باسى: ءشۇن كۋاڭ – جانگو ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن چين بەكتىگىنىڭ كورنەكتى ويشىلى، زاڭشىلدار مەكتەبىنىڭ اسا ءىرى تەورەتيگى. زامانداستارى ونى ءشۇن تسين نەمەسە ءسۇن تسين دەپ اتاعان. ول چين شىحۋاننان بۇرىن ءومىر سۇرگەن زاڭشىل ويشىلداردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىقپالدىسى سانالادى. ءشۇن كۋاڭ جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ديجۇ (فەودالدىق) تابىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرگەن، ساياسي-فيلوسوفيالىق ويدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن تۇلعا بولدى.
تاعىلىمدى يدەيالارى
ءشۇن كۋاڭ چين بەكتىگىنىڭ مادەني ورتالىعى جيشا قالاسىندا (چي بەكتىگىنىڭ استاناسى لينزىنىڭ باتىس ماڭى) لەكتسيا وقىپ، ۇلكەن ىقپالعا يە بولدى. زاڭشىلدىق مەكتەپتىڭ ايگىلى وكىلدەرى حان فەي مەن لي سى – ونىڭ شاكىرتتەرى ەدى. قازىرگى بىزگە جەتكەن 32 تاراۋدان تۇراتىن «ءشۇنزى» ەڭبەگى كەيىنگى داۋىرلەردە جيناقتالىپ، جۇيەلەنگەن. وندا ءشۇن كۋاڭنىڭ مەملەكەتتى اسكەري-ساياسي قۋاتقا جەتكىزۋدى كوزدەگەن تەوريالىق ماقالالارى ساقتالعان.
ءشۇن كۋاڭ شان يان جۇرگىزگەن زاڭ رەفورمالارىنان كەيىن چين بەكتىگىنىڭ قۋاتىن ەرەكشە جوعارى باعالادى. ونىڭ پىكىرىنشە، شان ياننىڭ زاڭ جۇيەسىندەگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرى ساياسي ءارى ەكونوميكالىق سالادا ناقتى ناتيجەلەرگە جەتكىزدى. ول چين بەكتىگىنىڭ «بۇكىل الەمگە ۇستەمدىك ەتۋ» مۇمكىندىگى بار دەپ سانادى.
ويشىل «زاڭ ارقىلى باسقارۋ» قاعيداسىن تاريحي دامۋدىڭ زاڭدى جولى رەتىندە نەگىزدەدى. ونىڭ كوزقاراسى بويىنشا، قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ءۇشىن زاڭعا قارسى شىققانداردى اياۋسىز جازالاۋ قاجەت. ول ءوزىن مورالدى، قابىلەتتى دەپ جاريالاپ، تاريحتى كەرى اينالدىرۋعا تىرىسقان ەسكى اقسۇيەكتەرگە قارسى ديجۇ تابىنىڭ ديكتاتۋراسىن ورناتۋدى تالاپ ەتتى.
ءشۇن كۋاڭ ءوز ەڭبەكتەرىندە «سالت» (ءداستۇر) تۋرالى دا ءسوز قوزعادى، بىراق ونى بۇرىنعىداي ادەت-عۇرىپ رەتىندە ەمەس، فەودالدىق ءتارتىپ پەن الەۋمەتتىك يەرارحيانى رەتتەيتىن قۇرال رەتىندە قاراستىردى. ونىڭ پايىمىنشا، سالت – زاڭنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى، دارەجەنى انىقتايتىن پرينتسيپ.
ول سالتتىڭ قىزمەتىن: «ارتىقتى ازايتۋ، كەمدى تولىقتىرۋ، تەپە-تەڭدىك ورناتۋ دەپ ءتۇسىندىردى. بۇل ارقىلى بۇرىنعى قۇل يەلەنۋشى اقسۇيەكتەردىڭ مۇراگەرلىك ارتىقشىلىقتارىن جويىپ، «قىزمەت كورسەتكەندەر عانا ماداقتالادى، قىلمىس جاساماعاندار جازالانبايدى» دەگەن ءپرينتسيپتى ورنىقتىرۋدى كوزدەدى. ءتىپتى پاتشا، بەكزادا نەمەسە ابىز ۇرپاعى بولسا دا، ەگەر زاڭ تالابىنا ساي كەلمەسە، ولاردى قاراپايىم حالىق قاتارىنا ءتۇسىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەدى.
