Tuǵan jerge tu tikken
Múqanshy auyldyq okruginiń ákimi Múhit Mamyr úshin tuǵan jerge qyzmet etu – azamattyq paryz ben úlken jauapkershiliktiń kórinisi. Jetijal eldi mekeninde tuyp-ósken ol bala kúninen osy óńirdiń tynys-tirshiligin tanyp, eldiń quanyshy men túrmysyn boiyna sińirip ósti. Osynda bilim alyp, azamat retinde qalyptasty.
Joǵary oqu ornyn ayaqtaǵannan keiin eńbek jolyn Almaty qalalyq sport basqarmasynda bastap, birneshe jyl sol salada qyzmet atqardy. Qaladaǵy qyzmet ony úiymdastyrushylyqqa, jauapkershilikke, júieli júmys isteuge baulydy. Alaida tuǵan jerge degen saǵynysh pen elge jaqyn bolu nieti auylǵa qaita oraluyna sebep boldy. Keiin auylǵa kelip sharuashylyqpen ainalysyp, jergilikti júrttyń kúndelikti tirshiligimen etene aralasty.
Qai kezeńde de auyldyń múń-múqtajynan syrt qalmai, el ishindegi ózekti máselelerge sergek qarai bilgen azamat retinde júrtshylyq senimine ie boldy. Osy senimniń nátijesinde Jetijal auylynyń atynan oblystyq máslihattyń deputaty bolyp sailanyp, óńirdiń kókeikesti túitkilderin kóteruge atsalysty. Búl qyzmet halyqpen etene júmys isteudiń, el úmitin arqalaudyń mańyzdy mektebine ainaldy.
2023 jyly auyl ákiminiń sailauyna qatysyp, el qoldauymen ákim bolyp sailanuy da sol senimniń zańdy jalǵasy edi. Tuǵan topyraqtyń perzenti retinde ózine artylǵan senimdi tereń sezinedi. Sondyqtan auyldyń árbir tabysy men alǵa basqan árbir qadamyn ortaq jetistik dep qabyldady.
Atqarylǵan is auqymdy
Múqanshy auyldyq okruginde sońǵy jyldary naqty ister kórinis tauyp, eldi mekenderdiń eńsesi kóterile tústi. Okrugte audan jáne oblys basshylarynyń qoldauynyń arqasynda halyqtyń túrmys sapasyn jaqsartuǵa baǵyttalǵan júieli júmystar qolǵa alyndy.
Aitalyq, Jetijal auyly men Múqanshy eldi mekeninde kósheler jaryqtandyrylyp, búl júmys keiin Kóksu beketi men Qazaqstannyń 50 jyldyǵy auylynda jalǵasyn tapty. Jetijal men Nádrizbek auyldaryna gaz tartylyp, túrǵyndardyń túrmys sapasy jaqsardy. Kóksu beketinde, Jetijal jáne Nádrizbek auyldarynda kóshelerge ortasha jóndeu júrgizilip, Qazaqstannyń 50 jyldyǵy auyly men Qaratal audanyna qarasty Kálpe auyly aralyǵyndaǵy jol da jańartyldy.
Áleumettik nysandar qúrylysy da nazardan tys qalmady. Jetijal auylynda sport alańy men felьdsherlik-akusherlik punkt salyndy. Qazaqstannyń 50 jyldyǵy auylynda balabaqsha boi kóterdi. Kóksu beketinde mal dárigerlik punkt ashylyp, Úly Otan soǵysy ardagerlerine arnalǵan eskertkish jańǵyrtyldy. Baishapanov jáne Qojabergenov kóshelerinde auyzsu júiesine jańartu júmystary júrgizildi. Múqanshy eldi mekeninde áleumettik osal toptaǵy azamattarǵa arnalǵan túrǵyn úiler salynyp jatyr. Okrug ákimdigi ǵimaratyna jóndeu júrgizilip, aldy abattandyryldy. Bir sózben aitqanda, Múqanshy auyldyq okrugindegi igilikti ister auyldyń eńsesin kóterip, túrǵyndardyń erteńge degen senimin nyǵaita tústi.
Árine, múndai ózgeristerdiń bári qiyndyqsyz kelgen joq. Sol salmaqtyń bári auyl ákiminiń iyǵyna tústi. Sonyń biri – auylǵa gaz tartu máselesi. Búl baǵytta azdy-kópti talas-tartystyń bolǵany da ras. Sebebi, gaz jelisin tartudaǵy bekitilgen tehnikalyq ólshemder, ásirese onyń biiktigi auyldyq jerdiń kúndelikti tirshiligine, halyqtyń túrmys yńǵaiyna árdaiym sai kele bermeitin tústar bolǵan. Osyndai sátte el sózin sóilep, túrǵyndar talabyn jetkizu qajet edi.
