ÚSHATYN OQ
Basy Áskerdegi kezim. Maǵan áskeri attardy baǵu, baptau, soǵysqa dayarlau mindeti tapsyrylǵan. Jau áskeri ózenniń arǵy betinde, bizdiń partizandar bergi bette teke tireste túrǵank ez. Bir kúni áskeri attardy jailymǵa jiberip, ózim sál myzǵap ketken ekenmin. Ayaq astynan tars-túrs, shańq-shúńq myltyq dauysynan oyana kelsem, jau áskeri oq boratyp basyp kele jatyr eken.
Sasyp qaldym. Qolǵa tússem ólim kútip túrǵany anyq. Aqyl tappai abdyrap túrǵanymda dál jelke túsymnan bir oq zúiyldap úshyp kele jatyr eken. Oilanyp túratyn uaqyt joq. Oqtyń jelkesinen shap berip ústadym da qarǵyp mindim. Jaryqtyqtyń jailysyn-ai, zuyldap úshqan beti ózenniń arǵy betindegi partizandar arasyna jetip bardy. Birneshe serigim meni kútip túr eke. Oqtyń ústinen júlyp aldy. Oq sol úshqan beti úlken qaraǵaidy qúlata baryp toqtady.
ÚIQYSHY BÚǴY
Ata-babamyz tórt túliktiń jaiyn oilap sudyń túnyǵy, shóptiń shúiginin qualap, kóship-qonyp júrgen eken. Men de jasymnan qoishy tayaǵyn alyp, maldyń jaiyn bilip óstim. Mal baǵyp júrip taudaǵy túz haiuandarynyń da syryn ábden bilip qalǵan edim.
Bir jyly Jasyl kól degen jerdi qystadyq. Ol jerdi búǵy kóp bolushy edi. «Búǵynyń eti dámdi bolady», – dep úlkender kóp aitatyn. Biraq tórt ayaqty januar eki ayaqty adamǵa ústata qoisyn ba? Búǵylardy kórgen saiyn mysym qúryp júrgen edi.
Sary ayaz saqyldap, qara suyq búrip túrǵan bir kúni tańerteńń erte qoradaǵy qoidy óriske shyǵaraiyn dep úiden shyǵa kelsem, esik aldynda bir maral taiynshasymen «qalsh, qalsh» etip, úidi yqtap, jelden panalap túr eken. Kóńilimne bir qúlyq sap ete tústi. Qaiyrylyp úige kirdim de, qara meshke toltyryp qidy qalap, ot tútatyp, esikti ashyp tastap, qoidy órgizip, alysqa kettim.
Qaityp kelsem, baiqús januar, ystyq meshtiń túbinde taiynshasymen balbyrap úiyqtap ketken eken. Úlkender: «Úiqy ólgenmen teń» deushi edi. Sary kezdikti suyryp alyp, «maraldy taiynshasymen birge soiyp alsam ba» dep oiladym da. Janym ashyp ketti de aqyryn túrtip edim oryndarynan qarǵyp, qarǵyp túrdyda bireudiń úiine rúqsatsyz kirgenine úyaldyma eki beti qyp-qyzyl bolyp, esikten shyǵyp júre berdi.
Kóktem shyǵa bir kúni dalaǵa shyqsam esiktiń aldyna búǵynyń múiizi tau bolyp úiilip jatyr. Sóitsem álgi búǵy maǵan degen rizashylyǵyn osylai kórsetipti. Sol múiizderde on jyl satyp, sońǵysyn keshe ǵana bitirdim.
JALQAU BÓDENE
«Tary – astyń atasy» dep tegin aitylmasa kerek. Bala shaqta ájemizdiń sútke byqtyryp bergen, jylqynyń qazysyna janshyp beretin tarynyń dámi áli kúnge tilimniń úshynda túrady. Bir jyly Órikti aral degen jerde tary egip, jailauǵa kóshtik. Tamyz aiynyń sátti bir kúni taryny jinap alu úshin qystauǵa keldik.
Kún batyp, qarańǵylyq túsken shaq edi. Atymdy úidiń janyna arqandap qoidym da, shai qainataiyn dep úidiń ainalasynan tezek tere bastadym. Ákelgen tezegimdi peshke qalap qoidym da ot tútatqanym sol edi. Álgi terip ákelgen tezegim pyr-pyr etip úsha bastady. Sóitsem, tezek dep terip ákelgenimniń bári bódene eken.
Ertesi túrsam arqandap qoiǵan atym ornynda joq. Tau-tasty kezip, bir jeti izdep taba almadyq. Sonymen ań-qús jep ketkken shyǵar dep úmitimiz úzilip, taryny oruǵa kiristik.
