Тұлғалық келбеті
Шаң Яң «заң ғылымына құштар» тұлға еді. Оның саяси көзқарасы мен реформалық идеялары кейінгі ұрпаққа жеткен «Мәртебелі Шаң Яң шығармалары» атты еңбектерінен айқын көрінеді.
Б.з.б. 361 жылы Шиң билеушісі Шиң Шияу-гуң данышпандарды іздеу жөнінде жарлық шығарады. Сол кезде Шаң Яң Уи мемлекетінде жазылған «Әмір-жарлық түсіндірмесі» атты еңбегін алып, Шиң бектігіне келеді. Ол Цинь Сяо-гунның сеніміне ие болып, бұйрық бойынша бас уәзір қызметіне тағайындалады және мемлекеттегі заң реформаларын басқаруға кіріседі.
Шаң Яң жүргізген реформалар Цинь бектігінде феодалдық жүйенің құлдық жүйенің орнын басуына алып келген тарихи бетбұрыс болды. Хан Фи: «Шиң бектігі Мәртебелі Шаң Яңның заңдарын іске асырғаннан кейін-ақ күшейді», – деп бағалаған.
Шаң Яң реформаларының негізгі бағыттары
- Жер қатынастары реформасы
Құл иеленуші ақсүйектердің «тоғыз үлестік жер жүйесін» күшінен қалдырып, жерге жеке меншікті мойындады. Жерді еркін саудалауға жол ашты. Тың игерушілерді қолдап, диқан шаруашылығын өркендетті.
- Мұрагерлік артықшылықтарды жою
Ақсүйектердің тұқым қуалайтын лауазымдары мен жалақыларын жойып, еңбегі мен әскери ерлігіне қарай берілетін 20 дәрежелі марапат жүйесін енгізді.
- Өндіріс пен еңбекті қолдау
Егіншілер мен тоқымашыларға ерекше қолдау көрсетілді. Мемлекетке астық пен мата көп тапсырғандарға салық жеңілдіктері берілді.
- Әкімшілік жүйені орталықтандыру
Феодалдық иеліктерге бөлінуді жойып, 31 уезд құрды. Барлық билікті орталыққа бағындырып, басқаруды күшейтті.
- Өлшем мен заңды біріздендіру
Өлшем жүйесін бір стандартқа келтіріп, заңның бәріне ортақ орындалуын қамтамасыз етті.
Реформалар барысында Шаң Яң құл иеленуші ақсүйектер мен конфуцийшіл (ғұрыпшыл) топтардың қатты қарсылығына тап болды. Олар «ежелгі салтты сақтау керек» деп, жаңалыққа қарсы шықты. Шаң Яң болса:
«Ел басқарудың бір ғана өзгермейтін жолы жоқ, елге пайда жеткізу үшін ескіге еліктеу шарт емес», – деп жауап берді.
Ол заңның бәріне тең қолданылуын дәлелдеу үшін беделді ақсүйектерді де жазалады. Бұл заңшылдардың батыл әрі принципшіл ұстанымын көрсетті.
Реформалардың нәтижесі.
Он жылға созылған реформалар Цинь мемлекетін бұрын-соңды болмаған деңгейде күшейтті. Қоғамда тәртіп орнап, қауіпсіздік артты. Тіпті балалар мен әйелдер де «Мәртебелі Шаң Яңның заңын» білетін деңгейге жетті.
Шаң Яң кертартпа тағылымшылдарды қоғамға зиян келтіруші деп есептеп, олардың ықпалын түбірімен жоюға тырысты. Ол әскери қуатты басты күш санады: «Соғысты соғыспен тоқтату, жазаны жазамен жою керек» деген ұстанымды ұстанды.
Шиң Шияу-гуң қайтыс болғаннан кейін, бұрынғы ақсүйектер кек алып, жаңа билеуші Хуай Бан-ванның кезінде Шаң Яңға қарсы жала жауып, оны ұстатады. Б.з.б. 338 жылы Шаң Яң аса ауыр жазаға тартылып, бүкіл әулетімен бірге өлтіріледі.
