Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Arnaıy jobalar Konferensııa

SIVERS ALMASY – ÁLEMDIK ALMA GENETIKASYNYŃ NEGIZI

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ НЕГІЗІНДЕ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ РЕСУРСТАРЫН САҚТАУДЫҢ ЗАМАНАУИ БАҒЫТТАРЫ

admin
2026/09/04
Konferensııa, Qajet aqparat
0
ӘОЖ 581.5 СИВЕРС АЛМАСЫ – ӘЛЕМДІК АЛМА ГЕНЕТИКАСЫНЫҢ НЕГІЗІ

Annotatsiya: Sivers almasy (Malus sieversii) – mádeni alma sorttarynyń genetikalyq negizin qúraityn biregei jabaiy jemis aǵashy jáne Qazaqstannyń halyqaralyq mańyzy bar tabiǵi múrasy. Qazirgi uaqytta klimattyń ózgerui, tabiǵi ekojúielerdiń fragmentatsiyasy, antropogendik qysym jáne genetikalyq eroziya onyń tabiǵi populyatsiyalarynyń saqtaluyna eleuli qauip tóndirude. Osyǵan bailanysty Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtau ózekti ǵylymi jáne praktikalyq mindetterdiń biri bolyp tabylady.

Zertteudiń maqsaty – halyqaralyq tájiribeni taldau negizinde Qazaqstandaǵy Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudyń tiimdi baǵyttaryn aiqyndap, olardy ekologiyalyq bilim beru jáne ólketanu qyzmetimen yqpaldastyrudyń ǵylymi negizderin úsynu. Zertteu barysynda otandyq jáne sheteldik ǵylymi ádebietterge salystyrmaly taldau júrgizilip, ósimdik genetikalyq resurstaryn saqtau salasyndaǵy zamanaui ǵylymi tásilder saralandy.

Zertteu nátijesinde Qazaqstan jaǵdaiyna beiimdelgen Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudyń ekologiyalyq-aǵartushylyq integratsiyalanǵan modeli úsynyldy. Modelь tabiǵatty qorǵau, ǵylymi zertteu, ólketanu jáne ekologiyalyq bilim berudi ózara bailanystyratyn keshendi tásil retinde negizdeldi. Zertteu nátijeleri jalpy bilim beru úiymdarynyń ekologiyalyq-aǵartushylyq qyzmetinde, ólketanu júmystarynda jáne tabiǵi múrany saqtauǵa baǵyttalǵan jobalardy ázirleude paidalanyluy múmkin.

Kilt sózder: Malus sieversii, Sivers almasy, genetikalyq resurstar, bioaluantúrlilik, halyqaralyq tájiribe, ekologiyalyq bilim beru, ólketanu, tabiǵi múra, Qazaqstan.

Kirispe: Qazirgi tańda ósimdik genetikalyq resurstaryn saqtau klimattyń jahandyq ózgerui, bioaluantúrliliktiń azayuy jáne azyq-túlik qauipsizdigin qamtamasyz etu qajettiligine bailanysty halyqaralyq ǵylymi qauymdastyqtyń basym baǵyttarynyń birine ainaldy. Jabaiy tuystas ósimdik túrleri mádeni daqyldardyń genetikalyq áleuetin tolyqtyratyn mańyzdy tabiǵi qor retinde qarastyrylyp, olardyń genetikalyq ártúrliligin saqtau ǵylymi jáne ekologiyalyq sayasattyń strategiyalyq mindeti bolyp otyr.

Osyndai biregei genetikalyq resurstardyń biri – Sivers almasy (Malus sieversii). Ǵylymi zertteuler onyń qazirgi mádeni almanyń negizgi arǵy tegi ekenin dáleldep, aurularǵa, ziyankesterge, qúrǵaqshylyqqa jáne klimattyń ózgeruine tózimdi qúndy genderdiń kózi ekenin kórsetedi. Sondyqtan Sivers almasy Qazaqstannyń tabiǵi múrasy ǵana emes, álemdik selektsiya men jemis sharuashylyǵy úshin strategiyalyq mańyzy bar biologiyalyq resurs bolyp sanalady.

Qazaqstan Sivers almasynyń tabiǵi taraluynyń negizgi ortalyǵy bolyp tabylady. Ile Alatauy, Jońǵar Alatauy jáne Tarbaǵatai óńirlerindegi tabiǵi populyatsiyalar álemdik ósimdik genetikalyq resurstarynyń mańyzdy qúramdas bóligine jatady. Alaida klimattyń ózgerui, tabiǵi mekendeu ortasynyń fragmentatsiyasy, antropogendik qysym, orman órtteri jáne genetikalyq eroziya olardyń saqtaluyna eleuli qauip tóndirude. Osyǵan bailanysty Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtau últtyq qana emes, halyqaralyq mańyzy bar ǵylymi mindetke ainalyp otyr.