ءشۇن كۋاڭ كۇڭزى مەن مىڭزىنىڭ «بۇرىنعى پاتشالاردى ۇلگى تۇتۋ» قاعيداسىن قاتاڭ سىنعا الدى. ول كەرىسىنشە، كەيىنگى پاتشالاردى، قازىرگى ۋاقىتتى ۇلگى ەتۋ كەرەك دەدى. ونىڭ ويىنشا، وتكەندى دارىپتەۋ – قوعامدى توقىراۋعا اپارادى.
ويشىل تاعىلىمشىلداردى «بۇرىنعىنى ماداقتاپ، حالىقتى الداعان، ساياساتقۇمار الاياقتار» دەپ قاتتى سىنادى. ونىڭ بۇل ۇستانىمى جاڭاشىلدىقتى قولداپ، تاريحي دامۋدىڭ العا جىلجۋىن كوزدەدى.
ءشۇن كۋاڭ تاعىلىمشىلداردىڭ «تاعدىر جازمىشى» تەورياسىن تۇبەگەيلى جوققا شىعاردى. ونىڭ ويىنشا، تاعدىر دەگەنىمىز – تابيعات. تابيعاتتىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار جانە ول ادامداردىڭ نەمەسە پاتشالاردىڭ ەركىنە تاۋەلدى ەمەس.
كۇن مەن جۇلدىزداردىڭ قوزعالىسى، سۋىق پەن ىستىق، بوران مەن جاڭبىر – ءبارى تابيعي قۇبىلىستار. ولار ساياساتتىڭ جاقسى-جاماندىعىنا بايلانىستى ەمەس. الايدا ادام تابيعات الدىندا دارمەنسىز ەمەس. ادام ءوزىنىڭ ەڭبەگى ارقىلى تابيعاتتى يگەرىپ، ونى ءوز قاجەتىنە جاراتا الادى.
ول بىلاي دەيدى: «تاعدىرعا جالبارىنىپ، ونى ماداقتاۋمەن تابيعاتتىڭ زاڭىن قالاي يگەرۋگە بولادى؟»
بۇل – تاعىلىمشىلداردىڭ «ءومىر مەن ءولىم – تاعدىردان، بايلىق – تاڭىردەن» دەگەن تۇسىنىگىنە قارسى باعىتتالعان باتىل سىن ەدى.
ءشۇن كۋاڭ مىڭزىنىڭ «ادام تۋا بىتكەن قاسيەتتى» دەگەن تەورياسىن دا تەرىسكە شىعاردى. ول ادامنىڭ قاسيەتى تۋا بىتپەيدى، تاربيە مەن قوعامدىق ورتا ارقىلى قالىپتاسادى دەپ ەسەپتەدى. ونىڭ ايگىلى تۇجىرىمى: «كەز كەلگەن ادام اۋليە بولا الادى» دەگەن پىكىر وسىعان نەگىزدەلگەن.
بۇل كوزقاراس ارقىلى ول اقسۇيەكتەردىڭ «اسىل تەكتىلەر عانا دانا» دەگەن تۇسىنىگىن جوققا شىعارىپ، جاڭا ديجۇ تابىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق بيلىككە يە بولۋىنا تەوريالىق نەگىز قالادى.
ءشۇن كۋاڭنىڭ زاڭشىلدىق تەورياسى فەودالدىق ديجۇ تابىنىڭ ديكتاتۋراسىن ورناتۋعا، ورتالىقتانعان ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرۋعا قىزمەت ەتتى. ونىڭ يدەيالارى چين يمپەرياسىنىڭ قۇرىلۋىنا يدەولوگيالىق نەگىز بولدى. كونە قىتاي تاريحىنداعى تاعدىرشىلدىققا قارسى تۇرعان، ەڭبەك پەن زاڭدى العا شىعارعان، قوعامدىق دامۋدى تاريحي زاڭدىلىق رەتىندە تۇسىندىرگەن ءىرى ويشىل.