Алайда, оның реформалары жойылған жоқ. Керісінше, сол заңдар негізінде Цинь мемлекеті күшейіп, кейін Шиң Шыхуанның Қытайды біріктіруіне берік негіз қалады.
Шаң Яңның тағдыры – заңшылдар мен тағылымшылдар арасындағы тартыстың жай идеялық дау емес, қайтымсыз таптық күрес екенін көрсетті. Ол өзі құрбан болса да, оның идеялары жеңіске жетті. Бұл заңшылдар ілімінің сол дәуірдің тарихи дамуына сай келгенін дәлелдейді.
Қытай мемлекеттігін нығайтудағы рөлі
Ежелгі Қытай тарихында мемлекеттіліктің нығаюына түбегейлі ықпал еткен тұлғалардың бірі – Шаң Яң. Ол б.з.б. IV ғасырда Цинь бектігінде жүргізген заңдық және әлеуметтік-экономикалық реформалары арқылы Қытайдың кейінгі саяси дамуына берік негіз қалады. Шаң Яң реформалары тек бір бектіктің ішкі мәселесін шешумен шектелмей, тұтас Қытай аумағында орталықтанған мемлекет құруға жол ашты.
Шаң Яң реформасының ең басты тарихи маңызы – орталық билікті күшейтуінде. Бұған дейін Қытайдағы бектіктерде билік көбіне мұрагерлік ақсүйектердің қолында болып, мемлекет ішіндегі нақты басқару әлсіз еді. Шаң Яң осы жүйені түбегейлі жойып, мұрагерлік мансап пен артықшылықтардың орнына еңбегі мен әскери ерлігіне қарай тағайындау тәртібін енгізді.
Бұл қадам биліктің жеке әулеттерге емес, мемлекетке қызмет ету қағидатына негізделуіне мүмкіндік берді. Нәтижесінде Цинь бектігі орталықтанған басқару жүйесіне көшіп, шаһ пен заң үстемдігі күшейді. Кейін бұл модель Қытайды біріктірген Цинь Шихуан дәуірінде жалғасын тапты.
Шаң Яң ұсынған заңшылдық (фа-цзя) ілімі мемлекетті басқаруда заңды басты құрал ретінде қарастырды. Ол салт-дәстүрге, моральдық уағызға емес, нақты әрі бәріне бірдей міндетті заңға сүйенуді талап етті.
Заңның бәріне ортақ болуы – ақсүйек пен қарапайым халықты тең жауапкершілікке тартты. Бұл қоғамда тәртіп пен қауіпсіздікті арттырып, мемлекетке деген сенімді күшейтті. Тарихи деректерде Шаң Яң реформасынан кейін Цинь бектігінде ұрлық-қарлық азайып, қоғамдық қауіпсіздік айтарлықтай жақсарғаны айтылады. Заң үстемдігі мемлекеттің ішкі тұрақтылығын қамтамасыз еткен басты факторға айналды.
Мемлекеттіліктің беріктігі тікелей экономикалық қуатқа байланысты. Шаң Яң бұл мәселені терең түсініп, ауыл шаруашылығын мемлекет тірегіне айналдырды. Ол «тоғыз үлестік жер» жүйесін жойып, жерге жеке меншікті мойындады. Бұл диқандарды жерді тиімді пайдалануға ынталандырып, өнім көлемін арттырды.
Сонымен қатар егіншілікпен және тоқымашылықпен айналысқан шаруаларға салықтық жеңілдіктер берілді. Бұл қазынаға тұрақты түсім түсірумен қатар, халықтың тұрмысын жақсартты. Экономикасы нығайған мемлекет тұрақты әскер ұстап, сыртқы қауіпке төтеп бере алатын деңгейге жетті.
Шаң Яң реформалары әскери салада да шешуші рөл атқарды. Әскери қызмет көрсеткендерге жоғары дәреже мен жер беру жүйесі енгізіліп, соғысқа қабілетті халықты ынталандырды. Әскерде тәртіп қатал орнап, соғысқа қабілетті, ұйымшыл күш қалыптасты.