Qazaqstanda Sivers almasyn júieli zertteu akademik Aimaq Janǵaliúly Janǵalievtiń ǵylymi eńbekterimen tyǵyz bailanysty. Onyń ekspeditsiyalyq zertteuleri jabaiy alma populyatsiyalarynyń taraluyn, morfologiyalyq jáne biologiyalyq erekshelikterin sipattap, Qazaqstannyń mádeni almanyń tarihi otany retindegi ǵylymi negizin qalyptastyrdy. Keiingi molekulalyq-genetikalyq zertteuler búl tújyrymdardy tolyqtyryp, Sivers almasynyń álemdik selektsiyadaǵy erekshe mańyzyn rastady.

Sońǵy jyldardaǵy halyqaralyq zertteuler tabiǵi populyatsiyalardy saqtauda dástúrli qorǵau sharalarymen qatar genetikalyq monitoringtiń, halyqaralyq ǵylymi yntymaqtastyqtyń jáne ekologiyalyq bilim berudiń mańyzyn kórsetedi. Sondyqtan tabiǵi múrany qorǵaudy ǵylymi zertteulermen qatar bilim beru jáne ólketanu qyzmetimen yqpaldastyru ózekti baǵyttardyń biri bolyp tabylady.

Zertteudiń maqsaty – halyqaralyq ǵylymi tájiribeni salystyrmaly taldau negizinde Qazaqstandaǵy Sivers almasynyń genetikalyq resurstarynyń qazirgi jaǵdaiyn baǵalau, negizgi qauip faktorlaryn anyqtau jáne tabiǵatty qorǵau men ekologiyalyq bilim berudi biriktiretin ekologiyalyq-aǵartushylyq integratsiyalanǵan modelь úsynu.

Zertteudiń ǵylymi jańalyǵy – halyqaralyq tájiribeni júieli taldau negizinde Qazaqstan jaǵdaiyna beiimdelgen Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudyń ekologiyalyq-aǵartushylyq integratsiyalanǵan modelin úsynu. Búl modelь tabiǵatty qorǵau, ǵylymi zertteu, ólketanu jáne bilim beru baǵyttaryn ózara bailanystyryp, tabiǵi múrany saqtaudyń praktikalyq tetikterin bilim beru úiymdarynyń qyzmetimen yqpaldastyruǵa múmkindik beredi.

Materialdar men zertteu ádisteri

Búl zertteu ǵylymi ádebietterdi júieli taldau men halyqaralyq tájiribeni salystyrmaly saralauǵa negizdelgen ǵylymi-analitikalyq sholu sipatyndaǵy júmys bolyp tabylady. Zertteudiń negizgi maqsaty – Sivers almasynyń (Malus sieversii) genetikalyq resurstaryn saqtau máselesi boiynsha qazirgi ǵylymi kózqarastardy júieleu, halyqaralyq tájiribeni saralau jáne Qazaqstan jaǵdaiynda qoldanuǵa bolatyn tiimdi baǵyttardy aiqyndau.

Zertteu materialy retinde Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtau máselesine arnalǵan otandyq jáne sheteldik ǵylymi jariyalanymdar, halyqaralyq úiymdardyń resmi qújattary, ǵylymi-zertteu ortalyqtarynyń materialdary jáne Qazaqstandaǵy tabiǵi populyatsiyalardyń qazirgi jaǵdaiyna qatysty ǵylymi derekter paidalanyldy. Sonymen qatar akademik A.J. Janǵalievtiń eńbekteri, Qazaqstan ǵalymdarynyń zertteuleri, sondai-aq 2021–2025 jyldary jariyalanǵan halyqaralyq ǵylymi maqalalar men sholu eńbekteri zertteudiń negizgi aqparattyq bazasyn qúrady.

Ádebietterdi irikteu barysynda olardyń ǵylymi jańalyǵy, jariyalanu merzimi, halyqaralyq dáieksózdi ǵylymi jurnaldarda jariyalanuy jáne zertteu taqyrybyna sáikestigi eskerildi. Negizgi nazar Cornell University, USDA–ARS, Qytai Ǵylym akademiyasy, Horticulture Research, New Phytologist, FAO, Bioversity International, ECPGR jáne basqa da jetekshi ǵylymi úiymdardyń jariyalanymdaryna audaryldy. Búl zertteuler Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtau, tabiǵi populyatsiyalardyń genetikalyq ártúrliligi, halyqaralyq genbankterdiń qyzmeti jáne qazirgi saqtau strategiyalary turaly ózekti ǵylymi aqparat aluǵa múmkindik berdi.

