Аннотация: Яблоня Сиверса (Malus sieversii) – уникальное дикорастущее плодовое дерево, составляющее генетическую основу культурных сортов яблони, а также природное наследие Казахстана, имеющее международное значение. В настоящее время изменение климата, фрагментация природных экосистем, антропогенное воздействие и генетическая эрозия представляют серьезную угрозу сохранению её естественных популяций. В связи с этим сохранение генетических ресурсов яблони Сиверса является одной из актуальных научных и практических задач.
Цель исследования – на основе анализа международного опыта определить эффективные направления сохранения генетических ресурсов яблони Сиверса в Казахстане и предложить научные основы их интеграции с экологическим образованием и краеведческой деятельностью. В ходе исследования был проведен сравнительный анализ отечественной и зарубежной научной литературы, а также рассмотрены современные научные подходы в области сохранения генетических ресурсов растений.
В результате исследования предложена адаптированная к условиям Казахстана интегрированная эколого-просветительская модель сохранения генетических ресурсов яблони Сиверса. Модель обоснована как комплексный подход, объединяющий охрану природы, научные исследования, краеведение и экологическое образование. Результаты исследования могут быть использованы в эколого-просветительской деятельности общеобразовательных организаций, краеведческой работе и при разработке проектов, направленных на сохранение природного наследия.
Ключевые слова: Malus sieversii, яблоня Сиверса, генетические ресурсы, биоразнообразие, международный опыт, экологическое образование, краеведение, природное наследие, Казахстан.

Кіріспе: Қазіргі таңда өсімдік генетикалық ресурстарын сақтау климаттың жаһандық өзгеруі, биоалуантүрліліктің азаюы және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты халықаралық ғылыми қауымдастықтың басым бағыттарының біріне айналды. Жабайы туыстас өсімдік түрлері мәдени дақылдардың генетикалық әлеуетін толықтыратын маңызды табиғи қор ретінде қарастырылып, олардың генетикалық әртүрлілігін сақтау ғылыми және экологиялық саясаттың стратегиялық міндеті болып отыр.
Осындай бірегей генетикалық ресурстардың бірі – Сиверс алмасы (Malus sieversii). Ғылыми зерттеулер оның қазіргі мәдени алманың негізгі арғы тегі екенін дәлелдеп, ауруларға, зиянкестерге, құрғақшылыққа және климаттың өзгеруіне төзімді құнды гендердің көзі екенін көрсетеді. Сондықтан Сиверс алмасы Қазақстанның табиғи мұрасы ғана емес, әлемдік селекция мен жеміс шаруашылығы үшін стратегиялық маңызы бар биологиялық ресурс болып саналады.
Қазақстан Сиверс алмасының табиғи таралуының негізгі орталығы болып табылады. Іле Алатауы, Жоңғар Алатауы және Тарбағатай өңірлеріндегі табиғи популяциялар әлемдік өсімдік генетикалық ресурстарының маңызды құрамдас бөлігіне жатады. Алайда климаттың өзгеруі, табиғи мекендеу ортасының фрагментациясы, антропогендік қысым, орман өрттері және генетикалық эрозия олардың сақталуына елеулі қауіп төндіруде. Осыған байланысты Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтау ұлттық қана емес, халықаралық маңызы бар ғылыми міндетке айналып отыр.
Қазақстанда Сиверс алмасын жүйелі зерттеу академик Аймақ Жанғалиұлы Жанғалиевтің ғылыми еңбектерімен тығыз байланысты. Оның экспедициялық зерттеулері жабайы алма популяцияларының таралуын, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін сипаттап, Қазақстанның мәдени алманың тарихи отаны ретіндегі ғылыми негізін қалыптастырды. Кейінгі молекулалық-генетикалық зерттеулер бұл тұжырымдарды толықтырып, Сиверс алмасының әлемдік селекциядағы ерекше маңызын растады.
