Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

قورعانىن قورعاي الماعان, وتانىن قورعاي الا ما?

«Сарытаудағы (Панфилов ауданы) сақ қорғандарын тонап кетіпті» дегенді естігелі ұйқы бұзылып, маза кетті. Кем дегенде үш мың жылдық жаздың шіліңгір ыстығын, қыстың қақаған аязын бастан өткерген, басқасын айтпағанда, кешегі Кеңес одағының тұсында бүлдіргісі бүлінбеген құнды мұраның құрыс-қопасы шыққаны біздің дәуірімізге дөп келгені өкінішті.

admin
2026/08/30
قاجەت اقپارات
0
Қорғанын қорғай алмаған, отанын қорғай ала ма?

dd

ۆتكەن جىلى كۈزدە جاركەنت ۆڭىرىنە جاسالعان ەكسپەديتسييا اياسىندا سارىتاۋعا بارىپ, ايبىندى قورعاننىڭ تاريحىن تۈگەندەپ, بولاشاقتا ىستەلەر جوبالاردى پىسىقتاپ قايتىپ ەدىك. «جەتىسۋ» ۆلكەتانۋشىلار ورتالىعى» قب دايىنداپ, باسپادان شىعارعان «جەتىسۋدىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» دەگەن كىتاپتىڭ بىرىنشى تومىنا دەرەكتەرىن ەنگىزگەنبىز. ەندى, مىنە, جىل ۆتپەي ويران-توپانى شىعىپ, تونالعان توپىراقتىڭ سۇرقىن كۆردىك.

«سارىتاۋ ساق قورعاندارى» جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ وڭتۈستىك سىلەمدەرىنىڭ بىرى سارىتاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان. اۋدان ورتالىعى جاركەنت قالاسىنان 100 شاقىرىم جەردە. جالپى, بۇل اۋماقتا تاريحتىڭ سان كەزەڭىنەن سىر شەرتەتىن قولا, ۈيسىن, ساق, تۈركى دەۋىرىنە تەن ەسكەرتكىشتەر ۆتە مول. الايدا سارىتاۋدىڭ باۋرايىنداعى تونالعان ساق قورعانى سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۈلكەنى. ونى بيىل ەرتە كۆكتەمدە مالشىلار كۆكتەۋگە كۆشپەي تۇرعاندا ەلدەكىمدەر اياۋسىز قازىپ, توناپ كەتىپتى.

– وسىدان 1 اي بۇرىن سارىتاۋداعى دوسىمنىڭ شارۋاشىلىعىنا بارا جاتقاندا ساق قورعاندارىن ەلدەكىمدەردىڭ توناپ كەتكەنىن كۆردىم. نەگىزىندە ەرتە كۆكتەمگە بۇل ماڭدا ەشكىم بولمايدى. شارۋالار مالىن جايلاۋعا ەندى ەكەلىپ جاتىر. سونداي وڭتايلى كەزدى پايدالانىپ, قورعاندى قازىپ كەتكەنى ايدان انىق. ۆيتكەنى, تونالدى دەلىنگەن قورعان بۇل ماڭداعى ەلدىڭ نازارىنا بىردەن ىلىنەتىن نىسان. بۇل جاي عانا قورعان ەمەس, تاريحي ورىن. سوندىقتان توناۋشىلاردىڭ ىسى جاۋاپسىز قالماۋى كەرەك. تونالعان قورعاندى سۋرەتكە تۈسىرىپ, ەلەۋمەتتىك جەلىلەرگە سالدىم. سوسىن: «بۇل ەرەكەتكە تىيىم بولماسا, «قۇنىققاننان دەنىككەن جامان» دەگەندەي, وسى ماڭداعى نەمەسە باسقا جەردەگى تاريحي جەدىگەرلەر تۈك قالماي تونالادى عوي» دەگەن ويمەن ۆلكەتانۋشىلارعا حابارلاستىم, – دەيدى جاركەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى اليك تيحوميروۋ.

تونالعان قورعاننىڭ اۋماعىن ۆلشەپ شىقتىق. ونىڭ بيىكتىگى 7-8 م. تۆبەسىنىڭ ەنى مەن ۇزىندىعى 16 ح 16 (شەڭبەر تەرىزدەس) مەتر, ەتەگىنىڭ ەنى مەن ۇزىندىعى 28 ح 28 (شەڭبەر تەرىزدەس) مەتر ەكەن. باسقا وبالارعا قاراعاندا ونىڭ ەرەكشەلىگى تۆبەسىنىڭ باتىس جاعى 6 ح 6 مەتر بۈيىرلەنىپ شىعىپ تۇر. سوعان قاراعاندا بۇندا بىرنەشە ادام جەرلەنگەن بولۋى مۈمكىن. اينالاسى ەكى قاتار مەڭگير تاستارمەن قورشالعان.