Zertteu barysynda kelesi ǵylymi ádister qoldanyldy:

-ádebietterge júieli sholu ádisi – Sivers almasynyń shyǵu tegi, taraluy, genetikalyq erekshelikteri jáne tabiǵi populyatsiyalaryn saqtau máseleleri boiynsha jariyalanǵan ǵylymi eńbekterdi jinaqtau jáne júieleu úshin;

-salystyrmaly taldau ádisi – Qazaqstan, AQSH, Europalyq Odaq, Resei jáne Qytaidaǵy ósimdik genetikalyq resurstaryn saqtau tájiribelerin salystyryp, olardyń tiimdi baǵyttaryn anyqtau úshin;

– taldau jáne jinaqtau ádisi – halyqaralyq tájiribe men otandyq zertteulerdiń nátijelerin qorytyndylap, Qazaqstan jaǵdaiyna beiimdelgen úsynystar ázirleu úshin;

-qújattyq taldau ádisi – FAO, USDA, ECPGR jáne Bioversity International úiymdarynyń ósimdik genetikalyq resurstaryn saqtau jónindegi úsynymdary men strategiyalyq qújattaryn zerdeleu úshin;

-júieleu jáne modelьdeu ádisi – alynǵan ǵylymi derekter negizinde Qazaqstan jaǵdaiyna beiimdelgen Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudyń ekologiyalyq-aǵartushylyq integratsiyalanǵan modelin ázirleu úshin.

Osylaisha zertteu júmysy halyqaralyq ǵylymi tájiribeni jinaqtauǵa ǵana emes, ony Qazaqstannyń tabiǵi-geografiyalyq erekshelikteri men bilim beru júiesiniń múmkindikterine beiimdei otyryp, Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudyń ekologiyalyq-aǵartushylyq modelin ǵylymi túrǵydan negizdeuge baǵyttaldy.

Qazaqstandaǵy Sivers almasyn zertteudiń ǵylymi mektebi jáne onyń qazirgi damu baǵyty. Qazaqstanda Sivers almasyn (Malus sieversii) ǵylymi túrǵydan zertteu birneshe onjyldyqtar boiy qalyptasqan ǵylymi sabaqtastyqpen tyǵyz bailanysty. Búl baǵyttyń negizin qalaushylardyń biri – akademik Aimaq Janǵaliúly Janǵaliev. Onyń kópjyldyq ekspeditsiyalyq zertteuleri nátijesinde Qazaqstan aumaǵyndaǵy jabaiy alma ormandarynyń taralu erekshelikteri, morfologiyalyq aluantúrliligi jáne selektsiyalyq mańyzy ǵylymi túrǵydan sipattaldy. Ǵalymnyń eńbekteri Qazaqstannyń Sivers almasynyń tabiǵi taralu ortalyǵy ǵana emes, mádeni almanyń tarihi otany ekenin halyqaralyq ǵylymi qauymdastyqqa dáleldeude mańyzdy ról atqardy.

Akademik A.J. Janǵalievtiń ǵylymi múrasy keiingi zertteulerdiń damuyna negiz bolyp, Qazaqstanda ósimdik genetikalyq resurstaryn saqtau baǵytyndaǵy ǵylymi mekteptiń qalyptasuyna yqpal etti. Onyń bastamasymen jabaiy jemis aǵashtarynyń kollektsiyalary jasaqtalyp, tabiǵi populyatsiyalardy keshendi zertteu júmystary júieli túrde júrgizildi. Búl zertteuler Qazaqstannyń álemdik alma genetikasyndaǵy orny men ǵylymi áleuetin aiqyndauǵa múmkindik berdi.

Qazirgi kezeńde Sivers almasyn zertteu jańa ǵylymi deńgeige kóterilude. Eger alǵashqy zertteuler negizinen botanikalyq sipattau, morfologiyalyq erekshelikterdi anyqtau jáne ekspeditsiyalyq baqylaularǵa baǵyttalsa, búgingi tańda zertteu júmystary molekulalyq genetika, populyatsiyalyq genetika, bioaluantúrlilikti saqtau jáne halyqaralyq ǵylymi yntymaqtastyq baǵyttarymen tolyqtyryluda. 2024–2025 jyldary jariyalanǵan halyqaralyq eńbekter Qazaqstandaǵy tabiǵi populyatsiyalardyń álemdik alma selektsiyasy úshin mańyzdy genetikalyq resurs ekenin taǵy bir ret ǵylymi túrǵydan rastady.

Sonymen qatar qazaqstandyq ǵalymdardyń zertteulerinde tabiǵi populyatsiyalardyń genetikalyq ártúrliligin saqtau, aurularǵa tózimdi genotipterdi anyqtau, tabiǵi jańaru úderisterin baǵalau jáne halyqaralyq ǵylymi jobalarǵa qatysu baǵytyndaǵy júmystardyń mańyzy artyp keledi. Búl zertteuler Qazaqstan ǵylymynyń halyqaralyq ǵylymi keńistikpen yqpaldasyp kele jatqanyn kórsetedi.