Соңғы жылдардағы халықаралық зерттеулер табиғи популяцияларды сақтауда дәстүрлі қорғау шараларымен қатар генетикалық мониторингтің, халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың және экологиялық білім берудің маңызын көрсетеді. Сондықтан табиғи мұраны қорғауды ғылыми зерттеулермен қатар білім беру және өлкетану қызметімен ықпалдастыру өзекті бағыттардың бірі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты – халықаралық ғылыми тәжірибені салыстырмалы талдау негізінде Қазақстандағы Сиверс алмасының генетикалық ресурстарының қазіргі жағдайын бағалау, негізгі қауіп факторларын анықтау және табиғатты қорғау мен экологиялық білім беруді біріктіретін экологиялық-ағартушылық интеграцияланған модель ұсыну.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы – халықаралық тәжірибені жүйелі талдау негізінде Қазақстан жағдайына бейімделген Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтаудың экологиялық-ағартушылық интеграцияланған моделін ұсыну. Бұл модель табиғатты қорғау, ғылыми зерттеу, өлкетану және білім беру бағыттарын өзара байланыстырып, табиғи мұраны сақтаудың практикалық тетіктерін білім беру ұйымдарының қызметімен ықпалдастыруға мүмкіндік береді.
Материалдар мен зерттеу әдістері
Бұл зерттеу ғылыми әдебиеттерді жүйелі талдау мен халықаралық тәжірибені салыстырмалы саралауға негізделген ғылыми-аналитикалық шолу сипатындағы жұмыс болып табылады. Зерттеудің негізгі мақсаты – Сиверс алмасының (Malus sieversii) генетикалық ресурстарын сақтау мәселесі бойынша қазіргі ғылыми көзқарастарды жүйелеу, халықаралық тәжірибені саралау және Қазақстан жағдайында қолдануға болатын тиімді бағыттарды айқындау.
Зерттеу материалы ретінде Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтау мәселесіне арналған отандық және шетелдік ғылыми жарияланымдар, халықаралық ұйымдардың ресми құжаттары, ғылыми-зерттеу орталықтарының материалдары және Қазақстандағы табиғи популяциялардың қазіргі жағдайына қатысты ғылыми деректер пайдаланылды. Сонымен қатар академик А.Ж. Жанғалиевтің еңбектері, Қазақстан ғалымдарының зерттеулері, сондай-ақ 2021–2025 жылдары жарияланған халықаралық ғылыми мақалалар мен шолу еңбектері зерттеудің негізгі ақпараттық базасын құрады.
Әдебиеттерді іріктеу барысында олардың ғылыми жаңалығы, жариялану мерзімі, халықаралық дәйексөзді ғылыми журналдарда жариялануы және зерттеу тақырыбына сәйкестігі ескерілді. Негізгі назар Cornell University, USDA–ARS, Қытай Ғылым академиясы, Horticulture Research, New Phytologist, FAO, Bioversity International, ECPGR және басқа да жетекші ғылыми ұйымдардың жарияланымдарына аударылды. Бұл зерттеулер Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтау, табиғи популяциялардың генетикалық әртүрлілігі, халықаралық генбанктердің қызметі және қазіргі сақтау стратегиялары туралы өзекті ғылыми ақпарат алуға мүмкіндік берді.
Зерттеу барысында келесі ғылыми әдістер қолданылды:
-әдебиеттерге жүйелі шолу әдісі – Сиверс алмасының шығу тегі, таралуы, генетикалық ерекшеліктері және табиғи популяцияларын сақтау мәселелері бойынша жарияланған ғылыми еңбектерді жинақтау және жүйелеу үшін;
-салыстырмалы талдау әдісі – Қазақстан, АҚШ, Еуропалық Одақ, Ресей және Қытайдағы өсімдік генетикалық ресурстарын сақтау тәжірибелерін салыстырып, олардың тиімді бағыттарын анықтау үшін;
— талдау және жинақтау әдісі – халықаралық тәжірибе мен отандық зерттеулердің нәтижелерін қорытындылап, Қазақстан жағдайына бейімделген ұсыныстар әзірлеу үшін;
-құжаттық талдау әдісі – FAO, USDA, ECPGR және Bioversity International ұйымдарының өсімдік генетикалық ресурстарын сақтау жөніндегі ұсынымдары мен стратегиялық құжаттарын зерделеу үшін;
-жүйелеу және модельдеу әдісі – алынған ғылыми деректер негізінде Қазақстан жағдайына бейімделген Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтаудың экологиялық-ағартушылық интеграцияланған моделін әзірлеу үшін.
