1916 jylǵy últ-azattyq kóterilistiń shyǵu tarihy jóninde áli de belgisiz jaittar da, aitylmai júrgen áńgimeler de barshylyq. Solardyń biri – Jetisudyń Qarqara jármeńkesindegi albandardyń últ-azattyq kóterilisi. Ony sóz etkende, auyzǵa aldymen batyr Úzaq, Jámeńke sheshen jáne er Áubákirdiń esimderi oralady.
Úly jazushy Múhtar Áuezovtiń «Qily zaman» kitabynyń bas qaharmandary Jámeńke men Úzaq Qaraqoldyń azap túrmesinde óltirilse, Áubákir jaraly kúiinde tiri shyqqan adamnyń biri. Túrmede atys bolyp, kóp adam sońǵy demderi bitkenshe qarsylasyp, qairat kórsetken. «Ólsek, qarsylasyp óleiik. Ayanatyn ne qaldy endi, úmtyl! Ústa ana myltyqty» dep, Úzaq aiqai salyp jiberip, esikke qarai tap berdi» dep jazady jazushy. Búdan keiin Áubákir men Sybanqúl da qarap qalmai áreket etken. Jaraly bolsa da kameradaǵy nardyń taqtaiyn júlyp alyp, esikti búzyp, abaqtynyń dualynan qarǵyǵan. Sybanqúlǵa oq tiip qúlaǵan. Úzaq pen Áubákir jaraly kúide syrtqa shyqqan. Jaraly Úzaq Áubákirge: «Uh… bitkenim osy ǵoi… bar endi… qash… Alban balasyna tiri qalsań sálem ait… arman joq… el úshin…» – dedi de, kózin júmyp qaita talyp ketip bara jatty. Osy kezde jaqyn mańnan myltyq dauysy estilip, quǵynshylardyń tayap qalǵanyn sezgen Áubákir kidiruge bolmaitynyn túsinip, «Qosh! Qairan Úzaq… Jamandyǵym bolsa kesh, jarqynym» dep qoshtasady.
Úzaqty áreń qiǵan Áubákirdiń eki taranshy, bir qyrǵyzben jasyryn qashyp, bir qoraǵa tyǵylǵandyǵyn Áuezov jazǵan. Al búdan keiin Áubákirdiń ómiri ne boldy eken dep oilaisyń. Áubákir óz esteliginde: «Kesh batqannan keiin tún jamylyp, jaqyn jerdegi Qarabolden degen tauǵa jettim. Ál-dármenim qúryp, tań ata Balpyq degenniń úiine jetip, denemdegi úsh oqty otashyǵa alǵyzyp, jaraly jerine myltyqtyń dárisin qúiǵyzdym. Bir at tauyp minip, túndelete Sarytaudaǵy úiime keldim» deidi. Basshysyz qalǵan eldiń kóbi orystyń áskerinen qorqyp, Qytaiǵa úrikken. Áubákir solarmen birge ketip, bir jyldan soń qaita kelgen. Ol ras siyaqty. Óitkeni 1928 jyly eldiń ishinde bai men kedei kúresi bastalady. Bailar kámpiskelenip, múlki tárkilendi. Tyqyr Áubákirdiń tuǵan-tuystaryna, jekjat-júrattaryna da túsedi. Aldy tútqyndalyp, tuysqandar arasynda ábiger bastalǵanda inisi «Qily zaman» kitabyndaǵy Janseiit (ataqty qolmergen Jaqypberdi) aǵasyna «Qytaiǵa keteiik» depti. Biraq aǵasy kónbeidi. «Ol jaqqa da baryp kórdik qoi. Ne túraq taptyq? Ketem deseńder, ózderiń bilińder. Al men bolsam, óz basym eshqaida qozǵalmaimyn. Maǵan renjimeńder» dep jauap beredi.
