Japsarbai Sasanúly Soltankeldi ruyndaǵy Jansarbai emshiniń qyrman alyp jatqanynda ústinen túsedi:
– Assalaumaǵaleikum, Jansarbai,
Tamyr ústaǵanda júrsiń aldyńa jan salmai.
Qyrmandaǵy qyzylǵa kózim tústi, yapyrai,
Kelippin-au, qap salmai,
Tanyrsyń, atym – Japsarbai,
degende Jansarbai:
– Oi, Japsarbai ekensiz ǵoi, daǵar múnda bar,
dep, bir daǵar taryny toltyryp, aldyna óńgertip jiberipti.
1) Japsarbai Sasanúly – aqyn, sheshen, kúldirgi.
2) Jansarbai Últaraqúly – emshi, qazaqtyń ejelgi emdeu ádisin jalǵastyrǵan balger. Qazaqy em tásilderin qoldanyp, qyltamaqqa (qaterli isikke) em qylǵan desedi. Ókinishke qarai, topalań jyldardyń kesirinen retseptisi saqtalmaǵan.
Soltankeldi SHákil degen rudan Túrǵanbek degen óleńqúmar, pysyqtau jigit shyǵyp, el aralap, óleń quyp júredi eken. Búnyń eline keibir kórealmastar «Úry SHákil» degen laqap at qoiypty. Birde Jansarbai emshi bir auylǵa nauqas emdeuge barǵanda janyna Túrǵanbekti ertip alady. Jansekeń syrqattyń emin qarap jatqanda sol auyldyń azamattary Túrǵanbekke qarsylas qylyp, ózderiniń betke ústary Túrdyqan degen óleńshi kelinshekti ákeledi. Kóp otyrmastan Túrdyqan:
– Ait degende aitaiyn, SHákil qúda,
Qozy-laqty qoimaǵan, kápir qúda.
Nendei qúlyq boiyńa búgip keldiń,
Bola almaspyz onyńa maqúl, qúda,– dep salypty.
Túrǵanbek búl áieldiń halin aldyn ala bilipti: Túrdyqan túrmysqa shyqqan jyly júkti bolyp bir bala kótergenimen, kóp ótpei shetinep ketip, sodan beri on neshe jyl balasyz júrgen eken.
Múny úqqan Túkeń qarymta qaitaryp:
– Eleu bolyp, endeshe eleu bolyp,
Qaǵyr jerge shóp shyǵar seleu bolyp.
Túńǵysh tapqan balańdy SHákil soiyp,
Sodan keiin qalyp pa eń bedeu bolyp?
deidi. Kelinshek sózge shydamai jylap, ornynan túryp ketipti.
Búǵan qyzynǵan auyldyń adyraqbai jigitteri shu shyǵaryp, aitysty búzbaq bolǵanda, Jansarbai emshi:
– «Sóz tapqanǵa – qolqa joq». «Sózge sóz kelgende aitpasa, sózdiń atasy óledi». Bosqa kópsimeńder,
– dep basu aityp, jigitterdi toqtatypty.
Jansarbai emshiniń túiindi sózderi
– Qaiyrymsyz jazdan, qaiyrymdy qys artyq,
Kórinbegen altynnan, kórinip túrǵan mys artyq.
Para jegen bilerden, qasqyr alǵan it artyq,
Auru izdep sandalǵannan – auyrmaǵan myń artyq.
Qarakerei auylyndaǵy qaǵys
Jansarbai emshi bir joly Qarakereidiń bir auylyna kisi emdeuge barady. Biraq ol kisiniń emshiligine senbegen sol auyldyń shala sauattylau emshisi:
– Qúm jiylyp tas bolmas,
Qúl jiylyp bas bolmas.
Qoldaryńnan ne keledi?
dep qaǵytypty.
Sonda Jansekeń:
– It tamaǵyn jyldam ishem dep, ystyqtyǵyn bilmei tamaǵyn kúidiredi.
Adamnyń aqymaǵy – qoly dualy adamǵa til tigizedi.
Adamnyń basy – Allanyń doby.
