قىتاي تاريحىنداعى باتىس حان ءداۋىرى مەملەكەتتىلىك جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىمەن، ورتالىق بيلىك پەن ايماقتىق كۇشتەر اراسىنداعى كۇرەسپەن ەرەكشەلەنەدى. وسى كۇردەلى كەزەڭدە ەل تاعدىرىنا ىقپال ەتكەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى چاو تسو. ول جاڭا ەرادان بۇرىنعى 200–154 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن، حان اۋلەتىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى كورنەكتى ساياسي قايراتكەر، ويشىل، رەفورماتور جانە مەملەكەت ءىسىنىڭ بىلگىرى رەتىندە تاريحتا قالدى.
چاو تسو قازىرگى حىنان ولكەسى اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول مەملەكەتتىك قىزمەتتە بىرتىندەپ جوعارىلاپ، يمپەراتور سارايىندا بەدەلدى تۇلعاعا اينالدى. اسىرەسە حان تسزيندي پاتشا تۇسىندا ونىڭ ساياسي ىقپالى كۇشەيدى. تاريحي دەرەكتەردە چاو تسونىڭ بىلىمدىلىگى، العىرلىعى، مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى قاۋىپتەرىن الدىن الا بولجاي الاتىن قابىلەتى ەرەكشە اتالادى. ول سارايدا اقىل پاراسات يەسى رەتىندە تانىلىپ، يمپەراتوردىڭ سەنىمىنە يە بولدى.
چاو تسو ءومىر سۇرگەن داۋىردە حان مەملەكەتىنىڭ الدىندا ەكى ۇلكەن ماسەلە تۇردى. ءبىرىنشىسى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ، ياعني ورتالىق بيلىككە باعىنباي كۇشەيىپ بارا جاتقان ايماقتىق بەكتەردىڭ ىقپالىن شەكتەۋ. ەكىنشىسى سولتۇستىكتەگى عۇنداردان كەلەتىن قاۋىپكە قارسى شەكارالىق قورعانىستى كۇشەيتۋ. وسى ەكى باعىتتا دا باتىل ۇسىنىستار ايتىپ، مەملەكەتشىل ۇستانىمىن ايقىن كورسەتتى.
ونىڭ نەگىزگى ساياسي كوزقاراسى ورتالىقتانعان مەملەكەتتى نىعايتۋعا نەگىزدەلدى. حان اۋلەتىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە كەيبىر بەكتىكتەر ءوز الدىنا دەربەس كۇشكە اينالىپ، ورتالىق بيلىككە اشىق نەمەسە جاسىرىن تۇردە قارسى تۇرا باستادى. اسىرەسە ۋ بەكتىگىنىڭ بيلەۋشىسى ليۋ بي سياقتى ىقپالدى تۇلعالار حان سارايىنا ەلەۋلى قاۋىپ ءتوندىردى. چاو تسو مۇنداي جاعداي ۇزاققا سوزىلسا، ەلدىڭ تۇتاستىعى السىرەپ، مەملەكەت بولشەكتەنۋى مۇمكىن ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى.
سوندىقتان ول يمپەراتور تسزينديگە بەكتىكتەردىڭ جەرىن قىسقارتۋ، ولاردىڭ اسكەري جانە ساياسي قۋاتىن السىرەتۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى. بۇل ۇسىنىس سىرتتاي قاراعاندا قاتال كورىنگەنىمەن، تۇپكى ماقساتى مەملەكەتتى ىدىراۋدان ساقتاۋ ەدى. چاو تسو ءۇشىن جەكە بەكتەردىڭ مۇددەسىنەن گورى تۇتاس ەلدىڭ تاعدىرى ماڭىزدى بولدى.