Осылайша зерттеу жұмысы халықаралық ғылыми тәжірибені жинақтауға ғана емес, оны Қазақстанның табиғи-географиялық ерекшеліктері мен білім беру жүйесінің мүмкіндіктеріне бейімдей отырып, Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтаудың экологиялық-ағартушылық моделін ғылыми тұрғыдан негіздеуге бағытталды.
Қазақстандағы Сиверс алмасын зерттеудің ғылыми мектебі және оның қазіргі даму бағыты. Қазақстанда Сиверс алмасын (Malus sieversii) ғылыми тұрғыдан зерттеу бірнеше онжылдықтар бойы қалыптасқан ғылыми сабақтастықпен тығыз байланысты. Бұл бағыттың негізін қалаушылардың бірі – академик Аймақ Жанғалиұлы Жанғалиев. Оның көпжылдық экспедициялық зерттеулері нәтижесінде Қазақстан аумағындағы жабайы алма ормандарының таралу ерекшеліктері, морфологиялық алуантүрлілігі және селекциялық маңызы ғылыми тұрғыдан сипатталды. Ғалымның еңбектері Қазақстанның Сиверс алмасының табиғи таралу орталығы ғана емес, мәдени алманың тарихи отаны екенін халықаралық ғылыми қауымдастыққа дәлелдеуде маңызды рөл атқарды.
Академик А.Ж. Жанғалиевтің ғылыми мұрасы кейінгі зерттеулердің дамуына негіз болып, Қазақстанда өсімдік генетикалық ресурстарын сақтау бағытындағы ғылыми мектептің қалыптасуына ықпал етті. Оның бастамасымен жабайы жеміс ағаштарының коллекциялары жасақталып, табиғи популяцияларды кешенді зерттеу жұмыстары жүйелі түрде жүргізілді. Бұл зерттеулер Қазақстанның әлемдік алма генетикасындағы орны мен ғылыми әлеуетін айқындауға мүмкіндік берді.
Қазіргі кезеңде Сиверс алмасын зерттеу жаңа ғылыми деңгейге көтерілуде. Егер алғашқы зерттеулер негізінен ботаникалық сипаттау, морфологиялық ерекшеліктерді анықтау және экспедициялық бақылауларға бағытталса, бүгінгі таңда зерттеу жұмыстары молекулалық генетика, популяциялық генетика, биоалуантүрлілікті сақтау және халықаралық ғылыми ынтымақтастық бағыттарымен толықтырылуда. 2024–2025 жылдары жарияланған халықаралық еңбектер Қазақстандағы табиғи популяциялардың әлемдік алма селекциясы үшін маңызды генетикалық ресурс екенін тағы бір рет ғылыми тұрғыдан растады.
Сонымен қатар қазақстандық ғалымдардың зерттеулерінде табиғи популяциялардың генетикалық әртүрлілігін сақтау, ауруларға төзімді генотиптерді анықтау, табиғи жаңару үдерістерін бағалау және халықаралық ғылыми жобаларға қатысу бағытындағы жұмыстардың маңызы артып келеді. Бұл зерттеулер Қазақстан ғылымының халықаралық ғылыми кеңістікпен ықпалдасып келе жатқанын көрсетеді.