قىتاي مەملەكەتتىك تەورياسىمەن ۇندەستىگى
ءشۇن كۋاڭ (سۇن زى) ۇسىنعان ساياسي-فيلوسوفيالىق كوزقاراستار كونە قىتاي جاعدايىندا قالىپتاسقانىمەن، ولاردىڭ مازمۇنى قازىرگى مەملەكەت تەورياسىنىڭ بىرقاتار نەگىزگى قاعيدالارىمەن تەرەڭ ۇندەسەدى. بۇل ۇندەستىك ءشۇن كۋاڭدى تەك كونە زامان ويشىلى ەمەس، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ امبەباپ زاڭدىلىقتارىن ەرتە پايىمداعان تەورەتيك رەتىندە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى مەملەكەت تەورياسىنىڭ وزەگى سانالاتىن زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتى ءشۇن كۋاڭ تاعىلىمىندا ايقىن كورىنەدى. ول مەملەكەتتى باسقارۋدا ادامگەرشىلىككە، بيلەۋشىنىڭ نيەتىنە نەمەسە تەكتىك ارتىقشىلىققا سۇيەنۋدى قاۋىپتى دەپ ساناپ، بارىنە ورتاق ءارى مىندەتتى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن جاقتادى. بۇل بۇگىنگى كونستيتۋتسيالىق مەملەكەتتەردەگى «زاڭ الدىندا ءبارى تەڭ» دەگەن پرينتسيپپەن تولىق سايكەس كەلەدى.
قازىرگى ساياسي تەوريادا مەملەكەت تۇلعالارعا ەمەس، ينستيتۋتتارعا سۇيەنۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەلەدى. ءشۇن كۋاڭ دا مەملەكەتتى ءبىر ادامنىڭ پاراساتىنا تاۋەلدى ەتپەۋ كەرەك دەپ ءبىلدى. ول بيلىك جۇيەسىن زاڭ، ءتارتىپ، يەرارحيا جانە جاۋاپكەرشىلىك ارقىلى رەتتەۋدى ۇسىندى. بۇل – قازىرگى بيۋروكراتيالىق مەملەكەت پەن باسقارۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق مودەلىنىڭ باستاۋ كوزدەرىنىڭ ءبىرى.
قازىرگى ءتيىمدى مەملەكەتتەردىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – مەريتوكراتيا، ياعني قىزمەت پەن لاۋازىمنىڭ قابىلەت پەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىنە قاراي ءبولىنۋى. ءشۇن كۋاڭ مۇراگەرلىك ارتىقشىلىقتى، تەكتىك بيلىكتى جوققا شىعارىپ، «ەڭبەك ەتپەگەن ماداقتالماۋى، قىلمىس جاساماعان جازالانباۋى ءتيىس» دەگەن قاعيدانى ۇسىندى. بۇل قازىرگى كادر ساياساتىنىڭ تەوريالىق نەگىزىمەن تىكەلەي ۇندەسەدى.
قازىرگى مەملەكەت تەورياسىندا مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. ءشۇن كۋاڭ دا مەملەكەت ءالسىز بولسا، قوعامدا بەيبەرەكەتتىك ورنايتىنىن اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان ول زاڭدى بۇزۋشىلارعا قاتاڭ جازا قولدانۋدى جاقتادى. بۇل كوزقاراس قازىرگى قاۋىپسىزدىك مەملەكەتى (security state) تۇجىرىمداماسىمەن سايكەس كەلەدى.
ءشۇن كۋاڭ تاعدىرشىلدىقتى، تىلسىم كۇشكە سۇيەنگەن باسقارۋدى تەرىسكە شىعاردى. ول تابيعات پەن قوعامدى اجىراتىپ، مەملەكەتتى اقىل-وي مەن تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن باسقارۋ جۇيەسى رەتىندە قاراستىردى. بۇل قازىرگى زايىرلى مەملەكەت قاعيداتىمەن جانە راتسيونالدى باسقارۋ تەورياسىمەن تىكەلەي ۇندەس.