– قورعاننىڭ اينالاسى مەڭگير تاستارمەن قورشالىپ, شىعىس جاعىنان ارنايى ەسىك سيياقتى اشىق قالدىرىلعان. بۇل ساق قورعاندارىنا تەن بەلگى. 2019 جىلى تۇرعانبەك جۈنىسوۋ اقساقال باستاپ كەلىپ, «جاركەنت ايناسى» گازەتىنە ماقالا جازعان ەدىك. 2023 جىلى وبلىستىق تاريحي-مەدەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعى مەن «جەتىسۋ» ۆلكەتانۋشىلار ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ «جەتىسۋ – كيەلى مەكەن» ەكسپەديتسيياسى اياسىندا قورعاندارعا زەردەلەۋ جۇمىسى جۈرگىزىلگەن. سول كەزدە قورعانداردى مەملەكەت قورعاۋىنا الۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعانبىز. نەتيجەسىنىڭ قالاي بولعانىن بىلمەيمىن. بىراق اتا-بابامىز قالدىرعان قاستەرلى تاريحتى قورعاۋ بىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز. ۆكىنىشكە قاراي, تونالعانىن كۆرىپ, جۈرەگىم اۋىرىپ تۇر, – دەيدى ۆلكەتانۋشى قالي يبرايىمجانوۋ.

قورعاندى توناعاندار جان-جاقتىلى دايىندالىپ, ارنايى جەر قازاتىن تەحنيكامەن كەلىپتى. «بىرەۋ-مىرەۋ بايقاپ قالادى-اۋ» دەپ سەزىكتەنبەي, اسىقپاي-ابدىراماي ارام ويلارىن جۈزەگە اسىرعان. ولار قورعاننىڭ بىر شەتىنەن ەكسكاۋاتورمەن ويىپ كىرسە, شىعىس جاعىنداعى كىرەتىن دەلىزىن اسىقپاي ۇقىپتاپ ۈڭگىپتى. ال نەگىزگى قابىرعا قوسىمشا جەرلەنگەن جەرلەۋ ورنىن قول كۈشىمەن اينالدىرا قازىپ شىعىپتى. جەرلەۋ ورنىنان شىققان توپىراقتى ارنايى قۇرالمەن ەلەپ, مۇقييات تەكسەرگەنى دە بايقالادى. دەمەك, وسى كۆرىنىستەردىڭ ارتىندا ۈلكەن كۈشتەر قولداپ تۇرعان ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ بەلگىسىن كۆرۋگە بولادى. ولاردى انىقتاۋعا مۈمكىندىكتەرى جەتپەسە دە بۇل ىستىڭ اق-قاراسى انىقتالعانشا تىنىم تاپپايمىز دەپ بەكىنىپ وتىر ۆلكەتانۋشىلار.

توناۋشىلاردىڭ قانداي بايلىققا كەنەلگەنىن بىلمەيمىز. دەسە دە شاشىلىپ جاتقان ارۋاقتاردىڭ سۈيەگى, شىرىگەن بۆرەنەلەردىڭ قالدىعى, اقىمعا پايدالانىلعان تاۋ تاستارىن ۇقىپپەن تەكسەرىلگەنىنە قاراپ: «تاعى بىر التىن ادامدى تاپتى» دەپ كەسىپ ايتپاساق تا سوعان جەتەقابىل بايلىقتىڭ توناۋشىلاردىڭ ولجاسىنا اينالعانى انىق. «قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق» دەگەندەي, بۇل جاعدايدى كۆرىپ بىز قورىقتىق. ۆيتكەنى وسىدان بىراز ۋاقىت بۇرىن تونالعان قورعاننىڭ ورنىن ەندى انىقتاپ جاتقاندا كەنىگى توناۋشىلار تاعى بىر تاريحتى قازىپ جاتقان شىعار, كىم بىلەدى?!

بىر ايتا كەتەرلىگى, وسىعان دەيىن اسقاق بەينەسىمەن اتا-بابالارىمىزدىڭ اسىل پاراساتىنىڭ بەلگىسى بولىپ كۆرىنەتىن قورعاننىڭ قازىلىپ, ۈڭىرەيگەن ورنى وسى ماڭداعى ەلدىڭ كۆلەڭكە قۋالاعان جىلقىلارىنىڭ قوراسىنا اينالىپتى. تۆرگە شىعار تاريحىمىز مال قوراعا اينالدى دەگەن وسى بولار.

«ات اۋناعان جەردە تۈك قالادى» دەگەن ناقىل بار. بىز دە قورعاننىڭ اينالاسىنان توناۋشىلاردى انىقتاۋعا كۆمەگى بولار دەگەن ويمەن زاتتىق ايعاقتاردى جيناستىرىپ, ساپارلاس بولعان جەرگىلىكتى ۆلكەتانۋشىلار مەن اليك تيحوميروۋتىڭ قولىنا تاپسىردىق. ولار قۇقىق قورعاۋ ورنىنا جەتكىزەتىن بولىپ كەلىستى.
جالپى, جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ بۆكتەرى تۇنىپ تۇرعان تاريح. الايدا, سول ماڭدا جىل ۆتكەن سايىن تونالعان جەدىگەرلەردىڭ دە قاتارى ارتىپ كەلەدى. ساپار بارىسىندا قازىلعان قولا دەۋىرىنىڭ قورىمىن, تالانعان ۈيسىن وبالارىن, بۇزىلىپ-شاعىلعان تۈركى دەۋىرىنىڭ سەۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن كەزدەستىردىك.

