Osynau, mańdaiyn torlaǵan ájimi men aq úlpadai shashtary aqsary núrly júzine jarasyp túrǵan, anamyzdyń úzaq-sonar áńgimelerin estip kele jatqanyma da birshama jyldyń júzi boldy. Jasynan jetimdikti kórgeni azdai, qyryqqa tolmai jatyp kúieuinen jesir qalyp, alty balany qatarynan qaldyrmai ayalap ósirip, qatarǵa qosqan ardaqty jan turaly nege bir maqala jazbasqa degen oi da maza bermegeli biraz boldy. Mynau, ómirdiń qiynshylyǵy men taǵdyrdyń tauqymetin moiymai kótere bilip, búkil bir áuletke úiytqy bolyp otyrǵan sabyrly da tózimdi, aqyldyń keni bolǵan, osyndai anamyzdyń ǵibratty ǵúmyryn nege keler úrpaqqa úlgi, ónege tútpasqa!.. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn ait, núry tasysyn!»-degen atadan qalǵan jaqsy bir tárbieli sóz beker aitylmaǵan bolar..?! Endeshe, al oqyrman qauym kóp sozbai, ádepten ozbai súhbatymyzdy bastaiyq!..
Kópten beri kóńilde júrgen osy bir oidyń júzege asar sáti búginge sai kelip túrǵandai. Sóitip, dastarhan basyndaǵy búgingi basqosuymyzda Gúljahan anamyzdy sózge tarttym:
– Táte, qytaidaǵy tuǵan jerińiz, bala kúnińiz ben ol jaqtaǵy ómirlerińiz, bergi sovetke ótkendegi jaǵdailaryńyz turaly. Jáne, jalpy alǵanda, úsh ǵasyrǵa juyq Resei imperiyasynyń otarshyldyǵy zamanyndaǵy últymyzdyń basyna túsken qasiret bizdiń qazaq últynyń bar áuletine óz zardabyn tigizgenine tarih kuá. Sol bir el-júrtymyz úshin auyr bolǵan qasiretti kezeńder, jyldar turaly da biraz áńgimelep berseńiz-degendi aityp ol kisiniń nazaryn ózime audarttym.
– «Jaqsy» – degendei kelisim isharasyn bildirdi de, sál oilanyp baryp jarqyn júzine jarasty, ashyq únimen bizge degen áńgimesin bastap ketti.
«…Ákemniń esimi – Jazyqbai, sheshemniń aty – Zora, dúniege kelgenimiz segiz bala, ekeui erterek qaitys bolyp, altauymyz ósip-ónip úili-barandy boldyq. Qyzdardan – Kúlshariya, Kúláiimhan, men, úldardan – Múqajan, Seiitqazy, SHáimerden. Sol el basyna túsken úrkinshilik, zúlmatty asharshylyq jyldary ákem Suan ishindegi Myrzageldiniń Qojekesinen taraǵan aǵaiyndarymen 1930 jyldary shekara asyp jansaqtaǵan. Men ómirge 1941jyly kúz aiynda kelippin, sol arǵy bettegi tuyp ósip, balalyq shaǵym ótken eldi meken – Jarsu dep atalatyn. Ákem eki bauyrymen qatar-qatar qarailas bir-birine jaqyn otyratyn. Áudem jerde Tezekbai degen kisi aǵaiynymen, taǵy sondai jerde men túrmysqa shyqqan Qoiata (Qoshqarlar) auyly, sóitip irgeles ornalasqan bári ózimizdiń Suandar túǵyn. Negizgi ainalysqan sharuashylyqtary birde-ekili mal men suarmaly eginshilik jáne meinam aidaidy. Joqshylyq, qiynshylyq kezeń boldy, arasynda bailarǵa jaldanyp júmys jasaidy.