Dál osy tústa auyl aqsaqaly Arǵynǵazy SHáimerdenov pen Múhit Mamyr júrttyń múń-múqtajyn arqalap, máseleniń oń sheshiluine kúsh saldy. Olar joǵary jaqqa qaita-qaita baryp, auyl túrǵyndarynyń uájin jetkizip, naqty talaptyń eskeriluine yqpal etti. Sonyń nátijesinde búl másele de halyqtyń súranysyna sai sheshimin tapty.
– Gaz tartu ońai bolǵan joq. El ishinde ártúrli pikir de boldy. Biraq auyldyń jaǵdaiyn, tirshiliktiń yńǵaiyn eskermese bolmaityn edi. Sonda Múhit elmen birge boldy. Túrǵyndardyń talabyn arqalap, talai jerge baryp júrdi. Aqyry auylǵa tiimdi jaǵy qarastyryldy. Múnyń ózi elge shyn janashyr basshynyń isi dep oilaimyn, – dep eske alady Arǵynǵazy aqsaqal.
Arǵynǵazy aqsaqal eldi mekenge kóshe ataularyn berude osy auyldyń tońyn jibitip, topyraǵyn túzegen aǵa buyndardyń eńbegi eskerilse degen tilegi baryn tilge tiek etti.
Áleumettiń áleueti
Múqanshy auyldyq okruginiń ekonomikalyq-áleumettik jaǵdaiy jyl ótken saiyn artyp keledi. Keń baitaq jer qory, egin jáne mal sharuashylyǵynyń qatar damuy, su únemdeu tehnologiyalarynyń óndiriske engizilui búl óńirdiń bolashaǵyna senimmen qarauǵa tolyq negiz qalaidy.
Egin sharuashylyǵy okrug ekonomikasynyń mańyzdy tirekteriniń birine ainalǵan. Sońǵy jyldary zamanaui su únemdeu tehnologiyalaryn engizu baǵytynda naqty júmystar qolǵa alynyp, jerdi tiimdi igeru isi jandana tústi. Atap aitqanda, «Smart Agro» jauapkershiligi shekteuli seriktestigi 667 gektar alqapta tamshylatyp suaru tásilin qoldanyp keledi. Al «BTS Group» jauapkershiligi shekteuli seriktestigi jańbyrlatyp suaru júiesin engizip, búl baǵyttaǵy igi bastamalarǵa serpin berdi.
Atalǵan jobalardyń tiimdiligi qazirdiń ózinde anyq baiqala bastady. Su únemdeudiń ozyq úlgisine negizdelgen búl tásilder ónim kólemin arttyruǵa, eńbek ónimdiligin kúsheituge jáne auyl sharuashylyǵyn jańa deńgeige kóteruge múmkindik beredi. Eń bastysy, múndai zamanaui jobalar Kóksu audany boiynsha alǵash ret Múqanshy auyldyq okruginde júzege asyp otyr. Búl, bir jaǵynan, oblys pen audan basshylyǵynyń auyl tirshiligine oń kózqarasyn ańǵartsa, ekinshi jaǵynan, auyl ákiminiń iskerligi men elge qyzmet etudegi naqty izdenisin de kórsetedi.
– Auyldyń bolashaǵy – eńbek pen tiimdi úiymdastyruda. Biz úshin eń mańyzdysy – eldiń igiligine qyzmet etu, túrǵyndardyń túrmysyn jaqsartu jáne Múqanshy auyldyq okruginiń áleuetin odan ári arttyru, – deidi auyl ákimi.
Osy jaiynda auyl aqsaqaly Arǵynǵazy Júmahanúly taǵylymdy oi qozǵady. Onyń aituynsha, búl auyldyń tamyrynda eńbek, tárbie, bilimge qúrmet sekildi asyl qasietter ejelden bar.