Keńes ókimeti túpkilikti ornaǵannan keiin 1916 jylǵy aq patshaǵa qarsy últ-azattyq kóterilistiń mańyzdylyǵy ókimet tarapynan jariya etiledi. Sonyń ishinde Qarqara jármeńkesindegi Alban kóterilisi de nazardan tys qalmai, ony zerttep, qaharmandaryn dáripteu, elge jariya etu jóninde núsqau túsedi. 1921 jyldary keńes ókimeti kóterilis bolǵan jerler men oǵan qatysqan belsendi kúreskerler jóninde materialdar jinau maqsatynda ekspeditsiya úiymdastyrady. Búl júmysqa Iliyas Jansúgirov te qatysqan degen derekter Iliyastyń jary Fatima Ǵabitovanyń estelikterinde kezdesedi. «1916 jyldyń kóterilisi jaily kóp dápterler bar edi. 1921 jyly «Sredazbyuro» kóterilis bolǵan Jetisudyń jer-jerine komissiya shyǵaryp, kóterilis jaily material jinatqan. Sol komissiyanyń hatshysy Iliyas bolyp, jinalǵan materialdardan ózine kóshirme qaldyrǵan eken. Bizdiń úi kóshi-qon bolǵandyqtan kitaptar da, basqa zattar da árbir jerde úiilip-úiilip jatatyn» dep jazuy tegin emes. Osyǵan bailanysty sharalardy úiymdastyru isi de qolǵa alynady. 1926 jyldyń kúz aiynda belgili memleket qairatkerleri Oraz Jandosov, Ydyrys Kóshkinov, Áubákir Júnisov, Qaldybai Abdollaúly jáne basqalardyń úiymdastyruymen Qarqarada jármeńke ótip, Alban kóterilisiniń 10 jyldyǵy atalyp ótedi. Jármeńkede azattyq úshin kúreskenderdi eske alyp, dáripteidi. Kóterilistiń bas qaharmanynyń biri, Qaraqol abaqtysynan tiri shyqqan er Áubákir Soltanbekúlyna da qúrmet kórsetiledi. Merekege Qyzylordadan belgili óner qairatkerleri Serke Qojamqúlov, Ámire Qashaubaev, Elubai Ómirzaqov, Isa Baizaqov, Qalibek Quanyshbaev, Qúrmanbek Jandarbekov, Záure Atabaeva, Májit Dáuletbaev kelip, halyq aldynda úsh kún óner kórsetedi. 1916 jyly últ-azattyq kóterilistiń tu kóterilgen Aittóbede eli úshin qan tókken bozdaqtarǵa arnap, tas úiilip belgi qoiylady. Tas úiilgen tóbeni osydan keiin Ereuiltóbe dep atalu turaly úsynys qabyldaidy. Búl shara turaly suyrypsalma aqyn Isa Baizaqov «Eńbekshi qazaq» gazetine maqala jariyalaidy.
Osydan keiin Qarqaradaǵy oqiǵany zertteu maqsatynda búl óńirge Múhtar Áuezov pen Iliyas Jansúgirov kelip, kóterilis bolǵan jerlermen jete tanysady. Qarqara jármeńkesinde bolyp, kóteriliske qatysqandarmen kezdesip, material jinaidy. Jazushy sol saparynda Áubákirmen kezdesip, áńgimelesken. Sebebi, Áubákir sauatty, ári sózge sheshen, bilikke erte aralasqan adam bolǵan. Kóterilistiń qai jerde bastalyp, oǵan qalai qatysqandary jóninde aityp bergen. Abaqty ishindegi Jámeńkeniń ólimi, ondaǵy atys, ólgen adamdar jáne Úzaqty túrmeden alyp shyqqandyǵy Áubákirdiń áńgimeleui men jazylǵan jaittar dep aituǵa tolyq negiz bar. Oǵan dálel – kóteriliske qatysyp, Úzaq batyrdyń qasynda júrgen Qabylbek Sauranbaevtyń esteliginde Áuezovpen kezdesken onshaqty adamnyń tiziminiń ishinde Áubákirdiń de aty atalady.