Sońǵy jyldary Sivers almasyn saqtau máselesi tek ǵylymi zertteu nysany retinde ǵana emes, tabiǵi múrany qorǵau, ekologiyalyq mádenietti qalyptastyru jáne bilim beru júiesimen bailanysty keshendi baǵyt retinde qarastyryla bastady. Búl úrdis ǵylymi nátijelerdi qoǵamǵa jetkizudiń, tabiǵatqa jauapkershilikpen qarau mádenietin qalyptastyrudyń jáne jas úrpaqtyń tuǵan ólkeniń bioaluantúrliligi turaly bilimin keńeitudiń mańyzyn arttyryp otyr.

Osylaisha, Qazaqstandaǵy Sivers almasyn zertteudiń qazirgi damu úrdisi ǵylymi sabaqtastyqty saqtai otyryp, halyqaralyq tájiribeni engizu, genetikalyq resurstardy tiimdi qorǵau jáne ekologiyalyq bilim berudi damytu baǵyttarynyń ózara bailanysymen sipattalady. Búl baǵyt Qazaqstannyń álemdik ósimdik genetikalyq resurstaryn saqtau isindegi ǵylymi áleuetin nyǵaityp qana qoimai, tabiǵi múrany keler úrpaqqa saqtap jetkizuge negiz bolatyn túraqty ekologiyalyq mádenietti qalyptastyruǵa múmkindik beredi.

Qazaqstandaǵy Sivers almasynyń genetikalyq resurstarynyń qazirgi jaǵdaiy jáne negizgi qauip faktorlary. Qazaqstan – Sivers almasynyń (Malus sieversii) tabiǵi taraluynyń negizgi ortalyǵy jáne onyń genetikalyq ártúrliligi eń joǵary deńgeide saqtalǵan memleketterdiń biri. Tabiǵi populyatsiyalar negizinen Ile Alatauy, Jetisu (Jońǵar) Alatauy, Tarbaǵatai jáne Qaratau jotalarynyń orman beldeulerinde taralǵan. Búl aumaqtar álemdik mádeni alma selektsiyasy úshin erekshe mańyzy bar tabiǵi genetikalyq qor retinde baǵalanady jáne halyqaralyq ǵylymi qauymdastyq tarapynan joǵary qúndylyqqa ie.

Sońǵy onjyldyqtarda Qazaqstanda Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalaryn qorǵau baǵytynda birqatar mańyzdy júmystar atqaryldy. Tabiǵi taralu aimaqtarynyń edáuir bóligi Ile-Alatauy memlekettik últtyq tabiǵi parki, Jetisu (Jońǵar Alatauy) memlekettik últtyq tabiǵi parki jáne basqa da erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtardyń qúramyna engizildi. Sonymen qatar jabaiy jemis ormandaryn saqtau, ǵylymi monitoring júrgizu jáne selektsiyalyq qúndylyǵy joǵary úlgilerdi zertteu baǵytyndaǵy júmystar jalǵasyp keledi.

Soǵan qaramastan, qazirgi ǵylymi zertteuler tabiǵi populyatsiyalardyń úzaq merzimdi saqtaluyna áser etetin birqatar qauip faktorlarynyń saqtalyp otyrǵanyn kórsetedi.

Eń aldymen, klimattyń ózgerui tabiǵi ekojúielerdiń túraqtylyǵyna tikelei áser etude. Ortasha temperaturanyń kóterilui, jauyn-shashyn mólsheriniń ózgerui, qúrǵaqshylyq kezeńderiniń jiileui jáne orman órtteri qaupiniń artuy tabiǵi jańaru úderisin álsiretip, jas kóshetterdiń tirshilikke beiimdiligin tómendetedi. Sońǵy halyqaralyq zertteuler tabiǵi populyatsiyalardyń bolashaǵy klimattyq ózgeristerge beiimdelu qabiletimen tyǵyz bailanysty ekenin kórsetedi.

Ekinshi mańyzdy qauip – tabiǵi mekendeu ortasynyń fragmentatsiyasy. Eldi mekenderdiń keńeyui, jol jáne turistik infraqúrylymnyń damuy, sharuashylyq qyzmettiń kúsheyui nátijesinde tabiǵi orman alqaptary úsaq bólikterge bólinip, populyatsiyalar arasyndaǵy ekologiyalyq bailanys álsireidi. Múndai jaǵdai úzaq merzimdi perspektivada genetikalyq almasudyń tómendeuine jáne tabiǵi populyatsiyalardyń oqshaulanuyna ákelui múmkin. Úshinshi qauip faktory – antropogendik qysymnyń artuy. Baqylausyz turizm, rekreatsiyalyq júktemeniń kóbeyui, zańsyz aǵash kesu, mal jayu jáne tabiǵi ortaǵa túsetin basqa da áserler jabaiy alma ormandarynyń tabiǵi qúrylymynyń ózgeruine sebep bolady. Búl ekojúieniń túraqtylyǵyna ǵana emes, onyń genetikalyq ártúrliliginiń saqtaluyna da keri áser etedi.

Sońǵy jyldary halyqaralyq ǵylymi ádebietterde erekshe nazar audarylyp otyrǵan máseleniń biri – genetikalyq eroziya. Tabiǵi populyatsiyalar sanynyń azayuy men olardyń bir-birinen oqshaulanuy nátijesinde sirek kezdesetin jáne selektsiyalyq túrǵydan qúndy genotipterdiń joǵalu qaupi artady. Búl bolashaqta mádeni alma sorttaryn jetildiru úshin mańyzdy genetikalyq materialdyń azayuyna alyp kelui múmkin.

Sonymen qatar tabiǵi populyatsiyalardyń qazirgi jaǵdaiyn baǵalauda úzaq merzimdi keshendi monitoringtiń jetkiliksizdigi de ózekti máselelerdiń biri bolyp otyr. Qazaqstanda búl baǵytta mańyzdy ǵylymi júmystar júrgizilgenimen, halyqaralyq tájiribede keńinen qoldanylatyn túraqty monitoring júieleri, keńistiktik taldau jáne derekterdi júieli jańartu baǵyttaryn odan ári jetildiru qajettiligi saqtaluda.

Osy jaǵdailardy eskere otyryp, Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtau máselesin tek tabiǵatty qorǵau sharalarymen shekteu jetkiliksiz ekeni baiqalady. Tabiǵi populyatsiyalardy qorǵaudy ǵylymi zertteulermen, halyqaralyq tájiribemen, ekologiyalyq aǵartushylyqpen jáne qoǵamnyń tabiǵatty qorǵau mádenietin qalyptastyrumen úshtastyru qazirgi kezeńniń negizgi basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady.

Osylaisha, Qazaqstandaǵy Sivers almasynyń qazirgi jaǵdaiyn taldau tabiǵi populyatsiyalardy saqtau máselesiniń kópqyrly ekenin kórsetedi. Búl mindet tabiǵatty qorǵaudy ǵana emes, ǵylymi zertteulerdi, halyqaralyq tájiribeni, ekologiyalyq bilim berudi jáne qoǵamnyń belsendi qatysuyn qajet etedi. Osyndai keshendi kózqaras qana Sivers almasynyń biregei genetikalyq resurstaryn bolashaq úrpaq úshin saqtauǵa múmkindik beredi.

Halyqaralyq tájiribe: Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudaǵy halyqaralyq tájiribe: Qazaqstan úshin mańyzdy ǵylymi sabaqtar. Sońǵy onjyldyqta Sivers almasynyń (Malus sieversii) genetikalyq resurstaryn saqtau máselesi halyqaralyq ǵylymi qauymdastyqtyń basym baǵyttarynyń birine ainaldy. Eger búryn zertteuler negizinen tabiǵi populyatsiyalardy sipattauǵa baǵyttalsa, qazirgi kezeńde genomdyq tehnologiyalar, tsifrlyq monitoring jáne halyqaralyq genbankterdi damytuǵa erekshe nazar audaryluda. Búl ózgerister klimattyń jahandyq ózgerui, auyl sharuashylyǵy daqyldarynyń genetikalyq ártúrliliginiń azayuy jáne azyq-túlik qauipsizdigin qamtamasyz etu qajettiligimen tyǵyz bailanysty.

Amerika Qúrama SHtattarynyń tájiribesi: genetikalyq resurstardy ǵylymi basqaru modeli. Sivers almasyn halyqaralyq deńgeide keshendi zertteu júmystary 1989–1996 jyldary AQSH Auyl sharuashylyǵy ministrliginiń (USDA–ARS) qoldauymen úiymdastyrylǵan halyqaralyq ekspeditsiyalardan bastau aldy. Qazaqstan men Ortalyq Aziya aumaǵynan jinalǵan tabiǵi populyatsiyalar keiin AQSH-tyń Jeneva qalasyndaǵy Plant Genetic Resources Unit genbankine ornalastyrylyp, úzaq merzimdi zertteu nysanyna ainaldy.

Keiingi jyldary USDA ǵalymdary búl kollektsiyalar negizinde Core Collection qaǵidatyn qalyptastyrdy. Búl tásil genetikalyq ártúrliliktiń negizgi bóligin saqtaityn úlgilerdi iriktep, olardy úzaq merzimdi qorǵauǵa múmkindik beredi. Osylaisha genetikalyq resurstardy saqtau tiimdiligi artyp, ǵylymi zertteulerdiń sapasy jaqsardy.