Соңғы жылдары Сиверс алмасын сақтау мәселесі тек ғылыми зерттеу нысаны ретінде ғана емес, табиғи мұраны қорғау, экологиялық мәдениетті қалыптастыру және білім беру жүйесімен байланысты кешенді бағыт ретінде қарастырыла бастады. Бұл үрдіс ғылыми нәтижелерді қоғамға жеткізудің, табиғатқа жауапкершілікпен қарау мәдениетін қалыптастырудың және жас ұрпақтың туған өлкенің биоалуантүрлілігі туралы білімін кеңейтудің маңызын арттырып отыр.
Осылайша, Қазақстандағы Сиверс алмасын зерттеудің қазіргі даму үрдісі ғылыми сабақтастықты сақтай отырып, халықаралық тәжірибені енгізу, генетикалық ресурстарды тиімді қорғау және экологиялық білім беруді дамыту бағыттарының өзара байланысымен сипатталады. Бұл бағыт Қазақстанның әлемдік өсімдік генетикалық ресурстарын сақтау ісіндегі ғылыми әлеуетін нығайтып қана қоймай, табиғи мұраны келер ұрпаққа сақтап жеткізуге негіз болатын тұрақты экологиялық мәдениетті қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстандағы Сиверс алмасының генетикалық ресурстарының қазіргі жағдайы және негізгі қауіп факторлары. Қазақстан – Сиверс алмасының (Malus sieversii) табиғи таралуының негізгі орталығы және оның генетикалық әртүрлілігі ең жоғары деңгейде сақталған мемлекеттердің бірі. Табиғи популяциялар негізінен Іле Алатауы, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Тарбағатай және Қаратау жоталарының орман белдеулерінде таралған. Бұл аумақтар әлемдік мәдени алма селекциясы үшін ерекше маңызы бар табиғи генетикалық қор ретінде бағаланады және халықаралық ғылыми қауымдастық тарапынан жоғары құндылыққа ие.
Соңғы онжылдықтарда Қазақстанда Сиверс алмасының табиғи популяцияларын қорғау бағытында бірқатар маңызды жұмыстар атқарылды. Табиғи таралу аймақтарының едәуір бөлігі Іле-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі, Жетісу (Жоңғар Алатауы) мемлекеттік ұлттық табиғи паркі және басқа да ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың құрамына енгізілді. Сонымен қатар жабайы жеміс ормандарын сақтау, ғылыми мониторинг жүргізу және селекциялық құндылығы жоғары үлгілерді зерттеу бағытындағы жұмыстар жалғасып келеді.
Соған қарамастан, қазіргі ғылыми зерттеулер табиғи популяциялардың ұзақ мерзімді сақталуына әсер ететін бірқатар қауіп факторларының сақталып отырғанын көрсетеді.
Ең алдымен, климаттың өзгеруі табиғи экожүйелердің тұрақтылығына тікелей әсер етуде. Орташа температураның көтерілуі, жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі, құрғақшылық кезеңдерінің жиілеуі және орман өрттері қаупінің артуы табиғи жаңару үдерісін әлсіретіп, жас көшеттердің тіршілікке бейімділігін төмендетеді. Соңғы халықаралық зерттеулер табиғи популяциялардың болашағы климаттық өзгерістерге бейімделу қабілетімен тығыз байланысты екенін көрсетеді.
Екінші маңызды қауіп – табиғи мекендеу ортасының фрагментациясы. Елді мекендердің кеңеюі, жол және туристік инфрақұрылымның дамуы, шаруашылық қызметтің күшеюі нәтижесінде табиғи орман алқаптары ұсақ бөліктерге бөлініп, популяциялар арасындағы экологиялық байланыс әлсірейді. Мұндай жағдай ұзақ мерзімді перспективада генетикалық алмасудың төмендеуіне және табиғи популяциялардың оқшаулануына әкелуі мүмкін. Үшінші қауіп факторы – антропогендік қысымның артуы. Бақылаусыз туризм, рекреациялық жүктеменің көбеюі, заңсыз ағаш кесу, мал жаю және табиғи ортаға түсетін басқа да әсерлер жабайы алма ормандарының табиғи құрылымының өзгеруіне себеп болады. Бұл экожүйенің тұрақтылығына ғана емес, оның генетикалық әртүрлілігінің сақталуына да кері әсер етеді.