Qariyanyń jadynda erekshe saqtalǵan oqiǵanyń biri – 1989 jyly osy auylda respublika boiynsha alǵashqylardyń biri bolyp Nauryz meiramynyń atalyp ótui. Sodan beri búl taǵylymdy mereke úzilgen emes. Jyl saiyn auyl bolyp júmylyp, Nauryz toiyn joǵary deńgeide ótkizudi dástúrge ainaldyrǵan. Auyldaǵy segiz kósheniń túrǵyndary kezek-kezegimen Mádeniet úiinde nauryz kóje berip, eldiń berekesi men birligin bekemdei túsedi.
Táuelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda shetelden oralǵan qandastardyń aldymen osy auylǵa kelip qonystanuy da tegin emes. Arǵynǵazy SHáimerdenovtiń paiymynsha, búǵan auyldyń últtyq qúndylyqtarǵa jaqyndyǵy, salt-dástúrge beriktigi sebep bolǵan. Sonyń nátijesinde el qatary tolysyp, joǵymyz túgendelip, aǵaiynnyń arasy jaqyndai túsken. Kópshiliktiń qoldauymen meshit salynuy – sonyń aiqyn kórinisi.
Uaqyt óte kele auylda ishimdiksiz orta qalyptastyru ideyasy kóterilip, búl bastama da el qoldauyna ie boldy. Qazir auyl dúkenderinde araq satylmaidy. Onyń ornyna eńbekke bet búrǵan, túie ósirip, shúbat óndirip otyrǵan otbasylardyń qatary artqan. Búl auyl ómiriniń jańa arnaǵa túskenin ańǵartady.
Osy igi ózgeristerdiń basy-qasynda Múhit Mamyrdyń bolǵanyn Arǵynǵazy Júmahanúly airyqsha atap ótti. Ol sol tústa audandyq máslihattyń deputaty edi. Keiin auyl ákimi sailauyna túsken sátte aqsaqal senimdi ókil retinde qoldau bildirgen. Sebebi, el aldynda aitqan baǵdarlamasy naqty, maqsaty aiqyn bolǵan. Auyl ákimi bolǵan soń sol igilikti isterdi ary qarai jalǵastyrdy.
Ata kásip auyldyń tiregi
Okrug aumaǵyndaǵy jalpy jer kólemi 76 665,47 gektardy qúraidy. Onyń 73 504,47 gektary jaiylym, 3 161 gektary egistik jer. Jaiylymnyń bir bóligi auyl túrǵyndarynyń igiligine berilgen. Búl, ásirese, tórt túlik ósiruge qolaily jaǵdai jasap, auyl sharuashylyǵyn damytuǵa keń múmkindik berude. Búginde okrug boiynsha 141 sharua qojalyǵy tirkelgen. Sonyń 81-i egin egu men ony baptauǵa den qoisa, 60 sharua qojalyǵy mal sharuashylyǵymen ainalysady.
Mal sharuashylyǵy boiynsha Múqanshy auyldyq okruginiń áleueti joǵary. Auyl túrǵyndarynyń atakásipti berik ústanyp, tórt túlikti tabys pen berekeniń kózine ainaldyryp otyrǵanyna osy óńirde túie ósirip otyrǵan Túieshibai Soltaniyanyń shańyraǵyna barǵanda anyq kóz jetkizdik.
Túieshibai Soltaniya Qytai elinen tarihi Otanyna oralǵan qandas. Arǵy bette júrgende de túie ósirip, shúbat óndirip, osy kásiptiń qyr-syryn jetik meńgergen jan. Alaida, búl isti bastarda qiyndyq az bolmaǵan.
– Alǵashqy kezde auyl túrǵyndary balalardyń qauipsizdigin oilap, túie ósiruge alańdaushylyq bildirdi. Degenmen auyl ákimdiginiń aralasuymen halyqqa túsindiru júmystary júrgizilip, istiń baiybyna barǵan júrt birtindep búl bastamanyń tiimdiligine kóz jetkizdi. Sonyń nátijesinde túie sharuashylyǵy jolǵa qoiylyp, búginde ol auyl túrǵyndaryna tabys ákeletin kásiptiń birine ainaldy, – deidi ol.
Qazir auylda túie sútinen shúbat daiyndalyp, odan talai otbasy násip tauyp otyr. Búl tek bir kásiptiń damuy ǵana emes, auyl ómirine tyń serpin ákelgen igi ózgeristiń kórinisi. Eń bastysy, osynyń nátijesinde Múqanshy auyly ishimdiksiz auylǵa ainalyp, eńbekpen eńse tikteudiń, kásippen tirshilikti túzeudiń naqty úlgisin kórsetti. Múny da auyl ákiminiń bastamashyldyǵynan bóle qarauǵa bolmaidy.
