باقالى اۋىلدىق وكرۋگىنە باقالى, كەكىمجان قازىباەۋ, تاسقۇدىق اۋىلدارى قارايدى. ۈش اۋىلدا 1500-گە جۋىق تۇرعىن, 363 ۈي بار. بيىل اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارى 12262 گەكتار جەرگە دەندى-مايلى داقىل, قانت قىزىلشاسى, كۆپجىلدىق شۆپ سەۋىپ, ەل ىرىسىن شالقىتىپ وتىر.
كەكىمجان قازىباەۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋدەن بۇرىن اۋداندىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتى تالعات ورالعانوۋتىڭ باستاۋىمەن باقالى, تاسقۇدىق اۋىلدارىن ارالاپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ شىقتىق. ەڭسەلى مەدەنيەت ۈيى, ەكى قاباتتى ەكىمدىك عيماراتى, فەلьدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت, مەشىت, قاتىمحانا, زامان تالابىنا ساي سالىنعان بالالار ويىن الاڭى اۋىلدىڭ بەت-بەينەسىن اجارلاندىرا تۈسكەن. اۋىلدىڭ جولدارى اسفالьتتالعان. جاڭادان سالىنعان ۈيلەر, رەتتى قورشاۋلار تۇرعىنداردىڭ اۋقاتتى ەكەندىگىن كۆرسەتىپ تۇر.
باقالى اۋىلدىق مەدەنيەت ۈيىنىڭ الدىنداعى مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرى مۇحتار ارىننىڭ بيۇستى جانىڭا جىلۋ سىيلايدى. بيىل ك. قازىباەۋ اتىنداعى ورتا مەكتەپكە كۈردەلى جۆندەۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ, ۈش قاباتتى مەكتەپ عيماراتىنىڭ جانىنان ۈلكەن ستاديون سالىنىپ, قولدانىسقا بەرىلىپتى. ال ونىڭ بىر شەتىندە بالالار ويىن الاڭى ورنالاسقان. مەكتەپ قاقپاسىنىڭ قۇرىلىسى مەكتەپ تۈلەكتەرىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جۈرىپ جاتىر ەكەن.
– بىلىم شاڭىراعى 1980 جىلى اشىلعان. جالپى 640 ورىنعا ارنالعان مەكتەپتە بۈگىندە 243 بالا بىلىم الادى. شاعىن ورتالىعىمىز بار. ۆتكەن جىلى ناۋرىز ايىندا مەكتەپكە جاڭا اۋتوبۋس بەرىلگەن. ونىمەن شالعاي ورنالاسقان ك. قازىباەۋ اۋىلىنىڭ وقۋشىلارى تاسىمالدانادى. بيىل مەكتەپ عيماراتىن كۈردەلى جۆندەۋ ماقساتىندا قوماقتى قارجى بۆلىنىپ, كىرەبەرىستەن شاتىرعا دەيىن جۆندەۋ جۇمىسى جاسالدى. ەسىك الدىنا برۋسچاتكا تۆسەلىپ, ەدەن مەن ەسىكتەرى اۋىستىرىلىپ, جاڭا ۈستەل-ورىندىق الىنىپ, تەرەزەلەرگە جاڭا پەردە تارتىلدى. جيىنجاي مەن اسحانا, ۈلكەن جەنە كىشى سپورتزال تولىقتاي جاڭارتىلدى. سونىمەن قاتار, كەكىمجان قازىباەۋتىڭ 95 جىلدىعىنا وراي كۆپتەگەن شارا اتقارىلۋدا. الداعى ۋاقىتتا ۈلكەن كەزدەسۋ بولادى. جالپى, جاڭا وقۋ جىلىنا وسىنداي جاقسى كۆڭىل-كۈيمەن كىرىستىك, – دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى نازەركە قۇتباەۋا.