Соңғы жылдары халықаралық ғылыми әдебиеттерде ерекше назар аударылып отырған мәселенің бірі – генетикалық эрозия. Табиғи популяциялар санының азаюы мен олардың бір-бірінен оқшаулануы нәтижесінде сирек кездесетін және селекциялық тұрғыдан құнды генотиптердің жоғалу қаупі артады. Бұл болашақта мәдени алма сорттарын жетілдіру үшін маңызды генетикалық материалдың азаюына алып келуі мүмкін.
Сонымен қатар табиғи популяциялардың қазіргі жағдайын бағалауда ұзақ мерзімді кешенді мониторингтің жеткіліксіздігі де өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Қазақстанда бұл бағытта маңызды ғылыми жұмыстар жүргізілгенімен, халықаралық тәжірибеде кеңінен қолданылатын тұрақты мониторинг жүйелері, кеңістіктік талдау және деректерді жүйелі жаңарту бағыттарын одан әрі жетілдіру қажеттілігі сақталуда.
Осы жағдайларды ескере отырып, Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтау мәселесін тек табиғатты қорғау шараларымен шектеу жеткіліксіз екені байқалады. Табиғи популяцияларды қорғауды ғылыми зерттеулермен, халықаралық тәжірибемен, экологиялық ағартушылықпен және қоғамның табиғатты қорғау мәдениетін қалыптастырумен ұштастыру қазіргі кезеңнің негізгі басымдықтарының бірі болып табылады.
Осылайша, Қазақстандағы Сиверс алмасының қазіргі жағдайын талдау табиғи популяцияларды сақтау мәселесінің көпқырлы екенін көрсетеді. Бұл міндет табиғатты қорғауды ғана емес, ғылыми зерттеулерді, халықаралық тәжірибені, экологиялық білім беруді және қоғамның белсенді қатысуын қажет етеді. Осындай кешенді көзқарас қана Сиверс алмасының бірегей генетикалық ресурстарын болашақ ұрпақ үшін сақтауға мүмкіндік береді.
Халықаралық тәжірибе: Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтаудағы халықаралық тәжірибе: Қазақстан үшін маңызды ғылыми сабақтар. Соңғы онжылдықта Сиверс алмасының (Malus sieversii) генетикалық ресурстарын сақтау мәселесі халықаралық ғылыми қауымдастықтың басым бағыттарының біріне айналды. Егер бұрын зерттеулер негізінен табиғи популяцияларды сипаттауға бағытталса, қазіргі кезеңде геномдық технологиялар, цифрлық мониторинг және халықаралық генбанктерді дамытуға ерекше назар аударылуда. Бұл өзгерістер климаттың жаһандық өзгеруі, ауыл шаруашылығы дақылдарының генетикалық әртүрлілігінің азаюы және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігімен тығыз байланысты.
Америка Құрама Штаттарының тәжірибесі: генетикалық ресурстарды ғылыми басқару моделі. Сиверс алмасын халықаралық деңгейде кешенді зерттеу жұмыстары 1989–1996 жылдары АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA–ARS) қолдауымен ұйымдастырылған халықаралық экспедициялардан бастау алды. Қазақстан мен Орталық Азия аумағынан жиналған табиғи популяциялар кейін АҚШ-тың Женева қаласындағы Plant Genetic Resources Unit генбанкіне орналастырылып, ұзақ мерзімді зерттеу нысанына айналды.
Кейінгі жылдары USDA ғалымдары бұл коллекциялар негізінде Core Collection қағидатын қалыптастырды. Бұл тәсіл генетикалық әртүрліліктің негізгі бөлігін сақтайтын үлгілерді іріктеп, оларды ұзақ мерзімді қорғауға мүмкіндік береді. Осылайша генетикалық ресурстарды сақтау тиімділігі артып, ғылыми зерттеулердің сапасы жақсарды.
