Búgingi tańda azamattardyń ar-ojdanyn oyatu búkil últty oyatqanmen birdei sanalatyn imandy is bolmaq. Gallivudtyń qyryp-joiǵan dúniesinen aryla bastaǵan teledidar ekranyn sońǵy kezderi Túrkiya men Indiyanyń filьmderi jaulap aldy. Árine, biz ózimizdi túrki tekti elmiz dep sanaǵanmen, últtyq bolmysymyzǵa sai kelmeitin tústary kóp. Teledidar arqyly sanaǵa sińip jatqan mahabbat pen kek saldarynan, áulet pen áulettiń arasyndaǵy bas arazdyqtyń kesirinen tuyndaityn qyzyl qyrǵyn qazaq kórermenderine ne beredi? Adamgershilik pen aq peiildilikti ózek etken korei filьimderinen ne útamyz? Eger olar aqpeiil bolsa, alaqandai jerdi ekige bólip basqarmas edi. «Júmon hanzada» bolyp, bir-birine sadaq atyp oinap júrgen búldirshinder, erteńgi kúni ózara qúral kóterip qyrqyspaidy dep aita alamyz ba? Eń ókinishtisi, jastardyń óz tarihyna, tarihi túlǵalaryna nemketti qaraǵany janyńdy mazalaidy.
Halqymyzda: «Án – kóńildiń ajary», – degen ádemi sóz bar. Alaida búgingi qazaqstandyqtar úshin eń ayauly – «Memleket Ánúrany». «Memlekettik rámizder turaly» Zańda kórsetilgendei, «Memleket Ánúrany oryndalǵanda árbir qazaqstandyq boiyn tik ústap, oń qolyn júrek túsyna qoiyp túruy kerek. Merekelik sharalarda osy Ánúranǵa bolǵan qúrmetke qarnyń ashady. Tipti qolyn keude túsyna qoyuǵa erinip, mańǵazdanyp túratyndar jeterlik. Ol, ol ma? Halyqtyq merekelerdiń sahnasynda jastardy patriottyqqa, otansúigishtikke jeteleitin ánder oryndaluy kerek bolsa, onyń ornyna aiqai-shuǵa qúrylǵan tatymy joq áuen berekeli merekeniń sánin ketirip júr. Al halyqty tolǵantyp, oi salatyn «Qara bauyr qasqaldaq» siyaqty ánderdi qazaq jastary úmytqaly qashan?!
Taǵy bir másele qazirgi qazaq jastarynyń «Jeńildiń asty, auyrdyń ústimen júruge» daǵdylanǵan boikúiezdigi der edik. Dúniejúzilik bank ótkizgen «Qazaqstandaǵy kásibilikke, júmys kúshine degen súranys» atty saraptaudyń nátijesine súiensek, júmys berushilerdiń 63 paiyzy júmysshylardyń bilimi men biliktiliginiń tómendigi biznestiń damuyna kedergi bolyp otyr dep qaraidy. Sondyqtan kásiporyndar shetelden jaqsy maman izdeidi. Búl – ashy da bolsa shyndyq. Jer qoinauymyz bailyqqa toly bolǵanymen, onyń qyzyǵyn ózgeler kórip keledi. Álemdik sapa deńgeiindegi ónim óndiremiz dep jańa tehnologiyalardy satyp alǵanmen paidaǵa jaratatyn adam joq. Al jastar zańger nemese ekonomist bolǵysy keledi. Árine, múndai mamandar da kerek shyǵar. Biraq jastardyń bári bir joldy tańdasa, Qanysh Sátpaevtai Jezqazǵandy ashyp, úly betbúrys jasaityn jastar qaidan shyǵady? Qazirgi tańda órkenietti eldermen terezemiz teń bolu úshin tehnika tilin jetik meńgergen bilikti mamandar auadai qajet. Mine, kózben kórip, kókeige úyalaityn patriottyq hálimiz osylai bolyp barady. Biz álemdik tájiribelerge iek artu arqyly Qazaqstandy europalyq standartqa sai etpekpiz. Biraq europalyq standartqa últtyq únmen de jetuge bolady ǵoi.
