Ótken jyly kúzde Jarkent óńirine jasalǵan ekspeditsiya ayasynda Sarytauǵa baryp, aibyndy qorǵannyń tarihyn túgendep, bolashaqta isteler jobalardy pysyqtap qaityp edik. «Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy» QB daiyndap, baspadan shyǵarǵan «Jetisudyń qasietti jerleri» degen kitaptyń birinshi tomyna derekterin engizgenbiz. Endi, mine, jyl ótpei oiran-topany shyǵyp, tonalǵan topyraqtyń súrqyn kórdik.
«Sarytau saq qorǵandary» Jetisu Alatauynyń ońtústik silemderiniń biri Sarytaudyń eteginde ornalasqan. Audan ortalyǵy Jarkent qalasynan 100 shaqyrym jerde. Jalpy, búl aumaqta tarihtyń san kezeńinen syr shertetin qola, úisin, saq, túrki dáuirine tán eskertkishter óte mol. Alaida Sarytaudyń bauraiyndaǵy tonalǵan saq qorǵany solardyń ishindegi eń úlkeni. Ony biyl erte kóktemde malshylar kókteuge kóshpei túrǵanda áldekimder ayausyz qazyp, tonap ketipti.
– Osydan 1 ai búryn Sarytaudaǵy dosymnyń sharuashylyǵyna bara jatqanda saq qorǵandaryn áldekimderdiń tonap ketkenin kórdim. Negizinde erte kóktemge búl mańda eshkim bolmaidy. SHarualar malyn jailauǵa endi ákelip jatyr. Sondai ońtaily kezdi paidalanyp, qorǵandy qazyp ketkeni aidan anyq. Óitkeni, tonaldy delingen qorǵan búl mańdaǵy eldiń nazaryna birden ilinetin nysan. Búl jai ǵana qorǵan emes, tarihi oryn. Sondyqtan tonaushylardyń isi jauapsyz qalmauy kerek. Tonalǵan qorǵandy suretke túsirip, áleumettik jelilerge saldym. Sosyn: «Búl áreketke tyiym bolmasa, «Qúnyqqannan dánikken jaman» degendei, osy mańdaǵy nemese basqa jerdegi tarihi jádigerler túk qalmai tonalady ǵoi» degen oimen ólketanushylarǵa habarlastym, – deidi Jarkent qalasynyń túrǵyny Alik Tihomirov.
Tonalǵan qorǵannyń aumaǵyn ólshep shyqtyq. Onyń biiktigi 7-8 m. tóbesiniń eni men úzyndyǵy 16 h 16 (sheńber tárizdes) metr, eteginiń eni men úzyndyǵy 28 h 28 (sheńber tárizdes) metr eken. Basqa obalarǵa qaraǵanda onyń ereksheligi tóbesiniń batys jaǵy 6 h 6 metr búiirlenip shyǵyp túr. Soǵan qaraǵanda búnda birneshe adam jerlengen boluy múmkin. Ainalasy eki qatar meńgir tastarmen qorshalǵan.
– Qorǵannyń ainalasy meńgir tastarmen qorshalyp, shyǵys jaǵynan arnaiy esik siyaqty ashyq qaldyrylǵan. Búl saq qorǵandaryna tán belgi. 2019 jyly Túrǵanbek Júnisov aqsaqal bastap kelip, «Jarkent ainasy» gazetine maqala jazǵan edik. 2023 jyly oblystyq tarihi-mádeni múrany qorǵau ortalyǵy men «Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń «Jetisu – kieli meken» ekspeditsiyasy ayasynda qorǵandarǵa zerdeleu júmysy júrgizilgen. Sol kezde qorǵandardy memleket qorǵauyna alu turaly úsynys jasaǵanbyz. Nátijesiniń qalai bolǵanyn bilmeimin. Biraq ata-babamyz qaldyrǵan qasterli tarihty qorǵau bizdiń azamattyq boryshymyz. Ókinishke qarai, tonalǵanyn kórip, júregim auyryp túr, – deidi ólketanushy Qali Ibraiymjanov.
Qorǵandy tonaǵandar jan-jaqtyly daiyndalyp, arnaiy jer qazatyn tehnikamen kelipti. «Bireu-mireu baiqap qalady-au» dep seziktenbei, asyqpai-abdyramai aram oilaryn júzege asyrǵan. Olar qorǵannyń bir shetinen ekskavatormen oiyp kirse, shyǵys jaǵyndaǵy kiretin dálizin asyqpai úqyptap úńgipti. Al negizgi qabyrǵa qosymsha jerlengen jerleu ornyn qol kúshimen ainaldyra qazyp shyǵypty. Jerleu ornynan shyqqan topyraqty arnaiy qúralmen elep, múqiyat teksergeni de baiqalady. Demek, osy kórinisterdiń artynda úlken kúshter qoldap túrǵan úiymdasqan qylmystyń belgisin kóruge bolady. Olardy anyqtauǵa múmkindikteri jetpese de búl istiń aq-qarasy anyqtalǵansha tynym tappaimyz dep bekinip otyr ólketanushylar.