باقالى اۋىلىنداعى جاقسى ىستەردى كۆرىپ, جادىراپ شىققان كۆڭىل-كۈيىمىز كۈرەجولدان كەكىمجان قازىباەۋ اۋىلىنا بۇرىلعاندا سۋ سەپكەندەي باسىلدى. الدىمەن ينتەرنەت ىستەمەي, تەلەفون بايلانىسى ۆشتى. ودان كەيىن تاس تۆسەلگەن كەدىر-بۇدىرى كۆپ جول كۆلىكتى سىلكي باستادى. اياڭداپ جۈرىپ, اۋىلدىڭ ورتا تۇسىنداعى مەكتەپتىڭ الدىندا كۈتىپ تۇرعان تۇرعىنداردىڭ جانىنا جەتتىك. بىراق كۆپشىلىك اشۋلى كۆرىندى. باستابىندا سۆزىمىز جاراسا قويمادى. بىراق «ادام سۆيلەسكەشە» دەگەن عوي, اقىرىنداپ ساباسىنا تۈسكەن تۇرعىندار ۆكپە-نازىن ۈيىپ-تۆكتى. اتاعى الىسقا جەتكەن كەكىمجان قازىباەۋ اتىنداعى اۋىلدىڭ اقپاراتتىق ەلەمنەن وقشاۋ تىرلىك كەشىپ جاتقانىن كۆرىپ, كۆڭىلىمىز قۇلازىسا, باقالى مەن تاسقۇدىق اۋىلىنداعىداي جايناعان جاعدايدى كۆرمەدىك.
الدىمەن اۋىل بالالارىنا ارناپ جاسالعان ويىن الاڭى كۆزگە تۈستى. قولدانىسقا بەرىلگەنىنە كۆپ بولماعان نىساننىڭ اڭعال-ساڭعالى شىعىپ تۇر. بىرنەشە بالا ەتكەنشەككە اسىلىپ, دۆڭگەلەكپەن قىزىقتاپ جاتقانى بولماسا ويىنى قاندى دەۋگە كەلمەيدى. تاسقۇدىق اۋىلىنداعى بالالار ويىن الاڭىن كۆرگەننەن كەيىن بولار, كۆزىمىزگە وعاش كۆرىندى. بۇل جاعدايدى اۋىل ەكىمدىگىنىڭ ماماندارى ەكى الاڭعا بۆلىنگەن قاراجاتتىڭ از-كۆپتىگىنە بايلانىستى ەكەنىن العا تارتتى. ياعني, «اۋىلداعى 48 وتباسىنداعى قارادومالاقتارىنىڭ كۆڭىلىنە دەمەۋ بولسىن» دەگەن ويمەن جاداعايلاپ جاساي سالعان دۈنيە ەكەنى كۆرىنىپ تۇر.
اۋىلداستاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جۇتاپ تۇر دەۋدەن اۋلاقپىز. ەگىستىك جەرى مول, مال باسىن مىڭعىرتىپ ۆسىرۋگە جايىلىمى دا جەتەرلىك. قارا جەردىڭ قادىرىن ارتتىرىپ, قامباسىن تولتىرىپ, تۆرت تۈلىگىن ساۋدالاپ, قالتاسىنداعى قارجىسىن كۆبەيتىپ وتىرعاندار كۆپ. دەگەنمەن, اۋىلداعى ينتەرنەتتىڭ ناشارلىعى مەن تەلەفون بايلانىسىنىڭ قولايسىزدىعى تۇرعىنداردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعالى قاشان?! كۆپشىلىكتىڭ بەرى وسى مەسەلەنى العا تارتىپ, اتسالىسۋىمىزدى سۇرادى.
كەكىمجان قازىباەۋ اۋىلىنا بىلتىر مودۋلьدى اۋرۋحانا سالىنىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلىپتى. قۇرىلىستىڭ ساپاسىندا جەنە ونداعى قۇرال-جابدىقتاردا سىن جوق. بۈگىندە مۇندا 3 دەرىگەر اۋىلدىڭ 180 تۇرعىنىنا كۈندىزگى دەرىگەرلىك كۆمەك كۆرسەتەدى. الايدا, ينتەرنەتتىڭ ناشارلىعىنا بايلانىستى دەرىگەرلەر قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ, اۋداندىق, وبلىستىق اۋرۋحاناعا سۇرانىس جىبەرىپ, تاپسىرىستار قابىلداپ الۋ ۈشىن باقالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعىنا بارۋعا مەجبۈر.
– كۈردەلى اۋرۋلار بولىپ, «جەدەل جەردەم» شاقىرتۋعا نەمەسە اۋداندىق ەمحاناداعى بىلىكتى دەرىگەرلەردەن كەڭەس الۋعا تۋرا كەلگەندە تۆبە-تۆبەنى قىدىرىپ, تەلەفون بايلانىسىن ىزدەپ كەتەمىز. قازىباەۋ اۋىلى مەن باقالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعىنا دەيىن 6 شاقىرىم جەر. كەيدە ۆزىمىزدىڭ كۆلىكپەن, كەيدە جول توسىپ تاكسيلەتىپ, بولماسا كۆلىگى بار كۆرشى-قولاڭ, دوس-اعايىنعا ۆتىنىپ كۈندەرىمىز ۆتىپ جاتىر, – دەيدى اۋىلدىق ەمحانانىڭ دەرىگەرى سابيرا شوپانوۋا.