1975 jyly Kegen auylynda qaitys bolǵan Esenaman Qosymbaevtyń esteliginde mynadai joldar bar: «Ol kezde Kegen, Qarqara, SHyrǵanaq eldi mekenderi bir aimaqtyq selьsovetke qaraityn. Men hatshy edim. Syrttan kelgen adamdar júmystaryn aldymen bizge aitatyn. Biz qajetti járdemimizdi jasap, júmysyn bitiruge kómek jasaitynbyz. 1927 jyldyń shilde aiynda Almatydan M. Áuezov keldi. Sóilestik. Kelu saparynyń mańyzdylyǵyn aitty. Biz jármeńkedegi halyqtyń basyn qosyp berdik. M. Áuezov halyq aldynda sóz sóilep, erekshe sheshendigimen halyqtyń yqylasyn ózine birden baurap aldy. Men Qarashtyń sazyna (Bóleksaz ben Kegenniń ortasyndaǵy jazyq jer) eki qazaq úi tiktirdim. Bireuinde kelgen kisilerdiń áńgimesin tyńdap, qymyz ishetin, ekinshisinde ózi otyryp, jazu jazatyn. Osylaisha bir ai shamasynda jatyp, «Qily zaman» materialdaryn jinaǵan».
Búl jerge Áubákirdiń ataqonysy tiip túr. Jazushy Áubákirmen oqiǵa bolǵan jerdi birge aralap, áńgimelesken. Áubákirdiń búdan keiingi ómiri ońai bolmaidy. 1928 jylǵy iri bailardy kámpeskelep, tárkileu kezinde «shynjyrbalaq, shúbartós, juan atanyń úrpaǵy» degen el arasyndaǵy kóz alartudyń salqyndyǵy kórine bastaidy. Qudalauǵa ilingen tuǵan-tuysqandaryna eldegi sholaq belsendilerdiń áreketi tynyshtyq bermeidi. Biraq Áubákir keńes ókimetine sengen. Ókimettiń belgili adamdarymen aralasyp syilasuy da bar, óziniń áielderi Qaljan men Kúljannyń tórkinderiniń ókimetshilderi de bolǵan. Olar: «Áuke, siz aq patsha ókimetine qarsy shyqqan adamsyz. Keńes ókimeti eńbegińizdi baǵalaidy, qamqorlyq jasaidy. Qazirgi keibir oǵash ister ókimettiń sayasatyn dúrys túsinbeushilerdiń solaqailyǵynan bolyp jatqan uaqytsha nárseler. Kóp úzamai bári de bir qalypqa túsedi. Siz aǵaiynnyń azǵyruyna senip qobaljymańyz, eshqaida qozǵalmańyz» dep keńes beredi. Osydan keiin Áubákir shekaradan ótudi oilamaǵan. Alaida el ishinde Soltanbek túqymynyń birazy tárkilenip, kámpeskege úshyraidy. Jazaǵa tartylyp, úlken qauiptiń aldy kórinedi. Tuysqandary qorqyp, Qytaiǵa kóshudi oilaidy, biraq olar Áubákirdi jalǵyz qaldyrǵylary kelmeidi. Aqyry inisi Jaqypberdiniń 1916 jyly Áubákirdi Qaraqol abaqtysyna sheshesimen izdep barǵan balasy Túrsynbaidy ózderimen birge alyp ketui sebepshi bolyp, Áubákir amalsyz shekara asyp, búrynnan jaqsy tanysy, ári syilasy Dárubai aqalaqshynyń auylyna qonystanady. Búl 1928 jyldyń kúzi eken. Áubákir búl jaqta túrmede úsh jerinen tigen oqtyń zardabyn tartyp, 1929 jyldyń mamyr aiynda Qúlja qalasyna tayau Ablash-Aqtam degen jerde 57 jasynda dúnieden ótedi. Aǵasynyń ólimi Jaqypberdige ońai timedi. Qyrqyn ótkizgen kúni Jaqypberdi aǵaiyn-tuysymen aqyldasyp, Ablash-Aqtamdaǵy qorymǵa jerlengen aǵasynyń basyna kúmbez ornatu úshin meshit mázimi Mámet Toqtyǵa bir at berip, kelisim jasaidy. Olar basqa jerge qonys audaryp kóshedi. Esil erdiń ómir tarihy osylai ayaqtalady. Kóp jyldar ótkennen keiin, yaǵni 2010 jyldary jat jerde eleusiz qalǵan Áubákirdiń basyna balasy Báukei qariya qúlpytas ornatyp, as bergen. Búl esil erdiń artynda joqtaushysy bar ekenin tanytady.