Сонымен қатар 2017–2024 жылдары жүргізілген зерттеулер жабайы Сиверс алмасының бактериялық күйік (Fire blight), қотыр (Apple scab), ұнтақты шық (Powdery mildew) және басқа фитопатогендерге төзімді гендердің маңызды көзі екенін дәлелдеді. Бұл генотиптер қазіргі таңда АҚШ пен Еуропада жаңа мәдени алма сорттарын шығаруда белсенді қолданылып келеді.
Қазақстан үшін ғылыми сабақ. Табиғи популяцияларды сақтау жұмыстарымен қатар ұлттық Core Collection қалыптастыру, әр үлгіге ДНҚ-паспорт әзірлеу және халықаралық генетикалық деректер қорымен интеграцияланған цифрлық каталог құру қажет.
Еуропалық тәжірибе: генетикалық әртүрлілікті сақтау бойынша халықаралық ынтымақтастық. Еуропада өсімдік генетикалық ресурстарын сақтау жұмыстары European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources (ECPGR) шеңберінде үйлестіріледі. Бұл бағдарлама жабайы туыстас өсімдіктердің генетикалық қорын сақтау, ғылыми ақпарат алмасу және ортақ генетикалық деректер базасын қалыптастыру бағытында көптеген елдердің ғылыми мекемелерін біріктіреді.
2023–2025 жылдары Еуропалық Одақтың зерттеу бағдарламаларында жабайы жеміс ағаштарын сақтау тек табиғатты қорғау міндеті ретінде емес, ауыл шаруашылығының тұрақты дамуы мен климаттың өзгеруіне бейімделудің маңызды тетігі ретінде қарастырылды. Осыған байланысты цифрлық гербарийлер, электрондық паспорттау жүйелері және генетикалық ресурстардың бірыңғай ақпараттық платформалары кеңінен енгізілуде.
Қазақстан үшін ғылыми сабақ. Қазақстан халықаралық генетикалық ресурстар желілеріне белсенді қатысып, Сиверс алмасы жөніндегі ұлттық ғылыми деректерді халықаралық платформалармен үйлестіруі қажет. Бұл қазақстандық зерттеулердің халықаралық танымалдылығын арттырып, жаңа бірлескен ғылыми жобалардың дамуына мүмкіндік береді.
Ресей тәжірибесі: генбанктерді сақтаудың дәстүрлі ғылыми жүйесі. Өсімдік генетикалық ресурстарын сақтау саласында Ресейдің Н.И. Вавилов атындағы Бүкілресейлік өсімдік генетикалық ресурстары институты (VIR) ерекше орын алады. Академик Николай Вавилов мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары теориясын қалыптастырып, Қазақстан мен Орталық Азияны мәдени алманың негізгі генетикалық орталығы ретінде сипаттады.
Қазіргі уақытта институт әлемдегі ең ірі генетикалық коллекциялардың бірін сақтап келеді. Мұнда тұқым үлгілерін ұзақ мерзімді сақтау, генетикалық материалды қайта көбейту және халықаралық ғылыми зерттеулерге пайдалану жүйелі түрде жүзеге асырылады.
Қазақстан үшін ғылыми сабақ. Табиғи популяцияларды сақтаумен қатар, резервтік тұқым қорын қалыптастыру, криоконсервация технологияларын дамыту және ұлттық генбанк жүйесін жетілдіру Қазақстан үшін стратегиялық маңызды бағыттардың бірі болуы тиіс.
Авторлық ұсыныс: Қазақстандағы Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтаудың экологиялық-ағартушылық интеграцияланған моделі. Жүргізілген зерттеу нәтижелері Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтау мәселесі тек табиғатты қорғау саласының міндеті емес, қоғамның экологиялық мәдениетімен және білім беру жүйесімен тығыз байланысты екенін көрсетті. Сондықтан Қазақстан жағдайында табиғи популяцияларды қорғау жөніндегі ғылыми жұмыстарды мектептегі экологиялық білім беру және өлкетану қызметімен ұштастыру тиімді бағыттардың бірі болып табылады.
