Júmabektiń kózsiz batyrlyǵy men mergendigin, ata saltqa, dástúrge myqty aqyldylyǵy men ailakerligin moiyndaǵan Jetisu ólkesindegi úly júzdiń – jalaiyr, alban, suan, dulaty men orta júzdiń arǵyn, naimany, sonymen birge shekaranyń arǵy betindegi qalyń qyzai men qyrǵyz, úiǵyryń da ardaq tútyp, qatty qasterleitin. Olar úshin batyrmen «sózge kelu nemese júz shaiysu ólimmen teń» – sanalatyn.
Oǵan qosa, shekaranyń arǵy betine bolьshevikterdiń qan-qasabynan jan men maly talauǵa túsip, azap túzaǵynan jansauǵalap ótken qazaqtardy tonap, ábden arzan oljaǵa ábden qúnyqqan sibe SHońshaldyń qaraqshylaryn talqandaǵan erligi el eńsesin bir kóterip tastady. Jaujúrek batyrdyń Múqa bolys bastaǵan Suandardyń kóshin shyǵynsyz qútty orynǵa qondyrǵany múqym Jetisu eline ańyz bolyp tarady. Sóitip, ozbyr úkimet «bandy» dep, aidar taqqanymen, shynaiy ómirde aryp-ashqan, bodandyqtyń azabyn tartqan eliniń qorǵany boldy, tuǵan júrty «batyr»-dep, áspettep, asa ystyq yqlaspen qúrmettedi.
Sonymen qatar, eliniń erkindigi úshin arlandai arpalysqan Suannan shyqqan – Múqa bolys, Meterbai bolys, Qystaubai, Múqai, Bákei, Júmabek mergender el baǵyna tuǵan erlerdiń asyldary edi. SHetinen júrekti, aqyl-ailasy men eptilik qasietteri bir basynan tabylatyn jeńiludi, úreilenudi bilmeitin saiypqyran, márt azamattar bolatyn. Olardyń bári de asqan jankeshtilikpen kúnige, sát saiyn ajaldyń auzynda júrse de qanshama úrpaqty aman-esen arǵy betke alyp ótip, joiylyp ketuden aman alyp qaldy.
Dáp osy jerde sol bir qasiretti jyldar jaiynda shejire aitqysh qarttarymyzdyń Júmabek mergen turaly bir áńgimesiniń oraiy kelip túrǵandai: esimi Jetisuǵa áigili Júmabek mergen kezekti jansauǵalaǵan qazaqtyń kóshin arǵy jaqqa shekara asyryp bara jatyp eki-úsh auyldan túratyn búkil júrtty bolьshevikterdiń komotryadtyń qan-qasap qyrǵynnan qalai aman-esen alyp ótkeni turaly aityp bergen edi.
– «Kámpeske» – degen zań shyǵyp, qazaqtyń mal men jany qyzyldardyń talauyna túsip, qarsylyq kórsetken jaqsy men jaisańdary abaqtyǵa qamaldy. Aldy atylyp, keiingileri jer audarylyp jatqan alasapyran uaqyt. El basyna kún tuyp, úrpaq qamyn oilaǵan esil erler táuekelge basyp shekara asyp jatty. Kezekti el-júrttyń osyndai qaraly kóshin bastap shyqqan Júmabek batyr Qorǵasqa jete bere kóshti toqtatady da:
– Aǵaiyndar! Endi biraz keńesip almasaq bolmaidy. Sebebi, dál qazir bizdi qyryp saluǵa qyzylásker shekarashylary qaruyn sailap daiyn otyr. Atys boluy múmkin sol úshin, barlyq áielder men bala-shaǵanyń auzyna kishkene malta qúrttan salyp, auyzdaryn shúberekpen tańyńdar!-degen búiryq beredi. Sebebi, alda-jalda atys bola qalsa úreilengen áielder men bala-shaǵa shyńǵyryp, jylap, aiǵaiǵa bassa mal úrkedi. Olarǵa da keregi sol, osy bir bei-bereket alasapyrandy paidalanyp bárimizdi qyryp salulary túk emes. Ondai jaǵdai oryn almas úshin, bárińiz de úǵyp alyńyzdar «kósh baǵytynan jańylyp adamdardy qyryp alamaudyń aldyn-ala jasalatyn saqtyq sharasy» -dedi.
Degendei-aq, Qorǵasqa qozykósh jer qalǵanda tyǵylyp jatqan qyzyldyrdyń shekarashylary eskertusiz-aq oqpen qarsy alady. Aldyńǵy lekte kele jatqan birneshe adam oqqa úshyp, jaralanǵan jylqylar shyńǵyryp azan-qazan aiǵai-shu bastalady. Eki qolyna eki myltyqty qatar ústap teń atatyn Júmabek mergen bastaǵan shaǵyn qaruly top qarsy oq atyp tosqauyldaǵy qyzyl shekarashylardy birinen keiin birin baudai túsiredi. Birshama uaqyttan soń qarsy jaqtan myltyq úni óship, sál tynyshtyq ornaidy.