Áli esimde, boi jetim qalǵan kezim – sol bir joqshylyq jyldary bir jylǵa bir adam 5m mata ǵana satyp alady da sodan kiim tigip kiedi. Dúkende arnaiy tizim bar odan artyq mata satylmaidy da, berilmeidi. Mine, sol úshin de bizderde basqa artyq-auys, biri túryp ekinshisin almastyryp kier kiimimiz de bolmady. Jazdai jalań ayaqpyz jáne sibelerdiń qoldan shúberekten tigetin «kái» degen ayaq kiimi bar auyl arasyna shyqqanda sonymen júremiz. Al, qysta bir keń qonyshty qúrym etigimiz bar sony kezektesip kiyushi edik»-dep, bir sát oiǵa shomǵan qalypta ótken kúnderin eske aldy.
Men de ishtei, elimizdiń ótken tarihyna qysqasha sholu jasap otyrmyn:
– Keńes ókimetiniń ozbyrlyq sayasatyna shydamai qazaq óz ataqonysynan aua kóship bosqynǵa ainaldy, mal-jan, aǵaiynnan tiridei ajyrap, zamana qasiretinen, otarlyq ezgiden sheiit bolǵan jandar qanshama…?! Myńdaǵan qazaq bolьsheviktik orys pen qytaidyń qyspaǵynda kórmegendi kórip, azapty jyldardy basynan ótkerdi. Sonda da ruhy biik elimiz keleshekke degen úmitin joǵaltqan emes. Sol senim men ruh aldamady, qazir biz táuelsiz derbes qazaq elimiz, memleketpiz! Álemdik arenada ózindik orny bar biregei últtyń birimiz!
Iá, elimizdiń ótkeni, tarihy bolashaq úshin úlken sabaq. Sondyqtan da aǵa úrpaqtyń ónegeli qasietin ardaq tútu bárimiz úshin de, úrpaq tárbiesi úshin de baǵa jetpes ruhani qúndylyq. Men bar zeiinimmen tyńdap otyrmyn, biraz oiyn jinaqtap alǵan tátem sózin ári qarai jalǵastyrdy:
«Mine, jasym seksenge kelse de, keiin sovetke kelgende tuystarymyzdan estigen sol bir qasiretti jyldardyń elesindei bolyp sanamda qalǵan osy bir áńgime áli kúnge jadymnan ósher emes-dedi de, taǵy bir áńgimesin bastap ketti»:
«…Sol meniń 4-5 jastaǵy kezim bolsa kerek, anyq esimde joq. SHeshem Zoranyń bauyry Ábilda naǵashymnyń birge tuǵan tuysyna degen meirimdiligi men bauyrmaldyǵyna shek bolmaǵan-au, sirá..!. Sóitip, bauyrǵa degen saǵynysh janyna maza bermei, tuǵan bauyry úshin myna dúnieni tárk etip, basyna tóngen qaterge qaramai jolǵa shyǵady. «Táuekel!» – dep, Resei men qytaidy bólip jatqan Qorǵastyń suyn jayau keship, arǵy betke ótkeni sol-aq eken, shekara kúzetushi qytai sherikterine ústalyp qalady. Dereu aparyp abaqtyǵa jabady. Qamauda jatyp ebin tapqan Ábilda naǵashym qytai qazaqtaryna esimi keńinen tanys, sol aimaqtaǵy saqshylardyń bastyǵy Suannan shyqqan Qojanazar degen kisige habar aitqyzady. Sebebi, naǵashymnyń áieli sol Qojanazardyń aǵaiyndy jaqyn kisileriniń qyzy bolǵandyqtan ekeui shekaranyń eki jaǵynda bolsa da bir-birin jaqsy tanityndyǵy osy jerde arqau bolǵan eken. Habar jetkesin Qojanazar da qarap qalmai kómek qolyn sozyp, ózi kepil bolyp, qamauda jatqan jerinen bir kúnge rúhsat alyp beredi.
Sodan, qoly kisendeuli, júzin bauyrǵa degen saǵynyshtyń jasy búlaǵan, eki jaǵyndaqaruly saqshysy bar Jarsuǵa keledi ǵoi. Qainysyn alystan tanyǵan ákem:
– «Ái, Zora! Bauyryń kele jatyr…» – depti.