Áitse de, júregi taza emshi ǵana syrqattyń dertine daua kirgizedi.
JYL ATTARY (kóne ataularmen)
Músh – degeniń mánisi tyshqan bolar,
Jigitke tákapparlyq dúshpan bolar.
Kóńilge shaitan kirip semirtedi,
Bireui ishten, bireui tystan bolar.
Bahar – degenniń mánisi siyr bolar,
Jyl qaiyrudy bilmegenge qiyn bolar.
Ádildikpen patshańyz basqarǵanda,
Kúnde toi, kúnde qyzyq jiyn bolar.
Falyń – degeniń mánisi barys bolar,
Jaqyn jer kórmegenge alys bolar.
Halyqtyń birinde bar, birinde joq,
Jas sanap jyl qaiyru qalys bolar.
Qarkúsh – degenniń mánisi qoyan deidi,
Jasyńda úlgi alyp, oyan deidi.
Jyl qaiyryp, jas sanau – búl bir óner,
Búrynǵy ata joldy qoyam ba endi?
Máhi – degenniń mánisi balyq bolar,
Úly dese balyqty qanyq bolar.
Búl balyqty «úly» dep talasady,
Balyqtyń úlkendigi qanyq bolar.
Már – degenniń mánisi jylan eken,
Barynda ayaǵy joq, sylań eken.
Búrynǵy-keiingi ótken ata joly,
Jyl qaiyryp, jas sanap túrady eken.
Ásip – degeniń mánisi bolar jylqy,
Jylqydan qútylmaidy qashqan túlki.
At minip, qymyz iship kók jailauda,
Salady sauyq-sairan ánshi-jyrshy.
Kúshpandy – degenimiz qoi bolady,
Terisi bir ishikke boi bolady.
Júninen toqylady asyl bózder,
Qoidyń da qasieti zor bolady.
Hamduna – degenimiz meshin edi,
Ejelgi «maimyl» degen osy deidi.
Marihy – degenimiz bolar tauyq,
Onyń da naǵyz atyn qoiǵan tauyp.
Ol shirkin úzaq tańǵa kózin ilmei,
Namazǵa oyatady auyq-auyq.
Sák – degenniń mánisi bolady it,
Túra júrgen abzal ǵoi nápsini tyiyp.
Parsy tilden audardym qazaqshaǵa,
Bar bolǵan bilimimdi oiǵa túiip.
Qok – degenniń mánisi bolar dońyz,
Ǵylym-bilim, aqyl-oi bolady egiz.
Asyl sózder injudei tizbektelse,
Bolady baǵasy da úshan-teńiz.
AUSHADIYAR (sanamaq-taqpaq)
Aushadiyar bir bolar,
Malyn baqqan bi bolar.
Aqsaqaldan bata alǵan,
Aq shalmaly bai bolar.
Aushadiyar eki,
Qopa toldyń sheti.
SHytyrman kóilek, on túime –
Aq súludyń kórki.
Aushadiyar úsh bolar,
Úshyp júrgen qús bolar.
Baǵy taiǵan jigitke
Baqyty qart dos bolar.
Aushadiyar tórt bolar,
Qyzdyń qoiny – órt bolar.
Eki jaman qosylsa,
Qol-ayaǵy mert bolar.
Aushadiyar alty,
Aq naizany qarpy.
Oinap-kúlip júrelik –
Búrynǵynyń salty.
Aushadiyar jeti,
Qyzdyń qyzyl beti.
Qyzyl betten bir súyu –
Er jigittiń serti.
Aushadiyar segiz,
Su ayaǵy – teńiz.
Qashaiyq ta keteiik,
Eki tory at – semiz.
Aushadiyar toǵyz,
Jorǵalaidy qońyz.
Ata-anasyn baqpaǵan
Aqyrette – dońyz.
Aushadiyar on bolar,
Qara maqpal ton bolar.
Ata-anasyn syilaǵan
Etek-jeńi keń bolar.
Aushadiyar on bir,
Dańǵyraǵan jol bir.
Qashaiyq ta keteiik,
Eki tory dúldúl.
