңінде өмір сүрген Чин бектігінің көрнекті ойшылы, заңшылдар мектебінің аса ірі теоретигі. Замандастары оны Шүн Цин немесе Сүн Цин деп атаған. Ол Чин Шыхуаннан бұрын өмір сүрген заңшыл ойшылдардың ішіндегі ең ықпалдысы саналады. Шүн Куаң жаңа қалыптасып келе жатқан дижұ (феодалдық) табының мүддесін білдірген, саяси-философиялық ойды жаңа деңгейге көтерген тұлға болды.
Тағылымды идеялары
Шүн Куаң Чин бектігінің мәдени орталығы Жиша қаласында (Чи бектігінің астанасы Линзының батыс маңы) лекция оқып, үлкен ықпалға ие болды. Заңшылдық мектептің әйгілі өкілдері Хань Фэй мен Ли Сы – оның шәкірттері еді. Қазіргі бізге жеткен 32 тараудан тұратын «Шүнзы» еңбегі кейінгі дәуірлерде жинақталып, жүйеленген. Онда Шүн Куаңның мемлекетті әскери-саяси қуатқа жеткізуді көздеген теориялық мақалалары сақталған.
Шүн Куаң Шан Ян жүргізген заң реформаларынан кейін Чин бектігінің қуатын ерекше жоғары бағалады. Оның пікірінше, Шан Янның заң жүйесіндегі түбегейлі өзгерістері саяси әрі экономикалық салада нақты нәтижелерге жеткізді. Ол Чин бектігінің «бүкіл әлемге үстемдік ету» мүмкіндігі бар деп санады.
Ойшыл «заң арқылы басқару» қағидасын тарихи дамудың заңды жолы ретінде негіздеді. Оның көзқарасы бойынша, қоғамдық тәртіпті сақтау үшін заңға қарсы шыққандарды аяусыз жазалау қажет. Ол өзін моральды, қабілетті деп жариялап, тарихты кері айналдыруға тырысқан ескі ақсүйектерге қарсы дижұ табының диктатурасын орнатуды талап етті.
Шүн Куаң өз еңбектерінде «салт» (дәстүр) туралы да сөз қозғады, бірақ оны бұрынғыдай әдет-ғұрып ретінде емес, феодалдық тәртіп пен әлеуметтік иерархияны реттейтін құрал ретінде қарастырды. Оның пайымынша, салт – заңның маңызды құрамдас бөлігі, дәрежені анықтайтын принцип.
Ол салттың қызметін: «артықты азайту, кемді толықтыру, тепе-теңдік орнату деп түсіндірді. Бұл арқылы бұрынғы құл иеленуші ақсүйектердің мұрагерлік артықшылықтарын жойып, «қызмет көрсеткендер ғана мадақталады, қылмыс жасамағандар жазаланбайды» деген принципті орнықтыруды көздеді. Тіпті патша, бекзада немесе абыз ұрпағы болса да, егер заң талабына сай келмесе, оларды қарапайым халық қатарына түсіру қажет деп есептеді.
Шүн Куаң Күңзы мен Мыңзының «бұрынғы патшаларды үлгі тұту» қағидасын қатаң сынға алды. Ол керісінше, кейінгі патшаларды, қазіргі уақытты үлгі ету керек деді. Оның ойынша, өткенді дәріптеу – қоғамды тоқырауға апарады.
Ойшыл тағылымшылдарды «бұрынғыны мадақтап, халықты алдаған, саясатқұмар алаяқтар» деп қатты сынады. Оның бұл ұстанымы жаңашылдықты қолдап, тарихи дамудың алға жылжуын көздеді.
Шүн Куаң тағылымшылдардың «тағдыр жазмышы» теориясын түбегейлі жоққа шығарды. Оның ойынша, тағдыр дегеніміз – табиғат. Табиғаттың өз заңдылығы бар және ол адамдардың немесе патшалардың еркіне тәуелді емес.
Күн мен жұлдыздардың қозғалысы, суық пен ыстық, боран мен жаңбыр – бәрі табиғи құбылыстар. Олар саясаттың жақсы-жамандығына байланысты емес. Алайда адам табиғат алдында дәрменсіз емес. Адам өзінің еңбегі арқылы табиғатты игеріп, оны өз қажетіне жарата алады.
Ол былай дейді: «Тағдырға жалбарынып, оны мадақтаумен табиғаттың заңын қалай игеруге болады?»
Бұл – тағылымшылдардың «өмір мен өлім – тағдырдан, байлық – тәңірден» деген түсінігіне қарсы бағытталған батыл сын еді.