Осыған байланысты Жетісу өңірінің білім беру ұйымдарында «Сиверс алмасы – Жетісудың табиғи мұрасы» атты экологиялық-ағартушылық бастаманы кезең-кезеңімен енгізу ұсынылады. Бұл бастама аясында өлкетану сабақтарын, ғылыми жобаларды, картографиялық жұмыстарды, табиғатқа танымдық экскурсияларды және экологиялық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы оқушылардың туған өлкенің биоалуантүрлілігіне деген қызығушылығы мен жауапкершілігін арттыруға болады.
Осылайша, ғылыми зерттеулер, табиғатты қорғау қызметі және экологиялық білім берудің өзара байланысы Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтаудың тұрақты негізін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл табиғи мұраны қорғауға ғана емес, жас ұрпақтың ғылыми дүниетанымын, экологиялық мәдениетін және туған өлкеге деген азаматтық жауапкершілігін дамытуға да ықпал етеді.
Қорытынды: Жүргізілген зерттеу нәтижелері Сиверс алмасының (Malus sieversii) Қазақстанның табиғи мұрасы ғана емес, әлемдік мәдени алма селекциясының генетикалық негізін құрайтын стратегиялық биологиялық ресурс екенін дәлелдейді. Халықаралық ғылыми зерттеулерді, отандық тәжірибені және соңғы жарияланымдарды салыстырмалы талдау табиғи популяциялардың генетикалық әртүрлілігі климаттың өзгеруі, антропогендік қысым және табиғи ортаның фрагментациясы жағдайында ерекше қорғауды қажет ететінін көрсетті.
Зерттеу барысында АҚШ, Еуропалық Одақ, Ресей, Қытай және халықаралық ұйымдардың тәжірибелері сараланып, генетикалық ресурстарды сақтаудың тиімді бағыттары айқындалды. Талдау нәтижелері табиғи популяцияларды сақтау тек ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың қызметімен шектелмеуі тиіс екенін, бұл үдеріске ғылыми ұйымдармен қатар білім беру мекемелері мен жергілікті қоғамдастықтардың да белсенді қатысуы қажет екенін көрсетті.
Осы зерттеудің негізгі нәтижесі ретінде Қазақстан жағдайына бейімделген Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтаудың экологиялық-ағартушылық интеграцияланған моделі ұсынылды. Ұсынылған модельдің ерекшелігі – табиғатты қорғау, ғылыми зерттеу, өлкетану және экологиялық білім беру бағыттарын өзара ықпалдастыра отырып, генетикалық ресурстарды сақтаудың практикалық әрі жүзеге асыруға болатын тетіктерін ұсынуында. Бұл тәсіл мектептердің, ғылыми мекемелердің, ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың және жергілікті қауымдастықтардың өзара ынтымақтастығын нығайтуға мүмкіндік береді.
Зерттеудің практикалық маңызы ұсынылған модельді жалпы білім беретін мектептердің география және биология сабақтарында, өлкетану курстарында, экологиялық үйірмелерде және оқушылардың ғылыми жобаларында қолдану мүмкіндігімен айқындалады. Сонымен қатар бұл бағыт жас ұрпақтың туған өлкенің биоалуантүрлілігі туралы білімін тереңдетуге, табиғатқа жанашырлық көзқарасын қалыптастыруға және зерттеушілік мәдениетін дамытуға ықпал етеді.
Қорыта айтқанда, Сиверс алмасының генетикалық ресурстарын сақтау – тек өткеннің табиғи мұрасын қорғау емес, болашақ ұрпақ үшін биоалуантүрлілікті, азық-түлік қауіпсіздігін және ұлттық табиғи құндылықтарды сақтауға бағытталған маңызды стратегиялық міндет. Қазақстан Сиверс алмасының тарихи отаны ретінде халықаралық ғылыми тәжірибені ұлттық ерекшеліктермен үйлестіре отырып, табиғи мұраны қорғаудың жаңа үлгісін қалыптастыруға толық мүмкіндігі бар. Бұл бағытта ғылым мен білімнің өзара сабақтастығын күшейту табиғатты қорғаудың тұрақты мәдениетін қалыптастырудың маңызды алғышарты болып табылады.