Нәтижесінде Цинь бектігі көрші бектіктерге қарсы жорықтарда басымдыққа ие болып, аумақтық тұрғыда күшейе түсті. Бұл әскери жетістіктер кейін бүкіл Қытайды біріктірудің алғышарты болды.
Шаң Яң енгізген округтік-аудандық басқару жүйесі мемлекетті басқаруды жеңілдетті. Жергілікті билік орталыққа тікелей бағындырылып, бұрынғы феодалдық бытыраңқылық жойылды. Өлшем, салмақ және есеп жүйесінің бірізденуі де басқару мен сауданы жеңілдетіп, мемлекеттің тұтастығын арттырды.
Шаң Яң жеке басы қайғылы аяқталғанымен, оның реформалары жойылған жоқ. Керісінше, дәл осы реформалар негізінде Цинь Шихуан бүкіл Қытайды бір орталыққа бағындырған алғашқы империяны құрды.
Осы тұрғыдан алғанда, Шаң Яң реформалары Қытай мемлекеттігінің құқықтық, экономикалық және әкімшілік іргетасын қалап берді деуге толық негіз бар. Ол Қытайды рулық-феодалдық құрылымнан орталықтанған мемлекетке көшіруде шешуші тарихи рөл атқарды.
Шаң Яң реформасы – Қытай тарихындағы мемлекеттілікті нығайтқан ең ірі саяси-құқықтық өзгерістердің бірі. Заң үстемдігіне негізделген басқару, орталық биліктің күшеюі, экономикалық және әскери әлеуеттің артуы Қытайдың болашақ империялық дамуына жол ашты. Сондықтан Шаң Яң есімі тек реформатор ретінде емес, Қытай мемлекеттілігінің негізін қалаған тарихи тұлға ретінде бағалануы тиіс
Бүгінгі қазақ–қытай қатынасына ықпалы
Ежелгі Қытай тарихындағы Шаң Яң реформасы (б.з.б. IV ғ.) – бір мемлекеттің ішкі басқару жүйесін түбегейлі өзгерткен саяси-құқықтық құбылыс қана емес, Қытай өркениетінің кейінгі мыңжылдықтағы мемлекеттік мінез-құлқын айқындаған тарихи негіз. Бұл реформалардың әсері бүгінгі Қытайдың сыртқы саясатында, соның ішінде Қазақстанмен қарым-қатынасында да астарлы түрде көрініс тауып отыр.
Шаң Яң реформасының өзегі – мемлекет мүддесін жеке мүддеден жоғары қою, орталықтанған билік пен заң үстемдігіне сүйену болды. Осы қағидат Қытайда ғасырлар бойы үзілмей сақталып, қазіргі Қытай Халық Республикасының басқару философиясына айналды.
Бүгінгі қазақ–қытай қатынасында бұл ерекшелік Қытайдың ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарларға басымдық беруінен, келісімдерде тұрақтылық пен болжамдылықты талап етуінен, экономикалық және инфрақұрылымдық жобаларды мемлекет мүддесіне сай жүйелі жүргізуінен байқалады.
Қазақстан үшін Қытайдың мұндай мемлекетшілдік дәстүрін түсіну – тең әріптестік орнатудың маңызды алғышарты.
Шаң Яң реформасы заңды қоғам өмірінің басты тетігіне айналдырды. Қытай үшін заң – тек ішкі тәртіп құралы емес, сыртқы қарым-қатынаста да сенім факторы.
Қазіргі қазақ–қытай қатынастарында шекара мәселесінің толық құқықтық негізде шешілуі, инвестициялық келісімдердің нақты шарттарға сүйенуі, халықаралық шарттарды ұзақ мерзімге бағыттау
осы заңшылдық дәстүрдің жалғасы.
Қазақстанмен арадағы барлық ірі жобалардың құқықтық рәсімделуі Қытайдың тарихи қалыптасқан заңға сүйену мәдениетінің ықпалын көрсетеді.