– كەيىنگى 10-15 جىل كۆلەمىندە قازىلعان وبالاردىڭ بىرازىن كۆردىك, كەيبىرىندەگى شاشىلعان سۈيەكتەردى جيناپ, قۇران وقىپ, قايتا كۆمگەندەرىمىز بولدى. ال مىناداي ۇيىمداسقان جەنە ۆتە قاسكۆيلى توناۋدى بىرىنشى رەت كۆرىپ وتىرمىز. قىسقاسى, قورعان توناۋشىلاردىڭ ارانى جىل سايىن اشىلىپ بارا جاتىر, – دەيدى ۆلكەتانۋشى راۋان نايمانتاەۋ.

قايتار جولىمىزدا سونىڭ تاعى بىر قاتارىنا كۋە بولدىق. سارىتاۋدان تۆمەن قۇلديلداپ, بۇرقاننىڭ اۋزىنا ىلىنگەندە جارتىلاي بۈلىنگەن كۈمبەزى بار ەڭسەلى كەسەنە مەن كۆنە بەيىتتەر كۆزگە شالىندى. بىردەن ەڭسەلى كەسەنەگە بەت تۈزەدىك. مىنە, كەرەمەت! قابىرعاسىنىڭ ىشكى جاعى شيكى كىرپىشپەن قالانىپ, سىرتقى قاسبەتى قۇران اياتتارى جازىلىپ, كۈيدىرىلگەن دۆڭگەلەك, تۆرت بۇرىشتى, كونۋس فورمالى ەتىپ قۇيىلعان قىش پليتالارمەن قالانعان كەسەنەنى كۆرىپ تاڭعالدىق. ەسىگى وڭتۈستىك باتىسقا قاراعان كەسەنە قابىرعاسىنىڭ ىشكى جاعىنىڭ ورتا بۆلىگىندە دە قۇران اياتتارى بار قىش پليتالار شاپتالىپتى.

جەرگىلىكتى جۇرت اقكۈمبەز اتاپ كەتكەن كەسەنەنىڭ كۈمبەزى كۆك تۈستى مەرمەر تاستان قالانعان ەكەن. ۆكىنىشكە قاراي, 1930 جىلدارى شەگاراشىلار زەڭبىرەكپەن اتىپ, كۆركەم كۈمبەزدىڭ كۈل-تالقانىن شىعارىپتى. كۈمبەز ماتەريالىنىڭ قالدىقتارىن دا كەزدەستىرۋگە بولادى. شاڭىراعى ورتاسىنا تۈسكەن كەسەنەنىڭ قابىرعالارى دا قاراۋسىز قالىپ, قاۋساپ بىتىپتى. ۆكىنىشكە قاراي, شەبەر قولدارمەن قۇران اياتتارى ۆرنەكتەلىپ, كۈيدىرىلگەن قىش پليتالار كەسەنەنىڭ اينالاسىندا, ەر جەردە شاشىلىپ, تايىنشا-تورپاقتىڭ تابانىنا تاپتالىپ جاتىر.

تونالعان قورعان, بۈلىنگەن كەسەنە, قازىلعان قورىمداردى كۆرىپ, جۇمىسقا ورالعان سوڭ وبلىستىق تاريحي مەدەني مۇرانى قورعاۋ ورتالىعىمەن حابارلاسىپ ەدىك.

– جەتىسۋ وبلىسى ۆز الدىنا شاڭىراق كۆتەرگەننەن بەرى ايماقتاعى تابيعي, ارحەولوگييالىق, لاندشافتىق ەسكەرتكىشتەر مەن قاسيەتتى نىسان سانالاتىن جەرلەردى قايتا تىزىمگە الۋ جۇمىسى قولعا الىندى. سارىتاۋداعى ساق قورعاندارى, بۇرقانداعى اقكۈمبەز مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋعا الىنۋعا تيىستى نىسانداردىڭ تىزىمىنە الدىن الا ەنگىزىلگەن. ورىن العان جاعداي بويىنشا الداعى ۋاقىتتا ورتالىق ماماندارى قۇقىق قورعاۋ ورىندارىمەن بىرلەسىپ تەكسەرىس جۈرگىزەدى. سونداي-اق, سول ماڭداعى ەسكەرتكىشتەردى قايتا تۈگەندەۋ ماقساتىندا ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرۋدى دا قاراستىرامىز, – دەگەن جاۋاپ الدىق.

«بابالارىمىز وسىناۋ ۇلان-بايتاق دالانى بىلەكتىڭ كۈشى, نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ, بىزگە جەتكىزدى» دەپ ماقتانامىز. تاريحىمىز وسىلاي بۈلىنە بەرسە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ: «اتالارىمىز ارىن اقشاعا ساتىپ, قاستەرلى تاريحىن توناپ, بىزگە كۈل-قوقىسىن قالدىردى» دەگەن سايقىمازاعىنا قالماسىمىزعا كىم كەپىل?!
ۆلىمنەن ۇيات كۈشتى, اعايىن!

قاجەت انداس

قاجەت انداس

Post Views: 30
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz