Jer jannaty Jetisudyń shúraily óńiri Sarqanda taǵdyrly túlǵalardyń az bolmaǵandyǵy tarihtan belgili. Aimaqqa nár beretin úsh ózendi qatar emip, mal sharuashylyǵy men egin sharuashylyǵyn damytyp, baǵzydan beri baquatty túrmys keshken eldiń baǵyttaushysy, árine, jaqsy men jaisańdardan saralanǵan kóshbasshylary bolǵany anyq.
Sadyrdyń Mámbeteiinen taraǵan Aqtauúly Bazarbai bi 1840 jyly dúniege kelip, 1888 jyly tirlik sapary shektelgen eleuli túlǵa. Tirliginde ádildigimen tanylǵan, qara qyldy qaq jaratyn bi atanyp, bolys bolǵan eken.
Jetisu oblysy, Sarqan audany Amangeldi auyldyq okruginiń aumaǵyndaǵy Aqtauúly Bazarbai bi kesenesine alystan ziyarat etip keletinder kóp. Olai bolatyn jóni bar. Zamanynda Bazarbai bi túiini qiyn daulardy starshyndarǵa, onbasylarǵa tapsyrmai, tórelikti ózi shyǵypty. Jáne sheshimderinen shi shyqpaǵanyn kónekózder keiingilerge jetkizgen. Alystan at aryltyp kelgender bidiń adaldyǵyn, ádildigin ainalasyna áigilegen.
Baba kesenesine bizdiń de jolymyz túsken edi. Sol joly Barlybek Ainabekovtyń úiymdastyruymen tarihi kesenege baba úrpaqtary eskertkish taqta ornatty.
Bazarbaidyń balasy Tásibek te 20 jasynda bilik aityp, bedeldi bilerdiń biri atanypty. El senimin ielenip, bolystyqqa da sailanǵan. Qysqash Sadyr bolysyn qúruda erekshe qarym-qabiletimen, qajyr-qairatymen daralanady. Qabiletti jigit oryssha til úirenip, birshama tóselgennen keiin, oryssha oquǵa tartady. Auyldarda meshit ashyp, sauattandyru júmystaryn úiymdastyrdy. Alasapyran zamanda táuelsiz qazaq elin qúramyz degen alashordashylardyń qatarynan kóringen.
– Meniń ájem Jibek Qainarbaiqyzy 14 jasynda Mámbetei auylyna kelin bolyp túsipti, – deidi osy óńirdegi jaqsylar men jaisańdar jónindegi el auzyndaǵy áńgimelerge qanyq zerdeli aǵamyz Janat Múhametqaliúly. – Sonda Bazarbai bidiń ziraty bar edi, eskertkish kúmbez kórkemdigimen kóz tartyp túratyn. Tásibek bolys auylǵa kelgende auyldyń kelinderi kózine kórinuge batpai, kiiz úidiń jabyǵynan syǵalaityn. Zor deneli, ótkir kózdi, sústy adam edi, – dep aityp otyratyn ájem.
Jákeńniń osy derekti bergen ájesi 1904 jyly dúniege kelgen eken. Demek bolys auylyna kelin bolyp túsui 1918 jylǵa orailas keledi.
Bazarbai bidiń jolyn jalǵastyryp, tura sheshim aituymen Tásibek bolys ta el esinde qaldy. Topta tartynbai sóileitin, kesimdi bilik aitatyn, sózin oyazǵa ótkize alatyn batyl, sheshen, ádil, tapqyr túlǵany el-júrtynyń úmytpasy anyq.
Tásibek bi de zamandastary siyaqty 1928 jyly tárkilenip, Oralǵa jer audarylady. Jolda ústine sheshek shyǵyp, qaitys bolǵan eken.
1917 jyldary aq pen qyzyldyń arpalysy kezinde qyzyldardyń áskerine kólik, kiim-keshek, tamaqtaryna deiin berip járdem kórsetip túrǵan. Osy jaqsylyǵymdy eskeretin shyǵar dep arǵy betke (Qytaiǵa) qashpaǵan. Qyzyldarǵa qatty sengen.
Qalamger-qairatker Kákimjan Qazybaevtyń «Súrapyl» romanynda Tásibek bolys turaly qúndy derekter bar.
Bolystyń qasiettiligin, ereksheligin emis-emis bolsa da el auzynan estip júrdik. Myna tómendegi oqiǵany Abai auylynyń tumasy Bolat Qúttybekov áńgimelep bergen edi:
– Tárkilenip, taǵdyry sheshilip qalǵan kezeńde atqosshylyqqa jarap júrgen jas jigitke batasyn beripti desedi:
– Qasietim balalaryma qonbaityn túri bar. Batamdy saǵan bereiin. Alǵyrlyǵyń, zerektigiń meniń kókeiime qonady. Atyńa min de, artyńa qarailamai shyǵysty betke alarsyń. Biraq artyńa qaraushy bolma, – dep nyǵyzdap túryp tapsyrypty.
Bolystyń aitqanynan shyqpaityn jas jigit attanyp bara jatyp áuestigi ústap artyna qarasa, bolystyń eki iyǵynda ot janyp túr eken.
– Ái, balam-ai, qasietim saǵan qonsyn dep yqylasym túsip edi. Amal ne, shartty óziń búzdyń, – dep ókingen kórinedi bolys.
Jyldar ótti, ǵasyr almasty, zaman ózgerdi. Táuelsizdiktiń nátijesinde kezinde «halyq jauy» atanǵan jaqsy-jaisańdarymyzdy qaita tanuǵa múmkindik tudy. Osy túrǵyda Tásibek bolys zerdeli zertteuge súranyp túrǵan, esimin máńgi este qaldyruǵa laiyqty taǵdyrly túlǵa.
Jomart IGIMAN,
Qazaqstan Jazushylar odaǵynyń múshesi.
Sarqan audany,
Jetisu oblysy.
Jariyalandy. -Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti. №104.2022. -3 b.
.
Jalǵasy bar…