Шаң Яң реформасы егіншілік пен өндірісті мемлекеттің тірегі деп таныды. Экономикалық қуатсыз саяси тұрақтылық болмайтынын дәлелдеді. Бұл қағида бүгінгі Қытай экономикасының сыртқы саясатына да тән.
Қазақстанмен қатынаста Қытай көлік-логистикалық дәліздерге, энергетика мен шикізат секторына, өңдеу өнеркәсібіне
ерекше мән береді.
«Бір белдеу – бір жол» бастамасы – Шаң Яңнан бастау алатын экономика арқылы мемлекетті күшейту қағидасының заманауи көрінісі. Қазақстан бұл үдерісте транзиттік әрі стратегиялық әріптес ретінде маңызды рөл атқарып отыр.
Шаң Яң реформасы қоғамдағы тұрақтылықты заң мен қатаң тәртіп арқылы қамтамасыз етуді көздеді. Қытайдың бүгінгі сыртқы саясатында да көрші елдермен тұрақты, болжамды қатынас орнатуға ұмтылуы осы тарихи тәжірибеден туындайды.
Қазақ–қытай қатынасында шекаралық қауіпсіздік, экстремизм мен заңсыз көші-қонға қарсы ынтымақтастық, аймақтық тұрақтылық мәселелері
алдыңғы қатарда тұрады.
Бұл – Қытайдың ішкі тұрақтылықты сыртқы орта арқылы да қорғауға тырысатын дәстүрлі саяси ұстанымы.
Шаң Яң реформасы конфуцийшілдікке қарсы шыққанымен, Қытайда тәртіпке бағынған қоғам идеясын орнықтырды. Ал қазақ дәстүрінде еркіндік, қауымдық келісім, ауызша құқық үстем болды.
Бүгінгі қазақ–қытай қатынасында осы өркениеттік айырмашылықтарды ескеру аса маңызды. Қытайдың тарихи заңшыл-мемлекетшіл ойлау жүйесін білмей тұрып, екі ел арасындағы кейбір шешімдер мен ұстанымдарды түсіну қиын.
Шаң Яң реформасы – бүгінгі Қытай мемлекетінің саяси мінез-құлқының тарихи коды. Ол Қытайдың орталықтанған басқару жүйесін, заңға сүйенген саясатты, экономикалық прагматизмді және тұрақтылыққа ұмтылысын қалыптастырды.
Осы тарихи негіз бүгінгі қазақ–қытай қатынасына да тікелей болмаса да, жанама әрі жүйелі түрде ықпал етіп отыр. Қазақстан үшін Қытаймен қарым-қатынаста тек қазіргі саяси жағдайды емес, осындай терең тарихи сабақтастықты ескеру – өз ұлттық мүддесін тиімді қорғаудың маңызды шарты.
Қысқасы, Шаң Яңтану – Қытай өркениетінің мемлекеттік басқару жүйесін, заң үстемдігіне негізделген саяси мәдениетін және орталықтанған билік дәстүрін түсінудің кілті. Шаң Яң реформалары арқылы қалыптасқан заңшылдық, экономикалық прагматизм мен тәртіпке негізделген мемлекетшіл ойлау жүйесі Қытайдың бүгінгі ішкі және сыртқы саясатына дейін жалғасып келеді.
Осы тұрғыдан алғанда, Шаң Яңтану тек ежелгі тарихты зерттеу емес, қазіргі Қытайдың әрекет логикасын, стратегиялық шешімдерін және көрші елдермен, соның ішінде Қазақстанмен қарым-қатынасындағы ұстанымдарын терең түсінуге мүмкіндік береді. Сондықтан Шаң Яңтану – қытайтану, саясаттану және халықаралық қатынастар саласы үшін аса маңызды ғылыми бағыт болып табылады.
Қажет АНДАС,
«Q-andas» ақпараттық агенттігі.
Жалғасы бар…