كەكىمجان قازىباەۋ اۋىلىنداعى 180 تۇرعىننىڭ 31-ى زەينەتكەر. ەرينە, جيى اۋىرىپ, سىرقاپ جاتادى. ونىڭ ۈستىنە اۋدان ورتالىعى, تالدىقورعان, الماتى, استاناداعى بالالارى اۋىلداعى اتا-اناسىمەن حابارلاسا الماي تۆزىمدەرى تاۋسىلاتىنى تاعى بار. بىر جولى 87 جاستاعى كۈنسيپا مۇقانوۋا ابايسىزدا جىعىلىپ, مەرتىگىپ قالعاندا «جەدەل جەردەم» شاقىرعانعا ينتەرنەت ۇستاماي, تەلەفونمەن بايلانىسۋ مۈمكىن بولماي اۋىلداستار دۆڭ-دۆڭگە شىعىپ جۈرىپ, تالدىقورعان ارقىلى «جەدەل جەردەم» شاقىرتىپ, قارت انانى دەر كەزىندە ەمدەتىپ الىپتى.
– ينتەرنەتتىڭ جوقتىعىنان جاڭالىق دەگەندى بىلمەيتىن بولدىق. تەلەفون بايلانىسىنىڭ ناشارلىعىنان ۈيدە قالعان ۈلكەن كىسىلەرمەن بايلانىسا الماي قينالامىز. تىپتى, «جەدەل جەردەمدى» تالدىقورعان, الماتى, استاناداعى تۋىستارىمىز ارقىلى شاقىرتۋعا ەتىمىز ۈيرەنىپ كەتتى, – دەيدى اپانىڭ قىزى راۋشان مۇقانوۋا.
بىز بالالارىمىزدىڭ قولىنان تەلەفوندى تاستاتا الماي جۈرسەك, قازىباەۋ اۋىلىنىڭ ۈلكەندەرى بالالارىنا تەلەفونىن قۇشاقتاتىپ, اۋىل ماڭىنداعى دۆڭ-دۆڭدى قىدىرتىپ, ينتەرنەت بايلانىسىن ىزدەتىپ قويادى ەكەن. ۆركەنيەتتى ەلدە وسىنداي ۆرەسكەل جاعداي بولادى دەپ ويلاماعان دا شىعارسىز?! باسىندا سەنىڭكىرەمەپ ەدىك. جۇمىس بابىمەن حابارلاسۋ كەرەك بولىپ, دۆڭ-دۆڭدى ارالاپ, بايلانىس ىزدەگەن كەزدە عانا تۇرعىنداردىڭ مۇقتاجىن تۈسىندىك.
اۋىلداعى سەۋلەتتى عيماراتتىڭ بىرى – باستاۋىش مەكتەپ. ونداعى 4 سىنىپتا 20 وقۋشى بار. ال جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى باقالى اۋىلىنداعى كەكىمجان قازىباەۋ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقيدى. ولاردى مەكتەپكە اپارىپ, ەكەلەتىن ارنايى اۋتوبۋس بار. اۋىلداعى بالالارعا قاراعاندا ولاردىڭ كۆڭىلى توق. ۆيتكەنى, باقالىدا ينتەرنەت جاقسى ىستەپ تۇر. كەكىمجان قازىباەۋ اۋىلىنداعى باستاۋىش سىنىپتا وقيتىن بالالار اعا-ەپكەلەرى باقالىدان كەلگەنشە تىقىرشىپ كۈتەدى. ۆيتكەنى, ولاردان قولجەتىمدى ينتەرنەت جايلى ەڭگىمەلەردى بەينە قييال-عاجايىپ ەرتەگىسىن ەستىگەندەي تىڭدايدى.
– ۈيىمىزگە Wi-Fi ورناتىپ العانبىز. كەزىندە ونى ورناتۋدىڭ قۇنى 35 مىڭ تەڭگە ەدى. قازىر 50 مىڭعا ۆسىپ كەتىپتى. كۆپ وتباسىنىڭ وعان جاعدايى كەلمەيدى. بىراق سول قۇرىلعى بىردە ۇستاپ, ەندى بىردە ۇستاماي قينايدى. وسىلاي ىلدالدالاپ كۈن كەشىپ جاتىرمىز, – دەيدى اۋىلدىق مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ەسەمگۈل قالدىباەۋا.