الايدا مۇنداي رەفورما ايماقتىق بيلەۋشىلەرگە ۇنامادى. ولار چاو تسونى وزدەرىنىڭ باستى جاۋى رەتىندە كوردى. بەكتەردىڭ نارازىلىعى كۇشەيىپ، ساراي ىشىندەگى قارسىلاستارى دا ونى ساياسي تۇرعىدان السىرەتۋگە تىرىستى. چاو تسونىڭ اكەسى دە بالاسىنىڭ بۇل جولى قاۋىپتى ەكەنىن سەزىپ، ارنايى كەلىپ ەسكەرتۋ جاسايدى. ول سەن بەكتەرگە قارسى شىعىپ، پاتشانىڭ تۋىستارىمەن اراداعى بايلانىستى الىستاتتىڭ، مۇنىڭ زاردابى وزىڭە عانا ەمەس، بۇكىل اۋلەتكە ءتيۋى مۇمكىن دەپ ناليدى.
سوندا چاو تسو: «ەگەر بۇلاي ەتپەسەم، پاتشا ابىرويىنان ايىرىلادى»، – دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇل ءسوز ونىڭ ىشكى بولمىسىن اشىپ تۇر. ول جەكە باسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ەمەس، مەملەكەت بەدەلىن، ورتالىق بيلىكتىڭ بەرىكتىگىن ويلادى. اكەسى مۇنداي اۋىر شەشىمنىڭ سالدارىنا شىداي الماي، كەيىن وزىنە قول جۇمساعانى ايتىلادى. ال چاو تسو ءوز ۇستانىمىنان اينىمادى.
كوپ ۇزاماي تاريحتا «جەتى بەكتىڭ كوتەرىلىسى» دەگەن اتپەن قالعان ءىرى وقيعا باستالدى. ۋ بەكتىگىنىڭ بيلەۋشىسى ليۋ بي باستاعان بىرنەشە ايماقتىق كۇش ورتالىق بيلىككە قارسى شىقتى. ولار سىرتتاي پاتشانىڭ اينالاسىن تازالاۋ، چاو تسونى جازالاۋ دەگەن ۇراندى العا تارتتى. بىراق شىن مانىندە ولاردىڭ ماقساتى ورتالىق بيلىكتى السىرەتۋ، ءتىپتى يمپەراتور تاعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋ ەدى.
«ساراي ىشىندەگى ساياسي تارتىستاردىڭ سالدارىنان چاو تسو ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. يمپەراتور تسزيندي باستاپقىدا ونى قۇربان ەتۋ ارقىلى كوتەرىلىستى توقتاتۋعا بولادى دەپ ويلادى. الايدا وقيعا كەرىسىنشە ءوربىدى. چاو تسو ولتىرىلگەنىمەن، بەكتەر كوتەرىلىسىن توقتاتپادى. بۇل ولاردىڭ نەگىزگى ماقساتى ءبىر ادامنىڭ جازالانۋى ەمەس، ورتالىق بيلىككە قارسى شىعۋ بولعانىن كورسەتتى. كەيىن يمپەراتور ونىڭ ساياساتىنىڭ تاريحي تۇرعىدان دۇرىس بولعانىن ءتۇسىندى.
چاو تسونىڭ ماڭىزى تەك ىشكى ساياساتپەن شەكتەلمەيدى. ول عۇندار ماسەلەسىنە دە ايرىقشا نازار اۋداردى. سولتۇستىكتەگى كوشپەلى كۇشتەر حان مەملەكەتىنىڭ شەكاراسىنا ءجيى شابۋىل جاساپ، ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرىپ وتىردى. چاو تسو عۇندارمەن تەك كەلىسىمگە سۇيەنىپ ءومىر ءسۇرۋدى جەتكىلىكسىز دەپ سانادى. ول شەكارا ايماقتارىن نىعايتۋ، حالىقتى سول وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ، استىق قورىن كوبەيتۋ، بەكىنىستەر سالۋ جانە اسكەري دايىندىقتى كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
بۇل ساياساتتىڭ ءمانى تەرەڭ ەدى. چاو تسو شەكارانى تەك اسكەري كۇشپەن عانا ەمەس، ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق نەگىزبەن قورعاۋدى ۇسىندى. ياعني شەكاراعا حالىق قونىستانسا، ەگىنشىلىك دامىسا، ازىق تۇلىك قورى جينالسا، سول ءوڭىردىڭ قورعانىس قابىلەتى دە ارتادى. بۇل مەملەكەت باسقارۋداعى كەشەندى كوزقاراستىڭ ايقىن كورىنىسى.