Iá, qazirgi álemdik daǵdarystyń túp tamyry ruhani daǵdarystan tuatynyn osydan jiyrma jyl búryn batystyń sotsiologtary dabyl qaǵyp aitqan bolatyn. Múny eskergen elder búgingi tańda óz últtyq qúndylyqtaryn nyǵaitumen birge, ekonomikanyń erkin damu úrdisin qalyptastyryp úlgerdi. Sonyń bir dáleli retinde Singapurdyń tájiribesin aituǵa bolady. Iá, 96-97 jyldary oryn alǵan Aziya ekonomikalyq daǵdarysy kezinde «Singapur óz memlekettigin saqtai almaidy» degen joramal júrtty dúrliktirip, bir mezgil sayasi sahnadaǵy pikirtalastyń oshaǵyna ainalǵan edi. Alaida, olar súrinbei ótti. Onyń ústine últtyq bailyǵyn eki esege deiin arttyra aldy. Tyǵyryqtan shyǵu úshin memleket qazynasyndaǵy bailyqty halyqqa taratyp bergen joq. Kerisinshe, túrǵyndar úilerinde saqtauly altyny men jaqútyn últtyq qorǵa tapsyryp, memleketin saqtap qaludyń qamyn jasady. Iá, HH ǵasyrdyń basynda taipalyq úrdispen ormanda júrgen halyq jarty ǵasyrdyń ishinde órkenietti deńgeige jetti. Múnyń túpki negizinde óziniń damu baǵytyn aiqyndap alǵan otanshyldyq ideya men berik yntymaq jatyr.
Derek kózderine súiensek, últtyq bailyǵyn qaita jańǵyrtuǵa Amerika (1760-1880) 120 jyl, Japoniya 52 jyl (1854-1916), Qytai 13 jyl (1918-1931) , jańadan bas kótergen Aziya jolbarystary Singapur men Malaiziya 8 jyl júmsaǵan. Al biz tarihtar boiy jattalǵan ruhani jáne jer asty bailyǵymyz túryp, táuelsizdik alǵaly 35 jyl bolsa da, últtyq qúndylyǵymyzdy áli kúnge úlyqtai almai, nyǵaita almai kelemiz.
Tarihty paraqtap otyrsańyz ár dáuirde memleket qúraushy últtardyń aldyna úlken synaq jii kezdesip otyrǵan. Tipti halyqaralyq arenada óz ústanymynan airylǵan el asa auyr jaǵdaiǵa úshyraǵan. Mysaly, Gorbachevtiń tek sayasi reformany jedeldetip, Keńestik últ qúrmaqshy bolǵan qateliginiń saldarynan keńester odaǵynyń kúli kókke úshty. Al kezindegi Amerika prezidenti Reigan deputattar aldynda jasaǵan bir bayandamasynda: «Eger, biz indivalizmge negizdelgen sheksiz, qanaǵatsyz ústanymymyzdan bas tartpaityn bolsaq, mindetti túrde qoǵamymyz búlinedi», – dep kórsetkendei, azuyn aiǵa bilegen Amerikanyń búgingi hal-kúiin kórip otyrmyz. Últtyq qúndylyqtaryn saqtai otyryp, reforma júrgizgen Qytai ǵana qazirgidei jaǵdaiǵa jetti. Qasym-Jomart Toqaevtyń «Belasu» kitabynda aitylǵandai: «Qazaqstannyń ekonomikalyq jáne últtyq sayasaty kóp jaǵdaida qytailyqtardyń ústanymymen bir arnaǵa toǵysady».
«Ár eldiń salty basqa» demekshi, biz eń aldymen ózimizdiń Aziyalyq memleket ekenimizdi úmytpaǵanymyz jón. Qazaq memlekettigin nyǵaitamyz, álemdik básekelestikte óz ornymyzdy saqtap qalamyz desek, batystyq bas paidasyn kókseitin qanaǵatsyz, nysapsyzdyqqa negizdelgen ideologiyadan arylyp, jalpy últtyq qúndylyq pen yntymaqqa negizdelgen memleket qúruǵa úmtyluymyz kerek. Ortaq maqsat jolyndaǵy aǵaiyn, eshqandai qiyndyq ruhy myǵym eldiń eńsesin túsire almaitynyn eskere júrelik.
Qajet Andas
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