قازىرگى دامۋ تەوريالارىندا مەملەكەت ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە بەلسەندى ارالاساتىن سۋبەكت رەتىندە قاراستىرىلادى. ءشۇن كۋاڭ دا مەملەكەتتى تەك باقىلاۋشى ەمەس، قوعامدى ۇيىمداستىرىپ، ءتارتىپ ورناتاتىن، دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن كۇش دەپ ءبىلدى. بۇل – قازىرگى دامۋ مەملەكەتى (developmental state) تۇجىرىمداماسىنا جاقىن كوزقاراس.
ءشۇن كۋاڭ تاعىلىمى كونە قىتاي جاعدايىندا قالىپتاسقانىمەن، ونىڭ نەگىزگى يدەيالارى زاڭ ۇستەمدىگى، ينستيتۋتسيونالدىق باسقارۋ، مەريتوكراتيا، قوعامدىق ءتارتىپ، زايىرلى جانە راتسيونالدى مەملەكەت، مەملەكەتتىڭ بەلسەندى ءرولى سياقتى قازىرگى مەملەكەت تەورياسىنىڭ ىرگەلى قاعيدالارىمەن تولىق ۇندەسەدى. سوندىقتان ءشۇن كۋاڭدى تەك زاڭشىلدىق اعىمنىڭ وكىلى ەمەس، قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك وي-سانانىڭ تاريحي باستاۋلارىن ەرتە قالىپتاستىرعان ويشىل دەپ باعالاۋعا بولادى. ونىڭ تاعىلىمى مەملەكەت تۇراقتىلىعى مەن باسقارۋ تيىمدىلىگىنىڭ ۋاقىتتان تىس امبەباپ زاڭدىلىقتارىن كورسەتەدى.
قازىرگى قازاق-قىتاي قاتىناسىنداعى ىقپالى
ءشۇن كۋاڭ (سيۋن-تسزى) تاعىلىمى كونە قىتايداعى زاڭشىلدىق ويدىڭ ىرگەتاسىن قالىپتاستىرعانىمەن، ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بۇگىنگى قىتاي مەملەكەتىنىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن باسقارۋ لوگيكاسىندا تەرەڭ ءىز قالدىردى. بۇل ىقپال قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىندا، سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن ەكونوميكالىق جانە ساياسي قارىم-قاتىناستارىندا دا جاناما تۇردە بايقالادى.
ءشۇن كۋاڭ مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ باستى شارتى رەتىندە قاتاڭ زاڭ، ورتالىقتانعان باسقارۋ جانە ءتارتىپتى العا قويعان. قازىرگى قىتاي دا ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا وسى قاعيداتتان اينىمايدى. قازاقستانمەن اراداعى كەلىسىمدەردە قىتاي تاراپىنىڭ قۇقىقتىق راسىمدەرگە قاتتى ءمان بەرۋى، كەلىسىمشارتتاردىڭ ناقتى ءارى ۇزاق مەرزىمدى بولۋى، ينستيتۋتسيونالدىق كەپىلدىكتەردى تالاپ ەتۋى وسى زاڭشىلدىق ءداستۇردىڭ زاماناۋي كورىنىسى دەۋگە بولادى.
ءشۇن كۋاڭ يدەاليزمدى، سەزىمگە نەمەسە مورالدىق ۇرانعا سۇيەنگەن ساياساتتى قابىلدامادى. ول پايدا، تيىمدىلىك جانە ناقتى ناتيجە پرينتسيپتەرىن جاقتادى. بۇل كوزقاراس قازىرگى قىتايدىڭ قازاقستانمەن ەكونوميكالىق قاتىناستارىندا ينفراقۇرىلىم، ەنەرگەتيكا، لوگيستيكا، ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا سياقتى سالالاردا قىتاي يدەولوگيالىق ەمەس، پراگماتيكالىق سەرىكتەستىك ۇستانادى. قازاقستان دا بۇل قاتىناستا ناقتى ەكونوميكالىق پايداعا نەگىزدەلگەن تەپە-تەڭ ساياسات جۇرگىزۋگە مۇددەلى.