Sol jyly tary da keremet shyqqan eken. Oruǵa oraq shydamai, baltamen bútaqtap shabuǵa túra keldi. Mine, qyzyq, tary ekken alaptyń ortasyna barǵanda bitik ósken taryǵa qamalyp, shyǵa almai júrgen atymdy kezdestirdim. Bir jeti tary jep, ábden semirgen januardy úsh kún, úsh tún degende áudem jerdegi úige ázer jetkizdim.
SIQYRLY KÓZ ÁINEK
Ejelden dostyqty qadirlep ótken halyqpyz ǵoi. Ózimiz ash qalsaq ta dosymyzdy toidyryp, jalańash qalsaq ta sony kiindiretin keńpeiildiligimiz bar. Bir dosym úige izdep kelip, qyzyl kúreń shaidy simire otyryp, búiimtaiyn aitty:
– Suseke, úidiń shatyryn jabuǵa qamys kerek bolyp túr. Kómektesip jiberesiz be, – dedi.
Men kelisisimimdi berdim.
Auyldyń teristik jaǵynda Saz dep atalatyn qamysy bitik ósetin jer bar edi. Ertesi ógizimdi erttep minip, sol mańǵa bardym. Sol jyly jauyn kóp jauyp, qamystar óte úsaq bolyp ósipti. Iri qamys izdep eki kún sendelsem de taba almadym. Amalsyz eki qúshaq qamysty oryp alyp, dosymnyń úiine qarai bettep kelemin.
«Qoyandy qamys, jigitti namys óltiredi» demeidei, qamystyń úsaq bolyp qalǵanyna namystanyp kelemin. Sol kezde oiyma bir qúlyq kire qaldy. Kishkentai zatty úlken etip kórsetetin kóz áinegim bar edi. Kózime taǵyp qarap edim, álgi úsaq qamystar badyraiyp, badyraiyp kórindi. Quanyp kettim. Ógizimdi qamshylap dosymnyń úiine keldim.
Meniń kelgenimdi kórip, dosym:
- Keldiń be, tórlet, qamys keldi me? – dep báiek bolyp júr.
- Ákelgen qamysyńdy kóreiik, – dep dalaǵa bettedik.
- Dalada jel soǵyp túr, myna kóz áinekti kiip al, – dep kóz áinekti dosyma kidirip qoidym.
Dosym qamysty kórip quanyp qaldy.
- Pai, pai Súseke-ai, men bir ai izdep mynadai úlken qamystardy taba almap edim, sen qaidan taptyń, – dep arqamnan qaǵyp-qaǵyp qaldy.
QYMYZDYŃ KÚSHI
– Jailau, shirkin, jannyń raqaty ǵoi, – dep bastady Susekeń áńgimesin, – Balaqtaryńdy shańǵa malyp júrgen sender ne bilesińder? Tai shaptyru, qúnan jarys, báige, kókpar tartu, qydyryp qymyz ishu, sal-serilik, qaisy birin aityp bitesiń.
Bir jyly jailauda maldy óriske jiberip qoiyp, qydyryp qymyz iship júrgenbiz. Qatar-qatar tigilgen qalyń aqboz úidiń bireuine sau etip kirip keldik. Úi iesi de molqor adam eken. Baryn aldymyzǵa salyp, jaǵalata qymyz úsynyp álektenip júr. Bir uaqytta ishime qymyz jaqpai qaldy ma? Ishegim túiip, asqazanym «Gúr» ete qaldy. Ayaq astynan ne bolǵanyn bilmei qaldyq. Dalada elder shulap ketti.
Dalaǵa shyqsaq, kórshi úidegi áiel-bala-shaǵan bir-bir shómish kóterip:
- «Sút kóp, kómir az», – dep shúlasyp júr.
- Búlaryń ne qylyq?, – dep súrasam.
- Suseke, estimedińiz be? Kún kúrkiredi ǵoi. Biyl jaz boiy jańbyr bir tamǵan joq. Jer keuip barady. Mine, búgin kún kúrkiredi. Endi, jańbyr jauatyn shyǵar dep soǵan shómish qaǵyp, tileu tilep jatqanymyz ǵoi, – deidi jamyrap.
- Oi, ol kúnniń emes, meniń ishimniń kúrkiregeni ǵoi, – dedim qysylyp.
- Báse, aspanda teńgedei búlt joq búnysy qalai bolǵany dep edik, – desip bári tarap ketti.
«Susarqannyń ishi gúrildese, jailaudaǵy el shómish qaǵypty» degen támsiz sodan qalǵan edi.
Qajet ANDAS,
«Q-andas» aqparattyq agentigi.
Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1727342
Jalǵasy bar…