Aushadiyar on eki,
Jaman adam – dóreki.
Qashalyq ta ketelik,
Tańdap birin – jol eki.
Jansarbai baqsynyń úshyq saryny
Au, Bismilláhi-rahmani-rahim,
Iá, Qauys, Qiyas, Qyzyr-Iliyas.
On eki imam, qyryq súltan,
Babai-tekti, shashty Áziz.
SHaiqy, búrqy, duana –
Ket, páleket,
Ket, páleket!
Jyn-shaitandy quala.
Jeti ólikke jan bergen,
Jeti pirge qol bergen,
Áueden ot túsirgen,
Qainatpai temir pisirgen,
Úly joqqa úl bergen,
Qyzy joqqa qyz bergen.
Qoldasań – qolda,
Qoldamasań – qal jolda.
Ái, batpaq, úshyq, úshyq!
Ar jaqta da el bar,
Ber jaqta da el bar,
Búl momynda neń bar?
Buyn-buyn – qamystan,
Pále qaidan jabysqan?
Ái, batpaq, úshyq, úshyq!
Úshynypsyń kóp iship,
Lá iláhá illallah.
SHaiqy, búrqy, duana –
Kel, páleket,
Ket, páleket!
Jyn-shaitandy quala.
Ait – su.
Jansarbai baqsynyń jyn shaqyruy
Kerege boily ker búǵym,
SHaqyrǵanda kel, búǵym.
Úkili balaq, seksen ton,
Biriń keldiń, biriń joq.
Periniń qyzy – sary Aiman,
Kele me dep qaraimyn.
Kerege boily ker jylan,
SHaqyrǵanda kel, jylan.
Úzyn saryny (aruaqqa jalbarynu)
Áueli bastan aitamyn – jaratqan jalǵyz Qúdaidy,
Aruaǵyn shaqyryp jylaiyn – jar bolsyn anam Qyzaidy.
Qaiyrber súltan, shaiqy, búrqy, duana,
Ońyna kelse aurudy – Qyzyr shalyp, qoldaidy.
Bezgek bolyp jabysqan, su peri bolyp qaǵysqan,
Baqsy, molda jinalsa – auyzdyqpen alysqan.
Oilasa da jaqtaǵan, alystan kelip tabysqan,
Emshilerdiń emderin – em qylmaidy namystan.
Qarakerei Qabanbai, Qanjyǵaly Bógenbai,
Qasiret tartyp zar shektim – ońdar meni bir Qúdai.
Jalǵyz tuǵan Jańǵabyl, kóp peri-jynym bir jatyl,
Qúdaidan men súraiyn – auyrtpauǵa em tabyl.
Táńirberdi aruaǵy, Tileuberdi – qolbasshy,
Tórt Qyzaidyń aruaǵy – óziń kelip qoldashy.
Aǵarys pen Begarys, qoldasańshy Janarys,
Úrpaǵyńdy saqtap qal – ketpeseńshi tym alys.
Áulie Qyzai anamyz, Esengeldi babamyz,
Ǵaryp bolǵan músápir – emin qaidan tabamyz?
Alban, Suan, Dulatym – sen ediń ǵoi quatym,
Emin tabar aurudyń kún bolar ma tuatyn.
Arǵyn menen Kereiim – osy aurudan sen aiyr,
Uaq penen Qońyrat, SHapyrashty men Jalaiyr.
Qyrǵyz, Qypshaq aruaǵy – berersiń boiǵa quatty,
Alshyn, Jappas, SHektiniń piri kelip uatqyshy.
Tana, Tama, Serke – shirkin, bolar ma qabyl búl isim,
Adai, Jaǵalbaily – sen ediń ǵoi tynysym.
Omar, Ospan, tórt SHamar, Áziret Áli, Áubákir,
Aruaǵy qoldap bolsa – jar jeti áulie, ánbiya.
Asqabyl, Káp, Uáiis, Appaq qoja aruaǵy –
Bolar ma eken bir tynys – Mekke, Mádine, Qaǵba.
Jaratqan Iem jar bolsa, aitushy iem bar bolsa,
Auruǵa em tauyp, aqylmen eldi emdeiik.