Sonda, saǵynyshtyń jasyn tógip-tógip jibergen anam:
– «Qaidaǵy bauyr..? Ol sovette, men qytaida.. Qairan, bauyrym-ai.. Ne kún kórip júr ekensińder..» deidi ǵoi, omyrauyna tógilgen saǵynyshtyń jasyn súrtip qoiyp, qi jinap jatady.
Sóitkenshe bauyry da kelip jetedi. Sener-senbesin bilmei ańyryp qalǵan sheshem, talyqsyp baryp, qaita esin jiady da, quanyshtan júregi jarylardai bolyp bauyryna qúshaǵyn jaya úmtylady. Jolai kórgen, estigen aǵaiynnyń bári de jinalyp qalǵan eken. Olardyń bári, tayaq tayanǵan úlkenderimen, es biler kishisine deiin myna jaǵdaiǵa shydamai iekteri kemseńdep, shekaranyń bergi jaǵynda qalǵan ataqonys, el-júrty esterine túsip, kókirekteri qars airylyp, janardan lyqsi aqqan saǵynyshtyń jasyna erik beredi. Azan-qazan bolyp jasqa bulyǵyp ózderine ie bola almaǵan shermende jandardyń osy bir sherli de azaly kórinisi olardyń sanalarynda sarytap bolyp máńgige saqtalyp qalǵan edi. Keiingi múndaǵyǵa deiin esterine alyp bala-shaǵaǵa áńgimelegende qabaqtary túiilip, bastaryn shaiqasyp otyratyn.
«Oi, bauyrymdap!» jylap kórisken bauyrlar men aǵaiyn-tuystar saǵynyshtaryn áreń basady. Sút pisirim uaqyt óte ózine-ózi kelgen ákem men sheshem naǵashymnyń birge tuǵan bauyrǵa degen meirimdiligi men adami asqaq qasietine sheksiz rizashylyqpen as qamyna kirisedi. Auyl abyr-sabyr bolyp Jazyqbai ákem óristen mal alǵyzady. Arnaiy soiylǵan mal eti qazanǵa salynyp, jaiylǵan dastarhanda Ábekeńdi tóredei qúrmet kórsetip kútedi. Auyldastar úiine qaityp, kisi ayaǵy basylǵan soń da saǵnyshtyń úzaq-sonar áńgimesi jalǵasyn tabady. Búndai kezde uaqyt shirkin úshqan qústan da jyldam zymyraidy emes pe..?! Sóitip, túnniń bir uaǵynda talyqsyp sharshap jantaiǵandary sol eken, kóz shyrymyn alar-almastan-aq, áne-mine degenshe tań da atady sarǵaiyp…
Ertesi ertemen saǵynyshtyń mauqy basylmaǵan tuystar amalsyzdan qimai-qimai jylap júrip qoshtasady. Anamyzdyń bauyryn alyp kelgen qaruly eki saqshy, bol-boldyń astyna alyp qaitadan sovetke alyp ketedi. Sóitse, beri ótken soń sovettik bilik «shekara búzǵan shpion» – dep, Ábilda naǵashymdy on jylǵa sottap jiberipti. SHirkin, meiirimnen júrdai bolǵan qatygez zaman-ai, deseńshi!…
Al, sodan úly Ábdi men qyzy Jámilá jetim qalyp, olardy apamnyń sińlisi baǵyp ósirgen edi…» dep, tuǵan sheshesi men naǵashysynyń basynan ótken osynau uaqiǵany esine alǵan anamyz tereń bir kúrsinip aldy.
Odan árige, sál oilanyp alyp esine túsken estelik áńgimesin ármen qarai jalǵastyrdy: «Kishkentaiymnan jetimdikti kórip óstim, alǵash anamnan, kóp úzamai ákemnen aiyrylyp, bes-alty jasymnan aǵa-jeńgemniń qolynda qaldym. Jeńgemniń aty – SHámi, aǵamnyń esimi – SHáimerden edi. Jazǵy jailauymyz Múkei auylyn eki jaǵyndaǵy úzyn sai arqyly basyp ótip, joǵary jaq kemerdi jaǵalap baratyn taudaǵy Tereketi degen jer boldy.