Шүн Куаң Мыңзының «адам туа біткен қасиетті» деген теориясын да теріске шығарды. Ол адамның қасиеті туа бітпейді, тәрбие мен қоғамдық орта арқылы қалыптасады деп есептеді. Оның әйгілі тұжырымы: «Кез келген адам әулие бола алады» деген пікір осыған негізделген.
Бұл көзқарас арқылы ол ақсүйектердің «асыл тектілер ғана дана» деген түсінігін жоққа шығарып, жаңа дижұ табының саяси және экономикалық билікке ие болуына теориялық негіз қалады.
Шүн Куаңның заңшылдық теориясы феодалдық дижұ табының диктатурасын орнатуға, орталықтанған біртұтас мемлекет құруға қызмет етті. Оның идеялары Чин империясының құрылуына идеологиялық негіз болды. Көне Қытай тарихындағы тағдыршылдыққа қарсы тұрған, еңбек пен заңды алға шығарған, қоғамдық дамуды тарихи заңдылық ретінде түсіндірген ірі ойшыл.
Қытай мемлекеттік теориясымен үндестігі
Шүн Куаң (Сұн зы) ұсынған саяси-философиялық көзқарастар көне Қытай жағдайында қалыптасқанымен, олардың мазмұны қазіргі мемлекет теориясының бірқатар негізгі қағидаларымен терең үндеседі. Бұл үндестік Шүн Куаңды тек көне заман ойшылы емес, мемлекеттік басқарудың әмбебап заңдылықтарын ерте пайымдаған теоретик ретінде бағалауға мүмкіндік береді.
Қазіргі мемлекет теориясының өзегі саналатын заң үстемдігі қағидаты Шүн Куаң тағылымында айқын көрінеді. Ол мемлекетті басқаруда адамгершілікке, билеушінің ниетіне немесе тектік артықшылыққа сүйенуді қауіпті деп санап, бәріне ортақ әрі міндетті заңның үстемдігін жақтады. Бұл бүгінгі конституциялық мемлекеттердегі «заң алдында бәрі тең» деген принциппен толық сәйкес келеді.
Қазіргі саяси теорияда мемлекет тұлғаларға емес, институттарға сүйенуі тиіс деп есептеледі. Шүн Куаң да мемлекетті бір адамның парасатына тәуелді етпеу керек деп білді. Ол билік жүйесін заң, тәртіп, иерархия және жауапкершілік арқылы реттеуді ұсынды. Бұл – қазіргі бюрократиялық мемлекет пен басқарудың институционалдық моделінің бастау көздерінің бірі.
Қазіргі тиімді мемлекеттердің басты белгілерінің бірі – меритократия, яғни қызмет пен лауазымның қабілет пен еңбектің нәтижесіне қарай бөлінуі. Шүн Куаң мұрагерлік артықшылықты, тектік билікті жоққа шығарып, «еңбек етпеген мадақталмауы, қылмыс жасамаған жазаланбауы тиіс» деген қағиданы ұсынды. Бұл қазіргі кадр саясатының теориялық негізімен тікелей үндеседі.
Қазіргі мемлекет теориясында мемлекеттің басты міндеттерінің бірі – қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Шүн Куаң да мемлекет әлсіз болса, қоғамда бейберекеттік орнайтынын атап көрсетті. Сондықтан ол заңды бұзушыларға қатаң жаза қолдануды жақтады. Бұл көзқарас қазіргі қауіпсіздік мемлекеті (security state) тұжырымдамасымен сәйкес келеді.
Шүн Куаң тағдыршылдықты, тылсым күшке сүйенген басқаруды теріске шығарды. Ол табиғат пен қоғамды ажыратып, мемлекетті ақыл-ой мен тәжірибеге негізделген басқару жүйесі ретінде қарастырды. Бұл қазіргі зайырлы мемлекет қағидатымен және рационалды басқару теориясымен тікелей үндес.
Қазіргі даму теорияларында мемлекет экономикалық және әлеуметтік үдерістерге белсенді араласатын субъект ретінде қарастырылады. Шүн Куаң да мемлекетті тек бақылаушы емес, қоғамды ұйымдастырып, тәртіп орнататын, даму бағытын айқындайтын күш деп білді. Бұл – қазіргі даму мемлекеті (developmental state) тұжырымдамасына жақын көзқарас.
Шүн Куаң тағылымы көне Қытай жағдайында қалыптасқанымен, оның негізгі идеялары заң үстемдігі, институционалдық басқару, меритократия, қоғамдық тәртіп, зайырлы және рационалды мемлекет, мемлекеттің белсенді рөлі сияқты қазіргі мемлекет теориясының іргелі қағидаларымен толық үндеседі. Сондықтан Шүн Куаңды тек заңшылдық ағымның өкілі емес, қазіргі заманғы мемлекеттік ой-сананың тарихи бастауларын ерте қалыптастырған ойшыл деп бағалауға болады. Оның тағылымы мемлекет тұрақтылығы мен басқару тиімділігінің уақыттан тыс әмбебап заңдылықтарын көрсетеді.