Tonaushylardyń qandai bailyqqa kenelgenin bilmeimiz. Dese de shashylyp jatqan aruaqtardyń súiegi, shirigen bórenelerdiń qaldyǵy, aqymǵa paidalanylǵan tau tastaryn úqyppen tekserilgenine qarap: «taǵy bir Altyn Adamdy tapty» dep kesip aitpasaq ta soǵan jeteqabyl bailyqtyń tonaushylardyń oljasyna ainalǵany anyq. «Qúdaidan qoryqpaǵannan qoryq» degendei, búl jaǵdaidy kórip biz qoryqtyq. Óitkeni osydan biraz uaqyt búryn tonalǵan qorǵannyń ornyn endi anyqtap jatqanda kánigi tonaushylar taǵy bir tarihty qazyp jatqan shyǵar, kim biledi?!
Bir aita keterligi, osyǵan deiin asqaq beinesimen ata-babalarymyzdyń asyl parasatynyń belgisi bolyp kórinetin qorǵannyń qazylyp, úńireigen orny osy mańdaǵy eldiń kóleńke qualaǵan jylqylarynyń qorasyna ainalypty. Tórge shyǵar tarihymyz mal qoraǵa ainaldy degen osy bolar.
«At aunaǵan jerde túk qalady» degen naqyl bar. Biz de qorǵannyń ainalasynan tonaushylardy anyqtauǵa kómegi bolar degen oimen zattyq aiǵaqtardy jinastyryp, saparlas bolǵan jergilikti ólketanushylar men Alik Tihomirovtyń qolyna tapsyrdyq. Olar qúqyq qorǵau ornyna jetkizetin bolyp kelisti.
Jalpy, Jetisu Alatauynyń bókteri túnyp túrǵan tarih. Alaida, sol mańda jyl ótken saiyn tonalǵan jádigerlerdiń de qatary artyp keledi. Sapar barysynda qazylǵan qola dáuiriniń qorymyn, talanǵan úisin obalaryn, búzylyp-shaǵylǵan túrki dáuiriniń sáulet eskertkishterin kezdestirdik.
– Keiingi 10-15 jyl kóleminde qazylǵan obalardyń birazyn kórdik, keibirindegi shashylǵan súiekterdi jinap, Qúran oqyp, qaita kómgenderimiz boldy. Al mynadai úiymdasqan jáne óte qaskóili tonaudy birinshi ret kórip otyrmyz. Qysqasy, qorǵan tonaushylardyń arany jyl saiyn ashylyp bara jatyr, – deidi ólketanushy Rauan Naimantaev.
Qaitar jolymyzda sonyń taǵy bir qataryna kuá boldyq. Sarytaudan tómen qúldildap, Búrqannyń auzyna ilingende jartylai búlingen kúmbezi bar eńseli kesene men kóne beiitter kózge shalyndy. Birden eńseli kesenege bet túzedik. Mine, keremet! Qabyrǵasynyń ishki jaǵy shiki kirpishpen qalanyp, syrtqy qasbeti qúran ayattary jazylyp, kúidirilgen dóńgelek, tórt búryshty, konus formaly etip qúiylǵan qysh plitalarmen qalanǵan keseneni kórip tańǵaldyq. Esigi ońtústik batysqa qaraǵan kesene qabyrǵasynyń ishki jaǵynyń orta bóliginde de Qúran ayattary bar qysh plitalar shaptalypty.
Jergilikti júrt Aqkúmbez atap ketken keseneniń kúmbezi kók tústi mármár tastan qalanǵan eken. Ókinishke qarai, 1930 jyldary shegarashylar zeńbirekpen atyp, kórkem kúmbezdiń kúl-talqanyn shyǵarypty. Kúmbez materialynyń qaldyqtaryn da kezdestiruge bolady. SHańyraǵy ortasyna túsken keseneniń qabyrǵalary da qarausyz qalyp, qausap bitipti. Ókinishke qarai, sheber qoldarmen Qúran ayattary órnektelip, kúidirilgen qysh plitalar keseneniń ainalasynda, ár jerde shashylyp, taiynsha-torpaqtyń tabanyna taptalyp jatyr.
Tonalǵan qorǵan, búlingen kesene, qazylǵan qorymdardy kórip, júmysqa oralǵan soń oblystyq tarihi mádeni múrany qorǵau ortalyǵymen habarlasyp edik.
– Jetisu oblysy óz aldyna shańyraq kótergennen beri aimaqtaǵy tabiǵi, arheologiyalyq, landshaftyq eskertkishter men qasietti nysan sanalatyn jerlerdi qaita tizimge alu júmysy qolǵa alyndy. Sarytaudaǵy saq qorǵandary, Búrqandaǵy Aqkúmbez memleket tarapynan qorǵauǵa alynuǵa tiisti nysandardyń tizimine aldyn ala engizilgen. Oryn alǵan jaǵdai boiynsha aldaǵy uaqytta ortalyq mamandary qúqyq qorǵau oryndarymen birlesip tekseris júrgizedi. Sondai-aq, sol mańdaǵy eskertkishterdi qaita túgendeu maqsatynda ekspeditsiya úiymdastyrudy da qarastyramyz, – degen jauap aldyq.
«Babalarymyz osynau úlan-baitaq dalany bilektiń kúshi, naizanyń úshymen qorǵap, bizge jetkizdi» dep maqtanamyz. Tarihymyz osylai búline berse keleshek úrpaqtyń: «Atalarymyz aryn aqshaǵa satyp, qasterli tarihyn tonap, bizge kúl-qoqysyn qaldyrdy» degen saiqymazaǵyna qalmasymyzǵa kim kepil?!
Ólimnen úyat kúshti, aǵaiyn!
Qajet ANDAS