Ózimiz Jarsuda túrǵanymyzben, alǵash Aqsu mektebinen eskishe hat tanyp 6-shy synypqa deiin oqyp sauat ashtym. Mektep basshysy Aqsha Meshitbai degen kisi boldy, múǵalimderden – Mútálip, Qanatbek taǵy basqa aǵailar sabaq berdi. Aqsudaǵy mekteppen úidiń arasy 4-5 shaqyrymdai, birde taiǵa, endi birde atpen, keide jayau qatynap baryp oqyp júrdik. Ortadaǵa Aqsudyń ardasynda sudan ótken soń, attarymyzdy nemese qysyr emgen tailardy júgenin, búidasyn qaiyryp qaitara sudan ótkizip aidap jibersek, kisinegen kúide úige qarai shauyp ketetin…
Altynshy synypty bitirgennen soń bir-eki jyl úide bolyp, odan 1956 jyly eki jaqtyń úlkenderi qazaqi dástúrmen qúda bolyp 15 jasymda túrmysqa berdi. Kúieuim ekeumizdiń jas shamamyzda alshaqtyq kóp boldy. Sodan ba, Jarsudyń Qarabaq degen jerinde ZAGS-ke barǵanymyzda, jasyń kishi-dep ol kezde Aldiyar Japar aǵa nekemizdi qimai, rúhsat bermei úsh ret qaitaryp jiberdi. Sodan, úlkender aralasyp júrip, tórtinshi ret barǵanda áreń dep nekemizdi zańdastyrdy.
Kelgen jerim Suannyń Qoiatasy (Qoshqar), onyń ishinde Táttisi (Meiiz). Kúieuim tuystaryna kelsek-eki qyz, bes úl jeti aǵaiyndy eken. Atalarymyz sonau shekara aspai, Qytaiǵa ótpei túrǵanda osy jaqtaǵy Kitiń degen jerde birge otyryp, jaqyn aralasqan jandar bolypty. Arǵy betke ótkende de irge ajyrapai bir-birine jaqyn qonystanyp, auyly aralas, qoiy qoralas tirshilik keshken. Jáne de úlkenderdiń aitularyna qaraǵanda meniń anam óte meirimdi, kishipeiil jaqsy adam bolǵan kórinedi. Sol úshinde «SHeshesin kórip qyzyn al!…» degen ǵibratty sózdegidei, «osy Zoradan tuǵan qyz áste jaman bolmaidy» dep, Jáke qaiynaǵam (Ábijan ata) qoyarda-qoimai meni kenje inisine aittyryp alyp bergen. Sol úshin de men kelin bolyp túskennen keiingi tirshiliginde qatty syilap, qabaǵyma qarap, únemi inisine «…Qabyrǵasy qatpaǵan, búǵanasy óspegen, ata-anadan jas, aqyldan bos qalǵan»degendi aitumen, bar qamqorlyǵyn ayamai otyrushy edi, jaryqtyq – dep, áli kúnge deiin rizashylyq pen syilastyqtyń taby sónbegen árli júzin sál kóterip, alǵa qarai úmsynyp otyrǵan anamyz ainalasyn oily janarymen bir sholyp ótti de sózin ári qarai sabaqtady:
Máselen, qazir sol úlken Jákemniń jasaǵan jaqsylyǵynyń, syilastyǵynyń, bergen tárbiesiniń arqasynda ózimnen keiingi qaiyndarym, kelinderim osy kúnge deiin aldymnan qiya ótken emes. Men ony úmytyp áruaqqa «SHet!» bolǵym da kelmeidi, sol úshin de óz tarapymnan ázirge deiin Jákemniń balasy Tóreme (Toqtasyn aǵa) qoldan kelgen bar jaqsylyǵymdy jasaǵym kelip túrady – dep, júzinen jylylyqtyń lebi esken sheshemiz sózin bir túiindep aldy.