Табиғи мұраны сақтау – тек ғалымдардың ғана емес, әрбір азаматтың ортақ жауапкершілігі. Ал сол жауапкершілік мектеп қабырғасынан басталғанда ғана Сиверс алмасы сияқты әлемдік маңызы бар генетикалық ресурстар келер ұрпаққа аман жетеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Жанғалиев А.Ж. Дикая яблоня Казахстана. – Алматы: Ғылым, 1977. – 272 с.
- Жанғалиев А.Ж. Яблоневые леса Казахстана. – Алматы: Бастау, 2003. – 280 с.
- Байтенов М.С. Флора Казахстана. – Алматы: Ғылым, 2001. – 456 с.
- Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі. Қазақстан Республикасында биологиялық әртүрлілікті сақтау жөніндегі ұлттық стратегия және іс-қимыл жоспары. – Астана, 2023.
- Қазақстан Республикасының Орман кодексі. – Астана, 2023.
- Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі. Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының ғылыми еңбектері. – Алматы, 2024.
- Gritsenko D., Gross B.L., Volk G.M. et al. Malus sieversii: Origin, domestication and future breeding potential. Horticulture Research. 2024. Vol. 12.
- Zhang X., Liu Y., Wang H. et al. Evolutionary genomics provides insights into endangerment and conservation of Malus sieversii. Plant Biotechnology Journal. 2024.
- Volk G.M., Henk A.D., Richards C.M. Conservation of Malus sieversii genetic resources. USDA Agricultural Research Service. Geneva, New York, USA.
- Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E., Luby J.J., Hokanson S.C. Collection, maintenance and utilization of wild Malus sieversii germplasm. USDA-ARS.
- USDA Agricultural Research Service. Plant Genetic Resources Unit: Malus Collection. Geneva, New York, USA.
- FAO. Genebank Standards for Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2024.
- FAO. The Second Report on the State of the World’s Plant Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome: FAO.
- Bioversity International. Conservation and Sustainable Use of Plant Genetic Resources. Rome, 2023.
- European Cooperative Programme for Plant Genetic Resources (ECPGR). Strategic Plan 2021–2027. Rome, 2021.
- ECPGR. Wild Species Conservation Strategy. Rome, 2024.
- Cornille A., Giraud T., Smulders M.J.M. et al. The domestication and evolutionary history of apple. New Phytologist.
- Nature Reviews Genetics. Plant genomics and biodiversity conservation. 2024.
- Frontiers in Plant Science. Genetic diversity and conservation of wild fruit tree species. 2024.
- Horticulturae. Fire blight resistance in Malus sieversii × Aport hybrids. 2024.
- Scientific Reports. Long-term monitoring of wild apple populations in Central Asia. 2025.
- Global Ecology and Conservation. Climate change impacts on wild apple forests. 2025.
- Vavilov N.I. The Origin, Variation, Immunity and Breeding of Cultivated Plants. Cambridge University Press.
- IUCN. Guidelines for Species Conservation Planning. Gland, Switzerland, 2024.
- UNESCO. Education for Sustainable Development: Roadmap. Paris: UNESCO, 2020.
- Жетісу мемлекеттік ұлттық табиғи паркі. Табиғи кешендерді қорғау және биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі жылдық есеп. – Талдықорған, 2024.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. «Біртұтас тәрбие» бағдарламасы. – Астана, 2023.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрығы (өзгерістері мен толықтыруларымен). – Астана, 2022.
К.А. Алпысбекова
Коммунальное государственное учреждение «Средняя школа-гимназия №12» отдела образования по городу Талдыкорган Управления образования области Жетісу