Қазіргі қазақ-қытай қатынасындағы ықпалы
Шүн Куаң (Сюнь-цзы) тағылымы көне Қытайдағы заңшылдық ойдың іргетасын қалыптастырғанымен, оның негізгі қағидаттары бүгінгі Қытай мемлекетінің саяси мәдениеті мен басқару логикасында терең із қалдырды. Бұл ықпал Қытайдың сыртқы саясатында, соның ішінде Қазақстанмен экономикалық және саяси қарым-қатынастарында да жанама түрде байқалады.
Шүн Куаң мемлекет тұрақтылығының басты шарты ретінде қатаң заң, орталықтанған басқару және тәртіпті алға қойған. Қазіргі Қытай да ішкі және сыртқы саясатында осы қағидаттан айнымайды. Қазақстанмен арадағы келісімдерде Қытай тарапының құқықтық рәсімдерге қатты мән беруі, келісімшарттардың нақты әрі ұзақ мерзімді болуы, институционалдық кепілдіктерді талап етуі осы заңшылдық дәстүрдің заманауи көрінісі деуге болады.
Шүн Куаң идеализмді, сезімге немесе моральдық ұранға сүйенген саясатты қабылдамады. Ол пайда, тиімділік және нақты нәтиже принциптерін жақтады. Бұл көзқарас қазіргі Қытайдың Қазақстанмен экономикалық қатынастарында инфрақұрылым, энергетика, логистика, өнеркәсіптік кооперация сияқты салаларда Қытай идеологиялық емес, прагматикалық серіктестік ұстанады. Қазақстан да бұл қатынаста нақты экономикалық пайдаға негізделген тепе-тең саясат жүргізуге мүдделі.
Шүн Куаң мемлекетті қоғам мен экономиканы ұйымдастыратын негізгі күш деп білді. Бұл қағида қазіргі Қытайдың мемлекет басқаратын экономика моделінде толық сақталған. Қазақстан-Қытай қарым-қатынасында ірі жобалардың мемлекетаралық деңгейде келісіліп, үкіметаралық комиссиялар арқылы реттелуі, стратегиялық салаларда мемлекеттің белсенді қатысуы осы дәстүрлі ойлау жүйесінің жалғасы болып табылады.
Шүн Куаң қоғамдық тұрақтылықты бәрінен жоғары қойды. Қытайдың бүгінгі сыртқы саясатында да қауіпсіздік пен бақылау басты орында. Қазақстанмен шекаралық ынтымақтастықта, көлік дәліздері мен трансшекаралық жобаларда Қытай тарапы қауіпсіздік тетіктеріне, бақылау механизмдеріне, ұзақ мерзімді саяси тұрақтылыққа ерекше мән береді. Бұл да Шүн Куаң ұсынған «тәртіпсіз даму – қауіп» деген тұжырыммен үндес.
Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» бастамасы экономикалық жоба ғана емес, өркениеттік және басқарушылық философияға сүйенеді. Бұл жерде Шүн Куаңның тәртіпке негізделген кеңістік, заңмен реттелген байланыс, орталық пен аймақ арасындағы жүйелілік идеялары жаңаша формада көрініс тапқан. Қазақстанның осы бастамадағы рөлі – Қытай үшін стратегиялық маңызы бар тұрақты әрі болжамды серіктес.
Шүн Куаң тағылымы Қытайдың мемлекеттік мүддені бәрінен жоғары қоятын саяси дәстүрін қалыптастырды. Бұл Қазақстан үшін екі маңызды тұжырымды айқындайды Қытаймен қатынаста құқықтық айқындық пен ұлттық мүддені нақты қорғау аса маңызды. Серіктестік прагматикалық болғанымен, теңгерімді және сақ саясат қажет.
Шүн Куаң тағылымы қазіргі қазақ-қытай қарым-қатынасына тікелей емес, қытайлық мемлекеттік ойлау жүйесі арқылы ықпал етіп отыр. Заң үстемдігі, прагматизм, орталықтанған басқару, қауіпсіздік пен тәртіпке басымдық беру – осының бәрі Қытайдың Қазақстанмен саяси және экономикалық байланыстарында анық байқалады. Сондықтан Шүн Куаң мұрасын түсіну – Қытаймен қарым-қатынастың терең логикасын ұғынуға, ал Қазақстан үшін бұл серіктестікті ұлттық мүдде тұрғысынан тиімді әрі саналы жүргізуге мүмкіндік береді.
Қажет Андас
«Q-andas» ақпараттық агенттігі.