Sol sátte kóshti qorǵaǵan qaruly jigitterdi jinap, Júmabek:
– Jigitter, endi bir belden assańdar Qorǵas ózeni, tezdetip eldi sudan ótkizip neǵúrlym alysqa alyp ketuge tyrysyńdar. Búl jauyzdardy jer jastandyrdyq, biraq bireui aman sau qashyp ketti. Ol qazir taǵy kómekke ásker ákeledi. Bárimizdi qyryp tastamai túrǵanda qozǵalyńdar! Men, solardy qarsy alaiyn. Al, joldaryń bolsyn, maǵan alańdamańdar! – dep jyldamdata búiryq beredi.
Batyrdyń pármenin eki etpegen jigitteri kóshti, mal-janymen ózennen shyǵynsyz ótkizgen boida, tuǵan jerdi tárk etip, keleshegi beimálim dúnieniń qúshaǵyna sińip arǵy betke qarai bayaulap alystai beredi. Kósh sońyndaǵylar myltyqtyń talyp estilgen únine eleńdep, amalsyzdan tu syrtynda qalyp bara jatqan tuǵan jer men batyr úlyna degen qimastyq sezimi boilaryn kernep, qarailai-qarailai sharasyz kúide kete barady…
Ertesi kún arqan boiy kóterilgende arǵy betke aman sau jetip, qaitys bolǵan adamdardy jerlep qauipsiz aimaqta bel sheship demalyp otyrǵan auyldy Júmabek mergen jaldas qara ker atymen quyp jetedi. El-júrty batyr úlyn jamyrai qarsy alyp, úlkender jaǵy kózderine jas alyp, zor rizashylyqpen as suyn aldyna tosady. Jaiǵasyp, ayaq qoldy sozyp shóli basylǵasyn, úlkender jaǵy:
– «Keshe ne boldy, batyreke…?» dep jón súrasady.
Sonda mergenniń aitqan áńgimesi mynadai bolypty:
– «Sender ketken soń kóp úzamai 20-dan asa adamy bar qaruly top jetti jalańdap. Alǵashqyda meni olar ańdamai qaldy, sol múmkindikti jaqsy paidalanyp qos myltyqpen es jiǵyzbai táuir-aq jusatyp saldym. Biraq, meniń baiqaǵanym búl shirkinder at ústinde myltyq ata almaidy eken. Olar attan túsip jatyp alyp atyspaq boldy, men olardy oǵan úlgertpei at ústinde atysyp, jerge túskenderin de oqpen qaǵyp otyrdym. Jáne ózderimen birge arba ústine ornatqan su qúiyp atatyn qarularyn (tachanka pulemeti bolsa kerek) da alyp kelipti. Soǵan qarai qaita-qaita júgirgenin de arbaǵa jetkizbei atyp túsire berdim. Sóitip, sol jerde ol jauyzdardyń bárin de birin qaltyrmai jer jastandyryp kettim-dep, qabaǵyn túigende júzi túnerip sál otyrady da, sózin ári jalǵap:
– Juyrda ǵana «sizder siyaqty osylai shekara asqan óńsheń aqsaqaldy atalarymyz, aq samaily ájelerimiz ben qyz-kelinshek, jas balalardyń qarusyz kóshin, eki-úsh auyldyń mal-janynyń eshqaissyn tiri qaldyrmai joldaǵy asudyń birinde qyryp tastapty» dep estigen edim, «Sol bauyrlarymyzdyń kegin qaitardym!..» degendi yzbarlana aityp, qanyn ishine tartqanda, júzi súrlanyp, eki kózi shatynaǵan batyr, bolat tisterin kútirletip tistengen qalpy biraz uaqyt únsiz qalypty…
Osyndai qaharman úldarynyń arqasynda qazaqtyń san myńdaǵan shańyraǵynda jas úrpaq dúniege kelip, tútini túzu shyǵyp, aldyńǵy tolqyn aǵalary siyaqty últymyzdyń órkendeuine zor qúlshynyspen orasan úles qosty. Qanshama tar jol taiǵaq keshu men qasyretti zar zamandardy basynan ótkergen qazaq últy ózin mynau qatygez álemge asqaq ruhpen pash etip, órshildik qasietin ǵasyrlar boiy dáleldeumen ǵúmyr keshude.
Iá, mynau jalpaq dúniedegi ómir legi – qazaq últynyń asyl ózegi bolǵan osyndai qaisar oǵlandarynyń arqasynda úrpaq sabaqtastyǵyn ómirsheńdikpen jalǵastyruda. Eli men tuǵan jeri úshin janyn qiǵan batyr atalarymyzdyń áruaǵyna, myń taǵzym!!!…
Jariyalandy. Q. Ibraiymjanov. «Qaisar túlǵa» publiitsistikalyq zertteuler – Almaty:Prinet-Pyus. 2020. -280 b. -90-95 b.
Q-andas aqpatarryq agenttigi.