Túsiniksiz sózder
Assalaumaǵaleikum – amandasu, «Sálem berdik».
Qyrman – astyq bastyrylatyn/úiiletin oryn; qyzyl – bastyrylyp, tazalanǵan daiyn astyq.
Daǵar – iri kenep qap (eponj), astyq salatyn úlken qap.
Qap salmai kelu – qapsyz kelip qaldym, yaǵni «jetkize almai túrmyn» degen mysqyl.
Óńgertu – júkti januardyń sauyryn ala asyp salu (bir jaǵyna).
Laqap at – búrkenshik at, qosymsha at.
Adyraqbai – dańǵaza, úrynshaq, shalt minez jigit.
Qarymta – qarym jauap, jauap óleń.
Bedeu – bala kótermeitin áiel (ne úryqsyz erkek).
«Sóz tapqanǵa – qolqa joq» – tapqyr jauap aitsań, renjimeidi degen mátel.
«Sózge sóz kelgende aitpasa, sózdiń atasy óledi» – der kezinde jauap qaitarylmasa, sózdiń qadiri qashady,
Emshilik – halyqtyq dástúrdegi em-dom kásibi; balger – emshi-kóripkel.
SHaiqy / duana – sopylyq-dala dástúrindegi dindar, dáruish.
Úshyq – kóz-tiim, syrqat pálesin sózben-Yrǵaqpen úrkitip alastau salty; «Ait – su» – dem salyp, suǵa «oqyp» ishtiretin ishara.
Babai-tekti, shashty Áziz – islamdyq ańyz-ápsanada aruaq iesi retinde atalatyn kieli esim.
Qyzyr-Iliyas – halyq ańyzyndaǵy pir-qamqorshy (Hyzyr men Iliyas).
Kerege boily ker búǵym/ker jylan – baqsylyq saryndardaǵy túraqty giperbola (úzyn-alyp beineler).
Músh, Bahar, Falyń, Qarkúsh, Máhi, Már, Ásip, Kúshpandy, Hamduna, Marihy, Sák, Qok – parsy-arab tekti kóne jyl ataularynyń qazaqsha dybystaluy:
Músh – tyshqan, Bahar – siyr, Falyń – barys, Qarkúsh – qoyan,
Máhi (mahi) – balyq, Már (mar) – jylan, Ásip (asb) – jylqy.
Kúshpandy – qoi, Hamduna – meshin (maimyl), Marihy/Múrǵi – tauyq.
Sák – it, Qok – dońyz.
Aushadiyar – kóne taqpaq-sanamaq úlgisindegi shumaq atauy (qút, yrys tileitin formula).
Qyzai – Naimannyń Qyzai atalyǵyna qatysty kieli ana-atau (rulyq mifonim); Tórt Qyzai – Qyzai bólinisteri turaly úǵym.
Aǵarys, Begarys, Janarys – ańyzdaǵy arys-ataular (úrpaq taratu motivi).
Músápir – paqyr, qorǵansyz jolaushy.
Jaǵalbaily, Alban, Suan, Dulat, Arǵyn, Kerei, Uaq, Qońyrat, SHapyrashty, Jalaiyr, Qypshaq, Alshyn, Jappas, SHekti, Tana, Tama, Adai – qazaqtyń ru-taipa ataulary (aruaq, bata konteksinde atalady).
Áziret Áli, Áubákir – músylmandyq túlǵalar (haziretter). Ánbiya – paiǵambarlar (arabsha kóptik).
Qaǵba – Mekkedegi qasietti úi.
Topalań jyldar – el ishindegi dúrbeleń, asharshylyq, indet aralas auyr kezeńdi megzeidi.
Aityp bergen Túrdybek Sárseúly,
jazyp, rettegen – Andas Omaraqynúly.
Derekkóz:Doda: (Aitystar men tarihi-etnografiyalyq jyrlary) / A. Omaraqyn ; [qúrastyrǵan: Á. Majai [j. b.] .- Taldyqorǵan : [b. j.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