Sonymen qatar 2017–2024 jyldary júrgizilgen zertteuler jabaiy Sivers almasynyń bakteriyalyq kúiik (Fire blight), qotyr (Apple scab), úntaqty shyq (Powdery mildew) jáne basqa fitopatogenderge tózimdi genderdiń mańyzdy kózi ekenin dáleldedi. Búl genotipter qazirgi tańda AQSH pen Europada jańa mádeni alma sorttaryn shyǵaruda belsendi qoldanylyp keledi.

Qazaqstan úshin ǵylymi sabaq. Tabiǵi populyatsiyalardy saqtau júmystarymen qatar últtyq Core Collection qalyptastyru, ár úlgige DNQ-pasport ázirleu jáne halyqaralyq genetikalyq derekter qorymen integratsiyalanǵan tsifrlyq katalog qúru qajet.

Europalyq tájiribe: genetikalyq ártúrlilikti saqtau boiynsha halyqaralyq yntymaqtastyq. Europada ósimdik genetikalyq resurstaryn saqtau júmystary European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources (ECPGR) sheńberinde úilestiriledi. Búl baǵdarlama jabaiy tuystas ósimdikterdiń genetikalyq qoryn saqtau, ǵylymi aqparat almasu jáne ortaq genetikalyq derekter bazasyn qalyptastyru baǵytynda kóptegen elderdiń ǵylymi mekemelerin biriktiredi.

2023–2025 jyldary Europalyq Odaqtyń zertteu baǵdarlamalarynda jabaiy jemis aǵashtaryn saqtau tek tabiǵatty qorǵau mindeti retinde emes, auyl sharuashylyǵynyń túraqty damuy men klimattyń ózgeruine beiimdeludiń mańyzdy tetigi retinde qarastyryldy. Osyǵan bailanysty tsifrlyq gerbariiler, elektrondyq pasporttau júieleri jáne genetikalyq resurstardyń biryńǵai aqparattyq platformalary keńinen engizilude.

Qazaqstan úshin ǵylymi sabaq. Qazaqstan halyqaralyq genetikalyq resurstar jelilerine belsendi qatysyp, Sivers almasy jónindegi últtyq ǵylymi derekterdi halyqaralyq platformalarmen úilestirui qajet. Búl qazaqstandyq zertteulerdiń halyqaralyq tanymaldylyǵyn arttyryp, jańa birlesken ǵylymi jobalardyń damuyna múmkindik beredi.

Resei tájiribesi: genbankterdi saqtaudyń dástúrli ǵylymi júiesi. Ósimdik genetikalyq resurstaryn saqtau salasynda Reseidiń N.I. Vavilov atyndaǵy Búkilreseilik ósimdik genetikalyq resurstary instituty (VIR) erekshe oryn alady. Akademik Nikolai Vavilov mádeni ósimdikterdiń shyǵu ortalyqtary teoriyasyn qalyptastyryp, Qazaqstan men Ortalyq Aziyany mádeni almanyń negizgi genetikalyq ortalyǵy retinde sipattady.

Qazirgi uaqytta institut álemdegi eń iri genetikalyq kollektsiyalardyń birin saqtap keledi. Múnda túqym úlgilerin úzaq merzimdi saqtau, genetikalyq materialdy qaita kóbeitu jáne halyqaralyq ǵylymi zertteulerge paidalanu júieli túrde júzege asyrylady.

Qazaqstan úshin ǵylymi sabaq. Tabiǵi populyatsiyalardy saqtaumen qatar, rezervtik túqym qoryn qalyptastyru, kriokonservatsiya tehnologiyalaryn damytu jáne últtyq genbank júiesin jetildiru Qazaqstan úshin strategiyalyq mańyzdy baǵyttardyń biri boluy tiis.

Avtorlyq úsynys: Qazaqstandaǵy Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudyń ekologiyalyq-aǵartushylyq integratsiyalanǵan modeli. Júrgizilgen zertteu nátijeleri Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtau máselesi tek tabiǵatty qorǵau salasynyń mindeti emes, qoǵamnyń ekologiyalyq mádenietimen jáne bilim beru júiesimen tyǵyz bailanysty ekenin kórsetti. Sondyqtan Qazaqstan jaǵdaiynda tabiǵi populyatsiyalardy qorǵau jónindegi ǵylymi júmystardy mekteptegi ekologiyalyq bilim beru jáne ólketanu qyzmetimen úshtastyru tiimdi baǵyttardyń biri bolyp tabylady.

Osyǵan bailanysty Jetisu óńiriniń bilim beru úiymdarynda «Sivers almasy – Jetisudyń tabiǵi múrasy» atty ekologiyalyq-aǵartushylyq bastamany kezeń-kezeńimen engizu úsynylady. Búl bastama ayasynda ólketanu sabaqtaryn, ǵylymi jobalardy, kartografiyalyq júmystardy, tabiǵatqa tanymdyq ekskursiyalardy jáne ekologiyalyq is-sharalardy úiymdastyru arqyly oqushylardyń tuǵan ólkeniń bioaluantúrliligine degen qyzyǵushylyǵy men jauapkershiligin arttyruǵa bolady.