Keiin, 1959 jyly mamyr aiynda birge tuǵan aǵaiyndary – Ábijan (Úlken Jáke), Halyq (Molda Jáke), Núrtileu(Jaqsy aǵa), Májin (Esimhannyń ákesi), Raqymbai (bizder bar) bes úi birgiip atamekenimiz Jarkentke qaityp kóship keldik. Sodan, ertesi kúni jan-jaqtan osy jaqtaǵy tuystar kelip, olarmen keńese kele osy Kishishyǵan auylyna taban tiredik. Eki jyldai kolhozdyń qoiyn baǵyp jazdai joǵary jailauymyz Mánjude, al, qystaǵy qystauymyz tómengi Jarqúdyqta bolyp, sonda otyrdyq. Odan keiin maldy tastap auylda brigadada egistikke su ústap, qyrmanǵa shyqtyq, túrli júmystar atqardyq. Múndaǵy jyldarǵa deiin «qytaishyq» atalyp júrdik qoi. Bizderdi kórgen saiyn «Áne, qytaishyqtar kele jatyr» dep aitatyn. Aǵań namysqoi edi, tóbeleske deiin baratyn.
Aǵańmen 23 jyl bir shańyraq astynda otasyp, úsh úl, úsh qyzdy baǵyp-qaǵyp qatarǵa qostym. Búl kúnde aǵań ekeumizden órbigen – 17 nemereniń, 19 shóbereniń ayauly ájesimin. Sonau, ótken ǵasyrdyń 59-60-shy jyldary shekara asyp óz atamekenine oralǵan bes úili jan qazirgi tańda ósip-ónip 60 shańyraqtan asypty. Osy áuletten taraǵan jan sany nemere, shóberelerdi qosqanda shamamen 200-dei adam bolyp qalypty-dep, áńgimesin ayaqtaǵan anamyzdyń oily janarynda sonau kóz jetpes qiyandaǵy bualdyr saǵym jyldar eles bergendei bolyp únsiz otyryp qaldy…
Múmkin, sonau alys jyldardyń kóleńkesinde qalǵan ótken ómir belesteri saǵym bolyp oi-sanada bir-birlep kino ekranyndaǵy tolassyz beineler sekildi zyryldap ótip jatqan bolar..?! Osy sát sol bir saǵym jyldar turaly tebirene aitqan estelikteri ishki jandúniesinde jasyndai jarq etken jan tolqynysyn tudyrǵandai áserge bólengeni sezilip-aq túr…
Iá, «Adam úrpaǵymen myń jasaidy» – degen ǵibratty támsil, kúndelikti tirshilikte qarapaiym kópshilikten daralanyp túratyn qasietimen talaidy tamsandyrǵan, osyndai adamgershiliktiń aq tuyn jalau etken, boiynda tektiliktiń isi ańqyǵan biregei jandarǵa arnalǵan bolsa kerek-ti.
Jáne de, búl áulettiń taǵy bir ereksheligi – Kúljahandai abyz anamyzdyń bastauymen, qaiyndary – Toqtasyn, Qasen, Estemes («Úsh bii»-osy áulettiń) aǵalardyń qoldauymen últtyq meiramymyz Úlystyń Úly kúni Nauryzdyń toilanyp kele jatqanyna biyl attai 23 jyl tolady.
Búl toiǵa osy áulettiń eńkeigen kárisi men eńbektegen balasyna deiin tek últtyq kiimmen keledi. Kelgen qonaqtardyń bári jasy men jolyna qarai dastarhan basyna jaiǵasqan soń áulettiń úlkeni bata beredi. «Nauryz kóje» ishilgennen keiin tiisti baǵasy berilip, úlken-kishi aqtan auyz tigennen soń arnaiy bayandama oqylady. Onda, áulet úrpaqtarynyń jyl boiǵy eńbektegi, oqudaǵy, sporttaǵy jetistikteri keńinen atalyp ótilip, qortyndy jasalady.