ينتەرنەتپەن قوسا اۋىل ۈلكەندەرىن جولدىڭ ساپاسىزدىعى دا قيناپ كەلەدى. اۋىلدان اسفالьت تۆسەلگەن كۆشە كۆرمەدىك. ونىڭ سەبەبىن اۋداندىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتى تالعات ورالحانوۋ اۋىلدىڭ سازدى جەرگە ورنالاسقانىمەن بايلانىستىرا تۈسىندىردى.
تۇرعىندار اراسىنان استانادان اۋدانعا دەيىنگى قۇزىرلى ورىندارعا وتباسىلىق مەسەلەسىن ايتىپ, جازىپ, تالاي مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعان ايگۈل شايمەردەنوۋانى كەزدەستىردىك. ىستىڭ مەن-جايىن ونىڭ ۈيىنە بارعاندا بىلدىك. تۇرعىننىڭ ۈيىنىڭ جانىنان وسىدان 7 جىل بۇرىن اۋىلدى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن قوندىرعىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپتى. بىراق اينالاسى قورشالىپ, جەراستى سۋىن شىعارعانمەن نىساننىڭ جۇمىسى تولىق اياقتالماي قالىپتى. قۇرىلىسقا جاۋاپتى مەردىگەر جەر استىنان سورىپ شىعارعان سۋدى نىساننىڭ ىرگەسىنە اعىزىپ كەتىپتى. اققان سۋ جىلدار بويى جينالىپ, كۆلگە اينالعان. سونىڭ سالدارىنان ايگۈل جەنە ونىڭ كۆرشىلەرىنىڭ ۈيى بۈلىنىپ, اۋلاسىن قامىس باسىپ كەتكەن. تىپتى بىرنەشە تۇرعىننىڭ باسپاناسى جارامسىز بولىپ قالعان.
بىز باراردان بىر-ەكى كۈن بۇرىن باقالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ جۋىردا سايلانعان ەكىمى ايدار جاڭابەكوۋتىڭ ارالاسۋىمەن اققان سۋدىڭ ارناسىن باسقا جاققا بۇرۋ جۇمىسى قولعا الىنعان ەكەن. جۆندەۋ جۇمىسىن جۈرگىزگەن قۇرىلىسشى جىگىتتەرمەن بىرگە 7 جىل بويى بىتپەگەن ىستىڭ تۈيىنىن شەشىپ, اققان سۋدىڭ ارناسىن باسقا جاققا بۇرىپ, يگىلىكتى ىسكە اتسالىسىپ قايتتىق.
ەرينە, ايگۈل شايمەردەنوۋاعا كۆمەكتەسىپ, ونىڭ العىسىن العانىمىزبەن كەكىمجان قازىباەۋ اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى كۆنە قورعاننىڭ بۈلىنگەن جاعدايىن كۆرىپ, جۈرەگىمىز تاعى اۋىردى. كەڭەس وداعى كەزىندە تاريحي نىساندى كەسىپ جول سالىنسا, بۈگىندە ونىڭ دەل ورتاسىنان جەراستى سۋىن تارتاتىن سورعى قۇرىلىسىن جۈرگىزىپ, تا-عى بۈلدىرگەن. تاريحشىلاردىڭ ەڭبەگىندە ايتىلاتىن «ەجەلگى اعارتۋ قالاشىعى» دەپ اتالاتىن قونىس وسى بولسا كەرەك.
– وسى جەردە 30 جىلدان استام تۇرىپ كەلەمىن. كەزىندە قورعاننىڭ ىشىندە جايقالىپ جاسىل مايسا شۆپ ۆسىپ تۇراتىن. مىنا قۇرىلىس تۈسكەلى اينالانى جابايى شۆپ پەن قامىس باسىپ كەتتى. اۋىلدىڭ ۆركەنيەتتەن الىس قالعانى, قۇرىلىس جۇمىسىنىڭ شاتقاياقتاپ تۇرعانى قورعاننىڭ قاسيەتى ەمەس پە ەكەن?! – دەپ قالدى ايگۈل شايمەردەنوۋا.
مۇنىڭ جايىن وبلىستاعى تاريحي-مەدەني مۇرالاردى قورعاۋمەن اينالىساتىن مەكەمەلەر مەن اۋدان ەكىمدىگىنەن سۇراپ كۆرەتىن بولامىز.
ەڭ باستىسى, كەكىمجان قازى-باەۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىنا ساپالى ينتەرنەت پەن جىلدام تەلەفون بايلانىسى كەرەك. وعان سۇراۋ سالۋ ەندى بىزدىڭ نازارىمىزدا بولادى.
قاجەت انداس