ءشۇن كۋاڭ مەملەكەتتى قوعام مەن ەكونوميكانى ۇيىمداستىراتىن نەگىزگى كۇش دەپ ءبىلدى. بۇل قاعيدا قازىرگى قىتايدىڭ مەملەكەت باسقاراتىن ەكونوميكا مودەلىندە تولىق ساقتالعان. قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسىندا ءىرى جوبالاردىڭ مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە كەلىسىلىپ، ۇكىمەتارالىق كوميسسيالار ارقىلى رەتتەلۋى، ستراتەگيالىق سالالاردا مەملەكەتتىڭ بەلسەندى قاتىسۋى وسى ءداستۇرلى ويلاۋ جۇيەسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.
ءشۇن كۋاڭ قوعامدىق تۇراقتىلىقتى بارىنەن جوعارى قويدى. قىتايدىڭ بۇگىنگى سىرتقى ساياساتىندا دا قاۋىپسىزدىك پەن باقىلاۋ باستى ورىندا. قازاقستانمەن شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتا، كولىك دالىزدەرى مەن ترانسشەكارالىق جوبالاردا قىتاي تاراپى قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىنە، باقىلاۋ مەحانيزمدەرىنە، ۇزاق مەرزىمدى ساياسي تۇراقتىلىققا ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇل دا ءشۇن كۋاڭ ۇسىنعان «ءتارتىپسىز دامۋ – قاۋىپ» دەگەن تۇجىرىممەن ۇندەس.
قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى ەكونوميكالىق جوبا عانا ەمەس، وركەنيەتتىك جانە باسقارۋشىلىق فيلوسوفياعا سۇيەنەدى. بۇل جەردە ءشۇن كۋاڭنىڭ تارتىپكە نەگىزدەلگەن كەڭىستىك، زاڭمەن رەتتەلگەن بايلانىس، ورتالىق پەن ايماق اراسىنداعى جۇيەلىلىك يدەيالارى جاڭاشا فورمادا كورىنىس تاپقان. قازاقستاننىڭ وسى باستاماداعى ءرولى – قىتاي ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار تۇراقتى ءارى بولجامدى سەرىكتەس.
ءشۇن كۋاڭ تاعىلىمى قىتايدىڭ مەملەكەتتىك مۇددەنى بارىنەن جوعارى قوياتىن ساياسي ءداستۇرىن قالىپتاستىردى. بۇل قازاقستان ءۇشىن ەكى ماڭىزدى تۇجىرىمدى ايقىندايدى قىتايمەن قاتىناستا قۇقىقتىق ايقىندىق پەن ۇلتتىق مۇددەنى ناقتى قورعاۋ اسا ماڭىزدى. سەرىكتەستىك پراگماتيكالىق بولعانىمەن، تەڭگەرىمدى جانە ساق ساياسات قاجەت.
ءشۇن كۋاڭ تاعىلىمى قازىرگى قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناسىنا تىكەلەي ەمەس، قىتايلىق مەملەكەتتىك ويلاۋ جۇيەسى ارقىلى ىقپال ەتىپ وتىر. زاڭ ۇستەمدىگى، پراگماتيزم، ورتالىقتانعان باسقارۋ، قاۋىپسىزدىك پەن تارتىپكە باسىمدىق بەرۋ – وسىنىڭ ءبارى قىتايدىڭ قازاقستانمەن ساياسي جانە ەكونوميكالىق بايلانىستارىندا انىق بايقالادى. سوندىقتان ءشۇن كۋاڭ مۇراسىن ءتۇسىنۋ – قىتايمەن قارىم-قاتىناستىڭ تەرەڭ لوگيكاسىن ۇعىنۋعا، ال قازاقستان ءۇشىن بۇل سەرىكتەستىكتى ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان ءتيىمدى ءارى سانالى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