Jańa túsken kelinder men kúiu balalardy tanystyru rásimi jáne bar. Odan keiingi túrli sporttyq jarystar – arqan tartu, qol kúres, kir tasyn kóteru, án salu, bi bileu, kúi tartu, jeti ata taratu, taǵy basqa óz ónerlerin kórsetu siyaqty últtyq oiyndarǵa jalǵasady. Jáne de túrmystyq zattarǵa arnalǵan útys lotoreyalary da oinatylyp, jeńimpazdardar alǵan syilyqtaryna máz bolysyp, quanyshtaryn kóppen bólisip jatady.
Osynau Úlystyń Úly kúngi toiǵa áulettiń bar úlkeni, qúdalar, orta buyn, aǵa-jeńge, qyz-kúieu, kelinder, jiender, nemereler, shóbereler tegis keledi. Toi sońynda áulet úlkenderiniń birlesip sheshken sheshimi boiynsha, toi jasaǵan adam kelesi jylǵy nauryzdy ótkizetin tuysyna arnaiy káde syi jasap toi kezegin úsynady. Jáne kelesi jylǵy «Nauryz toidyń» qai shańyraqta atalyp ótiletindigi jaily kópshilikke jariya etiledi.
Mine, osynshama úrpaqtyń qúrmeti men syilastyǵynyń, ata-babamyz ben salt-dástúrimizdiń temirqazyǵy bolyp otyrǵan ardaqty anamyz barsha qazaqqa úlgi desek artyq aitqandyq emes. Jáne de, bir áuletten taraǵan aǵaiyn-tuysty ainalasyna úiirip, shyp-shyrǵasyn shyǵaramai, aqylymen júmsap, qabaǵymen órgizip otyrǵan súńǵylalyǵy, keibir aq saqaldy atalarymyz ben aq samaily ájelerimizge de «…júǵysty bolsa eken!»-degen oiymyz da joq emes, bar, aǵaiyn, bar!…
Jáne de, ótken 2021 jylyǵy qarashanyń 11 júldyzy kúni kenjesi Erjan men kelini Raushannyń bastamasymen, úlken úl Serik pen kelin Anardyń qoshtauymen Kúljahan anamyzdyń 80 jastyq mereitoiy atalyp ótti. Yrysy men yntymaǵy jarasqan búkil áulet pen alys-jaqyndaǵy qúda-jekjat, aǵaiyn-tuys, kórshi-qolam, bala-shaǵa, nemere-shóbere tegis kelip taudai quanyshty bólisti. Anamyzǵa arnalyp án aitylyp, bi bilendi, kúi tartylumen qatar aqjarma júrekjardy tilekteri joldanyp, osynau atalmysh mereitoidy kópshiliktiń esinen ketpestei etip dúrildetip ótkizdi.
Osynau bir áuletten órbigen úlken-kishi, bala-shaǵany meiirim men ystyq yqlasqa toly analyq qúshaǵyna syidyryp otyrǵan – abyz anamyzdy, tamyryn tereńnen tartyp, japyraǵyn keńge jaiǵan beine bir alyp sayaly báiterek dersiń!…
Árine, mynau shyrmauy kóp shejireli tirlikte osyndai nieti izgi, jany jomart, bar ǵúmyry túnyp túrǵan úlgi men ónege bolarlyq analarymyzdyń bar bolǵany bizder úshin úlken baqyt, zor quanysh. Myń jasańyz, ardaqty da, ayauly anamyz, Gúljahan Jazyqbaiqyzy!-degen maqtanyshqa toly jan tolqynysymyzben tamasha súhbatymyzdy ayaqtaimyz…
Súhbat bergenińizge kóp-kóp rahmet!!!
Súhbattasqan Qali Ibraiymjanov.
Panfilov audany, Jarkent qalasy. 19 mausym 2023 jyl.