ونىڭ ەكونوميكالىق ويلارى دا نازار اۋدارارلىق. چاو تسو اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىڭ تىرەگى دەپ ءبىلدى. ول استىق قورىن كوبەيتۋدى، شارۋالاردى قولداۋدى، مەملەكەت قازىناسىن نىعايتۋدى ۇسىندى. مۇنداي شارالار ارقىلى مەملەكەت قويمالارىن تولتىرۋ، باي ساۋداگەرلەردىڭ ىقپالىن شەكتەۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن ىنتالاندىرۋ كوزدەلدى.
تۇلعالىق بولمىسىنا قاراساق، ول ءوز ءداۋىرىنىڭ شىندىعىن تەرەڭ تۇسىنگەن رەفورماتور بولدى. ول حالىققا جاعىمدى كورىنۋدى ەمەس، مەملەكەتكە قاجەت شەشىمدى تاڭدادى. مۇنداي قايراتكەرلەر كوبىنە ءوز زامانىندا سىنعا ۇشىرايدى. ويتكەنى رەفورما ارقاشان بىرەۋدىڭ مۇددەسىنە تيەدى. چاو تسو دا سولاي بولدى.
تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا، چاو تسونىڭ باستى ەڭبەگى قىتايداعى ورتالىقتانعان مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ كۇشەيۋىنە ىقپال ەتۋى. ەگەر سول كەزەڭدە ايماقتىق بەكتەردىڭ كۇشى دەر كەزىندە شەكتەلمەگەندە، حان مەملەكەتى ىشكى بولشەكتەنۋگە ۇشىراۋى مۇمكىن ەدى. جەتى بەكتىڭ كوتەرىلىسىنەن كەيىن ورتالىق بيلىك ايماقتىق يەلىكتەردى بىرتىندەپ باقىلاۋعا الىپ، يمپەراتورلىق باسقارۋ جۇيەسىن كۇشەيتتى.
چاو تسونىڭ مۇراسىن بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان باعالاعاندا، بىرنەشە ماڭىزدى ساباق كورىنەدى. بىرىنشىدەن مەملەكەت تۇتاستىعى السىرەگەن جەردە ىشكى تۇراقتىلىق تا، سىرتقى قاۋىپسىزدىك تە شايقالادى. ەكىنشىدەن ورتالىق بيلىك پەن ايماقتىق مۇددەلەر اراسىنداعى تەپە تەڭدىك دۇرىس ساقتالماسا، ەل ىشىندە قايشىلىق كۇشەيەدى. ۇشىنشىدەن شەكارا ساياساتى تەك اسكەري ماسەلە ەمەس، ول حالىقتى ورنالاستىرۋ، ءوندىرىستى دامىتۋ، ازىق تۇلىك قورىن قالىپتاستىرۋ جانە ينفراقۇرىلىم سالۋمەن تىكەلەي بايلانىستى.
ول بيلىككە جاقىن بولعانىمەن، بيلىكتىڭ ىڭعايىنا عانا جىعىلماعان، مەملەكەت تاعدىرىن جەكە باسىنىڭ اماندىعىنان جوعارى قويعان تاريحي تۇلعا. ونىڭ ءومىرى قىسقا بولدى، تاعدىرى قايعىلى اياقتالدى. بىراق ونىڭ ساياسي يدەيالارى حان مەملەكەتىنىڭ كەيىنگى دامۋىنا ىقپال ەتتى. ول ۇسىنعان ورتالىقتاندىرۋ، شەكارانى نىعايتۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە مەملەكەتتىڭ ىشكى قۋاتىن كۇشەيتۋ باعىتتارى ءوز زامانىنان وزىق ويلار ەدى.
ونىڭ داۋىرىندەگى شەكارا قاۋىپسىزدىگى، ورتالىقتانعان باسقارۋ، ساۋدا جولدارىن قورعاۋ جانە وندىرىستىك نەگىزدى كۇشەيتۋ تۋرالى ۇستانىمدار بۇگىنگى قازاق-قىتاي ەكونوميكالىق قاتىناسىنا تاريحي ساباق رەتىندە قارالادى. ارينە، قازىرگى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى بايلانىس ەجەلگى حان داۋىرىندەگى ساياسي جاعدايمەن تىكەلەي بىردەي ەمەس. بىراق مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋ، شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ، ساۋدا مەن قاۋىپسىزدىكتى قاتار ۇستاۋ تۇرعىسىنان تاريحي ۇندەستىك بايقالادى.