Sport pen ruh sabaqtastyǵy
Eńbek pen tártip ornyqqan ortada el namysyn erler de kóbeite túsetini belgili. Sonyń bir aiǵaǵy retinde Múqanshy topyraǵynan shyqqan Máulen Mamyrovty jáne onyń izin basyp kele jatqan jas sportshylardy aituǵa bolady. Búl auylda tek sharuashylyq qana damyp otyrǵan joq, múnda eldiń mereiin ústem etetin, namysyn qorǵaityn jas buyn da ósip keledi. Oǵan auyl azamattarynyń «Úly Dala joryǵy» jobasyndaǵy jetistigi dálel bolady. Aitalyq, 2019 jyly SHyǵys Qazaqstan baǵyty boiynsha ótken 140 shaqyrymdyq halyqaralyq Úly Alaman báigesinde Múqanshynyń Qyzjireni bas báigeni jeńip aldy. Búl jarys Ginnes rekordtar kitabyna engen. Múqanshylyqtar 2022 jyly Astana – Túrkistan baǵyty boiynsha ótken 1200 shaqyrymdyq, 2023 jyly osy baǵyttaǵy 1300 shaqyrymdyq alamandarda bas báige aldy. Al 2024 jyly Astana – Pavlodar baǵyty boiynsha úiymdastyrylǵan 500 shaqyrymdyq Úly Alaman báigesinde taǵy da top jaryp, bas báigeni qanjyǵaǵa bailady.
Búl jetistikterdi tek sporttaǵy jeńis dep qana qarauǵa bolmaidy. Onyń astarynda auyldyń tarihi tamyry, mádeni bolmysy men ruhani quaty jatyr. Osyndai jetistikterden Múqanshy auylynda atbegilik dástúr men últtyq ruhtyń qatar órilgenin ańǵaru qiyn emes. Qysqasy, jastaiynan sportpen ainalysyp, sol mamandyqta oqyp, sol salada biraz jyl eńbek etken auyl ákiminiń búiregi búryp túratyndyǵy anyq.
Mádeni ómirdiń máiegi
Múhit Mamyr auyl ákimi bolǵannan keiin tek memlekettik qúzyret sheńberinde qalyp qoiǵan joq. Eń aldymen túrǵyndardyń naqty qajettiligine den qoiyp, auylǵa ne kerek, elge ne qajet ekenin eskerip júmys istedi. Búl auyldyń birligin kúsheitip, berekesin arttyrdy.
– Auylda mádeni sharalar da keń kólemde ótedi. Mádeniet úiinde 120 oryn bolsa, árbir shara saiyn kórermenge lyq tolady. Búl halyqtyń ruhani ómirge degen yntasynyń aiqyn kórinisi. Biyl audan boiynsha Múqanshy auyldyq Mádeniet úii «Úzdik mádeniet mekemesi» atandy. 18 nauryz – Últtyq kiim kúnine taǵylymy mol, mazmúndy shara úiymdastyryldy. Al Nauryz merekesi búl auylda 1989 jyldan beri bir jyl da úzilgen emes. Biyldyń ózinde eki auylda eki kún boiy Nauryz toiy toilanyp, mádeni jáne sporttyq sharalar joǵary deńgeide ótti. Múnyń bári Múqanshydaǵy mádeni ómirdiń qainaǵan ortasyn, eldiń salt-dástúrge degen qúrmetin ańǵartady, – deidi auyldyq Mádeniet úiiniń direktory Fatih Aqyn.
TÚIIN
Auyl ákiminiń moinyndaǵy júk el amanatyna adal boludyń úlken jauapkershiligi. Múhit Mamyr osy senim júgin tereń sezinip, auyldyń ár máselesine beijai qaramai, halyqtyń múń-múqtajyn júregimen qabyldap keledi. Kúndelikti tirshiliktegi túitkilden bastap, el erteńine qatysty irgeli isterge deiin úqyptylyqpen qarap, júrt senimin aqtauǵa kúsh salyp júrgen azamattyń eńbegi auyl tynysynan anyq ańǵarylady. Onyń iskerligi men janashyrlyǵy jauapkershilik pen senimniń ózara sabaqtas úǵym ekenin kórsetedi.
Qajet Andas
Suretterdi túsirgen: Júmabai Músabekov
Múqanshy auyly,
Kóksu audany
Dekrekkóz: «Jetisy» gazeti, №39, senbi, 11 sáuir 2026.