Osylaisha, ǵylymi zertteuler, tabiǵatty qorǵau qyzmeti jáne ekologiyalyq bilim berudiń ózara bailanysy Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudyń túraqty negizin qalyptastyruǵa múmkindik beredi. Múndai tásil tabiǵi múrany qorǵauǵa ǵana emes, jas úrpaqtyń ǵylymi dúnietanymyn, ekologiyalyq mádenietin jáne tuǵan ólkege degen azamattyq jauapkershiligin damytuǵa da yqpal etedi.

Qorytyndy: Júrgizilgen zertteu nátijeleri Sivers almasynyń (Malus sieversii) Qazaqstannyń tabiǵi múrasy ǵana emes, álemdik mádeni alma selektsiyasynyń genetikalyq negizin qúraityn strategiyalyq biologiyalyq resurs ekenin dáleldeidi. Halyqaralyq ǵylymi zertteulerdi, otandyq tájiribeni jáne sońǵy jariyalanymdardy salystyrmaly taldau tabiǵi populyatsiyalardyń genetikalyq ártúrliligi klimattyń ózgerui, antropogendik qysym jáne tabiǵi ortanyń fragmentatsiyasy jaǵdaiynda erekshe qorǵaudy qajet etetinin kórsetti.

Zertteu barysynda AQSH, Europalyq Odaq, Resei, Qytai jáne halyqaralyq úiymdardyń tájiribeleri saralanyp, genetikalyq resurstardy saqtaudyń tiimdi baǵyttary aiqyndaldy. Taldau nátijeleri tabiǵi populyatsiyalardy saqtau tek erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtardyń qyzmetimen shektelmeui tiis ekenin, búl úderiske ǵylymi úiymdarmen qatar bilim beru mekemeleri men jergilikti qoǵamdastyqtardyń da belsendi qatysuy qajet ekenin kórsetti.

Osy zertteudiń negizgi nátijesi retinde Qazaqstan jaǵdaiyna beiimdelgen Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtaudyń ekologiyalyq-aǵartushylyq integratsiyalanǵan modeli úsynyldy. Úsynylǵan modelьdiń ereksheligi – tabiǵatty qorǵau, ǵylymi zertteu, ólketanu jáne ekologiyalyq bilim beru baǵyttaryn ózara yqpaldastyra otyryp, genetikalyq resurstardy saqtaudyń praktikalyq ári júzege asyruǵa bolatyn tetikterin úsynuynda. Búl tásil mektepterdiń, ǵylymi mekemelerdiń, erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtardyń jáne jergilikti qauymdastyqtardyń ózara yntymaqtastyǵyn nyǵaituǵa múmkindik beredi.

Zertteudiń praktikalyq mańyzy úsynylǵan modelьdi jalpy bilim beretin mektepterdiń geografiya jáne biologiya sabaqtarynda, ólketanu kurstarynda, ekologiyalyq úiirmelerde jáne oqushylardyń ǵylymi jobalarynda qoldanu múmkindigimen aiqyndalady. Sonymen qatar búl baǵyt jas úrpaqtyń tuǵan ólkeniń bioaluantúrliligi turaly bilimin tereńdetuge, tabiǵatqa janashyrlyq kózqarasyn qalyptastyruǵa jáne zertteushilik mádenietin damytuǵa yqpal etedi.

Qoryta aitqanda, Sivers almasynyń genetikalyq resurstaryn saqtau – tek ótkenniń tabiǵi múrasyn qorǵau emes, bolashaq úrpaq úshin bioaluantúrlilikti, azyq-túlik qauipsizdigin jáne últtyq tabiǵi qúndylyqtardy saqtauǵa baǵyttalǵan mańyzdy strategiyalyq mindet. Qazaqstan Sivers almasynyń tarihi otany retinde halyqaralyq ǵylymi tájiribeni últtyq ereksheliktermen úilestire otyryp, tabiǵi múrany qorǵaudyń jańa úlgisin qalyptastyruǵa tolyq múmkindigi bar. Búl baǵytta ǵylym men bilimniń ózara sabaqtastyǵyn kúsheitu tabiǵatty qorǵaudyń túraqty mádenietin qalyptastyrudyń mańyzdy alǵysharty bolyp tabylady.

Tabiǵi múrany saqtau – tek ǵalymdardyń ǵana emes, árbir azamattyń ortaq jauapkershiligi. Al sol jauapkershilik mektep qabyrǵasynan bastalǵanda ǵana Sivers almasy siyaqty álemdik mańyzy bar genetikalyq resurstar keler úrpaqqa aman jetedi.