بۇگىندە قىتاي قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. 2024 جىلى قىتايدىڭ قازاقستاننىڭ جالپى سىرتقى ساۋدا اينالىمىنداعى ۇلەسى 27،1 پايىز بولىپ، قىتاي قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا ارىپتەسى رەتىندە اتالدى. 2025 جىلى دا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمى وسە ءتۇستى. قازاقستان تاراپىنىڭ مالىمەتىنشە، ەكىجاقتى ساۋدا 2023 جىلعى 41 ملرد دوللاردان 2025 جىلى 48،7 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكەن.
بۇل بايلانىستا قازاقستان ءۇشىن بىرنەشە باعىت ماڭىزدى. ءبىرىنشىسى، قىتاي نارىعىنا مۇناي، گاز، ۋران، مەتالل، استىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شىعارۋ مۇمكىندىگى. ەكىنشىسى، قىتاي ارقىلى ازيا تىنىق مۇحيتى ايماعىنا، تەڭىز پورتتارىنا جانە الەمدىك نارىقتارعا جول اشۋ. ءۇشىنشىسى، ترانزيتتىك الەۋەت. قازاقستان قىتاي مەن ەۋروپانى جالعايتىن قۇرلىقتىق دالىزدەردىڭ نەگىزگى بۋىنىنا اينالىپ وتىر.
وسى تۇرعىدان العاندا، چاو تسونىڭ شەكارانى تەك اسكەري بەكىنىس رەتىندە ەمەس، ەكونوميكالىق تىرەك ايماعى رەتىندە قاراستىرۋى بۇگىنگى زامانمەن دە ساباقتاسادى. قازاقستان ءۇشىن قورعاس، دوستىق، الاشاڭقاي، التىنكول باعىتتارى جاي عانا وتكىزۋ بەكەتتەرى ەمەس، حالىقارالىق ساۋدا، لوگيستيكا، ءوندىرىس جانە ينۆەستيتسيا توعىساتىن ستراتەگيالىق كەڭىستىككە اينالدى.
سونىمەن بىرگە بۇل قاتىناستا ساقتىق تا قاجەت. قىتايمەن ساۋدا كولەمىنىڭ ارتۋى قازاقستانعا جاڭا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن، يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى كۇشەيتۋ قاۋپىن دە تۋدىرادى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن باستى مىندەت تەك شيكىزات ساتۋمەن شەكتەلمەي، دايىن ءونىم، وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارى، لوگيستيكالىق قىزمەت، ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا جانە تەحنولوگيالىق ارىپتەستىك ۇلەسىن ارتتىرۋ بولۋى ءتيىس.
قىسقاسى، مىقتى مەملەكەت سىرتقى ساۋداعا اشىق بولا وتىرىپ، ىشكى ءوندىرىسىن، شەكارالىق قاۋىپسىزدىگىن جانە ەكونوميكالىق دەربەستىگىن قاتار نىعايتۋى كەرەك. بۇگىنگى قازاق-قىتاي ەكونوميكالىق قاتىناسىندا دا وسى تەپە-تەڭدىك ماڭىزدى. قازاقستان قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ارقىلى ءوز ترانزيتتىك، وندىرىستىك جانە ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن كەڭەيتە الادى. بىراق بۇل بايلانىس ۇلتتىق مۇددە، ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋ قاعيداتتارىنا سۇيەنگەندە عانا ءتيىمدى بولماق.
چاو تسونىڭ تاريحي ءرولى وسىندا. ول جەڭىلگەن ادام ەمەس، ءوز ءداۋىرىنىڭ اۋىر شىندىعىن ەرتە تۇسىنگەن رەفورماتور. ونىڭ ءولىمى ساياسي قۇرباندىق بولسا، يدەياسىنىڭ ومىرشەڭدىگى تاريحي جەڭىس بولدى.
قاجەت انداس،
Q–Andas اقپارات اگەنتتىگى