Áubákir Soltanbekúly 1871 jyly Almaty oblysynyń Raiymbek audany (búrynǵy Kegen audany) qazirgi Jylysai auyldyq okrugine qarasty Qulyq tauynyń kúngei bókterindegi ata qonysy Soltanbek saiynda dúniege kelgen. Ákesi Soltanbektiń arǵy atalary da eldiń joqtaushysy, táuelsizdik úshin kúreskender. Atasy Púsyrman jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy soǵysqan ataqty batyr, ákesi Tazabek aq patshanyń otarlau sayasatyn qoldamai, el táuelsizdigin saqtau jolynda janyn pida etken. Al ákesi Soltanbek Qarqara óńirine tanymal bedeldi rubasy, el ishindegi dau-damaiǵa tórelik aityp, ádildikpen sheshken sheshen. Eldi otyryqshyldyqqa, egin eguge beiimdegen isterimen júrttyń esinde qalǵan.
Soltanbek el arasyndaǵy daudy rettep, Alban-Búǵynyń yntymaǵyn, tatulyǵyn saqtauda úlken júmystar atqarǵan. Onyń osy isin baǵalaǵan el Alban-Búǵynyń hany dep te atapty. Soltanbek zor deneli, asa kórikti, sózge sheshen kisi eken. Talai ret qyrǵyz ben alban arasyndaǵy dauǵa qatysqan sheshen bir dauda sózge júirik ádebimen isti bitirip, sheshimimen júrtty tereń ilandyrǵan. Sol joly Soltanbektiń erekshe qabilettiligine qairan qalypty. Osydan keiin qyrǵyz jaǵynan kóz tigen degen áńgime aitylady. Endi bir áńgimede Soltanbek qyrǵyzdyń bir ataqty manabynda qonaqta bolǵanda onyń kelisti kelbetin kóruge kópshilik yntyq bolǵan desedi. Kóruge kelgender kiiz úidiń japsarynan syǵalapty. Sol sapardan keiin jol-jónekei qatty auyryp, kóp úzamai kóz júmypty. Máiitti juǵandar onyń oń jaq sany talaurap qaraiyp ketkendigin kóripti. Bi eluge tayanǵan shaǵynda qaitys bolypty.
Ataqty áulette ómirge kelgen Áubákirdiń de atalaryna tartyp tuǵandyǵyn onyń ómir joldary aiǵaqtaidy. Jastaiynan zerek, úǵymtal bolyp ósken. Ákesi balasynyń osy qasietin bilip, músylmansha oqytyp, sauatyn ashqan. Qarqarany mekendegen Álmerek úrpaqtary – Baba, Toqan jáne Jánibekke qarasty Jarkent uezindegi Merki bolysynyń bolysy bolady. Atasy Tazabek óz úly Soltanbekten 1871 jyly kózi tirisinde dúniege kelgen nemeresi Áubákirdi jórgeginde tanyp, el úshin etinen et keserlik jan bolatynyn boljaidy. Ataqty sheshen Jámeńke, batyr Úzaqtarmen qatar júrip, Alban-Búǵy jáne Qytaidaǵy shekaraǵa qatysty máselege qatysady.
Qarqaradaǵy Alban kóterilisindegi iri eki túlǵa – Jámeńke sheshen men Úzaq batyrdan keiin Áubákirdiń esimi atalady. Demek, Áubákir de úlken túlǵa. El, jer úshin jan qiǵan azamat. Alaida keńestik júie Áubákirdi bai, bolys bolǵandyǵynan atausyz qaldyrdy. Endi elimiz táuelsizdik alǵanda onyń esimi jańaruy kerek-aq. Búl úshin Áubákirge eskertkish ornatyp, kóshe men mektep attary berilip jatsa, onyń ruhy riza bolyp, úrpaq Áuezovtiń keiipkerin tanyp óser edi.
Jeksen Alparteginiń esteligi,
Almaty qalasy.
Jariyalandy. – Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti.№98. 2016. -3 b.
Derekóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