 Paidalanylǵan ádebietter:

  1. Janǵaliev A.J. Dikaya yablonya Kazahstana. – Almaty: Ǵylym, 1977. – 272 s.
  2. Janǵaliev A.J. YAblonevye lesa Kazahstana. – Almaty: Bastau, 2003. – 280 s.
  3. Baitenov M.S. Flora Kazahstana. – Almaty: Ǵylym, 2001. – 456 s.
  4. Qazaqstan Respublikasy Ekologiya jáne tabiǵi resurstar ministrligi. Qazaqstan Respublikasynda biologiyalyq ártúrlilikti saqtau jónindegi últtyq strategiya jáne is-qimyl jospary. – Astana, 2023.
  5. Qazaqstan Respublikasynyń Orman kodeksi. – Astana, 2023.
  6. Qazaqstan Respublikasy Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi. Ósimdikter biologiyasy jáne biotehnologiyasy institutynyń ǵylymi eńbekteri. – Almaty, 2024.
  7. Gritsenko D., Gross B.L., Volk G.M. et al. Malus sieversii: Origin, domestication and future breeding potential. Horticulture Research. 2024. Vol. 12.
  8. Zhang X., Liu Y., Wang H. et al. Evolutionary genomics provides insights into endangerment and conservation of Malus sieversii. Plant Biotechnology Journal. 2024.
  9. Volk G.M., Henk A.D., Richards C.M. Conservation of Malus sieversii genetic resources. USDA Agricultural Research Service. Geneva, New York, USA.
  10. Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E., Luby J.J., Hokanson S.C. Collection, maintenance and utilization of wild Malus sieversii germplasm. USDA-ARS.
  11. USDA Agricultural Research Service. Plant Genetic Resources Unit: Malus Collection. Geneva, New York, USA.
  12. FAO. Genebank Standards for Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2024.
  13. FAO. The Second Report on the State of the World’s Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome: FAO.
  14. Bioversity International. Conservation and Sustainable Use of Plant Genetic Resources. Rome, 2023.
  15. European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources (ECPGR). Strategic Plan 2021–2027. Rome, 2021.
  16. ECPGR. Wild Species Conservation Strategy. Rome, 2024.
  17. Cornille A., Giraud T., Smulders M.J.M. et al. The domestication and evolutionary history of apple. New Phytologist.
  18. Nature Reviews Genetics. Plant genomics and biodiversity conservation. 2024.
  19. Frontiers in Plant Science. Genetic diversity and conservation of wild fruit tree species. 2024.
  20. Horticulturae. Fire blight resistance in Malus sieversii × Aport hybrids. 2024.
  21. Scientific Reports. Long-term monitoring of wild apple populations in Central Asia. 2025.
  22. Global Ecology and Conservation. Climate change impacts on wild apple forests. 2025.
  23. Vavilov N.I. The Origin, Variation, Immunity and Breeding of Cultivated Plants. Cambridge University Press.
  24. IUCN. Guidelines for Species Conservation Planning. Gland, Switzerland, 2024.
  25. UNESCO. Education for Sustainable Development: Roadmap. Paris: UNESCO, 2020.
  26. Jetisu memlekettik últtyq tabiǵi parki. Tabiǵi keshenderdi qorǵau jáne bioaluantúrlilikti saqtau jónindegi jyldyq esep. – Taldyqorǵan, 2024.
  27. Qazaqstan Respublikasy Oqu-aǵartu ministrligi. «Birtútas tárbie» baǵdarlamasy. – Astana, 2023.
  28. Qazaqstan Respublikasy Oqu-aǵartu ministrligi. «Mektepke deiingi tárbie men oqytudyń, bastauysh, negizgi orta jáne jalpy orta bilim berudiń memlekettik jalpyǵa mindetti standarttaryn bekitu turaly» Qazaqstan Respublikasy Oqu-aǵartu ministriniń 2022 jylǵy 3 tamyzdaǵy №348 búiryǵy (ózgeristeri men tolyqtyrularymen). – Astana, 2022.

    K.A. Alpysbekova

    «Jetisu oblysy bilim basqarmasynyń Taldyqorǵan qalasy boiynsha bilim bóliminiń «№12 orta mektep-gimnaziyasy» kommunaldyq memlekettik mekemesi»

    turarovarai99@mail.ru

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 6
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Qajet aqparat

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Qajet aqparat

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Qajet aqparat

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Konferensııa

Qandas.kz saityndaǵy ölketanu maqalalaryn aǵylşyn tılıne audaru negızderı

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Konferensııa

Jetisu men Ertis óńiriniń arheologiyalyq jáne sakraldy múrasy

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Konferensııa

Últtyq park múrajaiy: tabiǵatqa tanymdyq sayahat

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz