جيڭدي «(ليۇ چي) – قىتاي تاريحىنداعى باتىس حان ءداۋىرىنىڭ مەملەكەتتىلىك نەگىزىن بەكەمدەگەن اسا ماڭىزدى بيلەۋشىلەردىڭ ءبىرى. ول ب.ز.ب. 156–141 جىلدارى تاقتا وتىرىپ، اكەسى ۋىندي قالىپتاستىرعان ساياسي باعىتتى جالعاستىردى. ونىڭ بيلىك جولىنداعى باستى ماقساتى – ەل ىشىندەگى بىتىراڭقىلىقتى توقتاتۋ، ورتالىق بيلىكتىڭ بەدەلىن كۇشەيتۋ، زاڭ ۇستەمدىگىن ورنىقتىرۋ جانە مەملەكەتتى سىرتقى قاۋىپتەن قورعاۋ بولدى.
حان اۋلەتىنىڭ بۇل وكىلى ءومىر سۇرگەن كەزەڭ قىتاي مەملەكەتى ءۇشىن اسا كۇردەلى تاريحي بەلەس ەدى. ءبىر جاعىنان، ىشكى ايماقتارداعى بەكتەردىڭ دەربەس بيلىگى كۇشەيىپ، ورتالىق ۇكىمەتكە قاۋىپ ءتوندىردى. ەكىنشى جاعىنان، سولتۇستىكتەگى عۇن تايپالارى شەكارالىق وڭىرلەرگە شابۋىل جاساپ، ەلدىڭ تىنىشتىعىن بۇزدى. وسىنداي جاعدايدا ليۇ ءچيدىڭ بيلىگى مەملەكەتتى ساقتاپ قالۋ، ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى شەشۋشى كەزەڭگە اينالدى.
كورەگەن پاتشانىڭ تاعىلىمدى ومىرىندەگى ەڭ باستى ەرەكشەلىك – مەملەكەتتى جەكە ادامداردىڭ ەركىمەن ەمەس، زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ كۇشىمەن باسقارۋ قاجەت ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىنۋى. ول زاڭدى ەل ىشىندەگى بۇلىكتى باساتىن، ادىلەتسىزدىكتى تەجەيتىن، بيلىكتىڭ ولشەمىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇرال دەپ ءبىلدى. سوندىقتان دا ونىڭ تۇسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى تارتىپكە كەلتىرىلىپ، بيلىك تارماقتارى ورتالىققا باعىندىرىلدى.
حان پاتشاسى تۇسىندا ورىن العان «جەتى بەكتىڭ بۇلىگى» ونىڭ ساياسي كەمەلدىگىن ايقىنداعان تاريحي سىناق بولدى. جەرگىلىكتى بەكتەر ورتالىق بيلىككە قارسى شىعىپ، ءوز ىقپالىن ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. بۇل بۇلىك جاي عانا ىشكى تارتىس ەمەس، تۇتاس حان مەملەكەتىنىڭ تاعدىرىنا قاۋىپ توندىرگەن ءىرى ساياسي داعدارىس ەدى. بيلەۋشى باتىل شەشىم قابىلداپ، بۇلىكتى قىسقا مەرزىمدە باسىپ-جانشىدى. وسىدان كەيىن بەكتەردىڭ شەنەۋنىكتەردى تاعايىنداۋ، قىزمەتتەن بوساتۋ، جەرگىلىكتى بيلىكتى ءوز بەتىنشە جۇرگىزۋ قۇقىعى شەكتەلدى.
«بۇل وزگەرىس قىتاي مەملەكەتتىگى ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي بەتبۇرىس بولدى. ويتكەنى ليۇ چي ورتالىق بيلىكتىڭ السىرەۋىنە جول بەرمەي، مەملەكەتتىڭ بولشەكتەنىپ كەتۋ قاۋپىن توقتاتتى. ونىڭ رەفورمالارى ارقىلى پاتشالىق بيلىكتىڭ اكىمشىلىك جۇيەسى نىعايىپ، جەرگىلىكتى كۇشتەردىڭ دەربەستىگى ازايدى. ناتيجەسىندە حان اۋلەتىنىڭ ساياسي تۇتاستىعى ساقتالىپ، كەيىنگى قۋاتتى قىتاي مەملەكەتىنىڭ نەگىزى بەكىدى.
«مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر تاعىلىمدى قىرى – اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋى. ول ەلدىڭ تىرەگى جەر وڭدەگەن حالىقتا ەكەنىن ءتۇسىندى. ەگىنشىلىك، قولونەر، ۇنەمشىلدىك جانە ەڭبەكقورلىق مەملەكەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى دەپ باعالاندى. ساۋدانى شەكتەپ، وندىرگىش ەڭبەككە باسىمدىق بەرۋ ارقىلى تاريحي تۇلعا حالىقتىڭ تۇرمىسىن ورنىقتىرۋعا، مەملەكەتتىڭ قازىناسىن كۇشەيتۋگە ۇمتىلدى.
«شەكارا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىندە دە كورەگەن بيلەۋشىنىڭ تاريحي ورنى ەرەكشە. سولتۇستىكتەن تونگەن عۇن قاۋپى حان مەملەكەتى ءۇشىن ۇلكەن سىن بولدى. حان اۋلەتىنىڭ وكىلى شەكارالىق قورعانىستى كۇشەيتۋ، حالىقتى شەكارا ايماقتارىنا ورنالاستىرۋ، استىق قورىن مولايتۋ، جىلقى ءوسىرۋدى دامىتۋ، اتتى اسكەر قۋاتىن ارتتىرۋ سياقتى شارالاردى جالعاستىردى. بۇل ساياسات مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرىپ، سىرتقى جاۋعا قارسى تۇرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتى.
«ليۇ ءچيدىڭ تاريحي ءرولى – قىتاي مەملەكەتتىگىن ساياسي ىدىراۋدان ساقتاپ قالعاندىعىندا. ول ىشكى بۇلىكتى باسىپ قانا قويعان جوق، مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى كۇشەيتتى. زاڭعا سۇيەنگەن بيلىك، ورتالىقتانعان باسقارۋ، ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق جانە شەكارا قورعانىسى ونىڭ ساياسي مۇراسىنىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالدى.
«بۇل تاعىلىمنىڭ بۇگىنگى قازاق-قىتاي قاتىناسىنا قاتىستى ءمانى دە ايرىقشا. قازاقستان مەن قىتاي – ەجەلدەن كورشى، تاريحي بايلانىسى تەرەڭ ەلدەر. ۇلى دالا مەن قىتاي وركەنيەتى عاسىرلار بويى ساياسي، ساۋدا، مادەني جانە شەكارالىق قاتىناستار ارقىلى ءوزارا ىقپالداسىپ كەلدى. سوندىقتان جيڭدي داۋىرىنەن الىناتىن ساباق بۇگىنگى كۇن ءۇشىن دە ماڭىزدى: كورشى ەلدەر اراسىنداعى بەيبىتشىلىك ىشكى تۇراقتىلىققا، ءوزارا قۇرمەتكە، سەنىمگە جانە مەملەكەتارالىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلۋى ءتيىس.
«بۇگىنگى قازاق-قىتاي قاتىناسىندا حان پاتشاسىنىڭ تاعىلىمى مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋ، شەكارا تىنىشتىعىن قادىرلەۋ، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە تاريحي كورشىلىك مادەنيەتىن نىعايتۋ تۇرعىسىنان باعالى. قازاق ەلى ءۇشىن دە، قىتاي ءۇشىن دە تۇراقتىلىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك – ورتاق دامۋدىڭ باستى شارتى. تاريح كورسەتكەندەي، ىشكى بىرلىگى بەكەم، سىرتقى ساياساتى سالماقتى مەملەكەت قانا ۇزاق مەرزىمدى وركەندەۋگە قول جەتكىزەدى.
جيڭدي – زاڭ مەن تارتىپكە سۇيەنىپ، بىتىراڭقىلىقتى تەجەگەن، مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاعان، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قورعانىس ءىسىن قاتار دامىتقان كورەگەن بيلەۋشى. ونىڭ ءومىرى مەن ساياسي تاجىريبەسى – تەك قىتاي تاريحىنىڭ عانا ەمەس، جالپى مەملەكەتتىلىك تۋرالى ويدىڭ ماڭىزدى تاعىلىمى. ليۇ چي مۇراسى بۇگىنگى ۇرپاققا ەل بىرلىگى، جاۋاپتى بيلىك، زاڭ ۇستەمدىگى جانە بەيبىت كورشىلىك قاعيدالارىن تەرەڭ تۇسىندىرەتىن تاريحي ساباق بولىپ قالا بەرەدى.
قاجەت انداس،
«Q-andas» اقپارات اگەنتتىگى











