Mádenieti damyǵan el óziniń aqyn-jazushylaryn mańdaiyna bitken baq júldyzy eseptegen. Kúlli dúniedegi últtar men halyqtardyń ónerdi syilap, aqyndaryn ardaqtaǵan.
Halqymyz aqyndaryn: «Sózge siqyr darytqan, Táńirdiń bergen óneri», – dep eseptegen.
Sol sebepten biz qolda barymyzdy baptai berudiń, asyldarymyzdy ayalap, ardaqtai bilu tól boryshymyz. SHirek ǵasyrǵa juyq uaqyttan beri qalamnyń qarymy qaitpaǵan zertteushi, jazushy, zerdeli oi-pikirler qozǵap kele jatqan, tóselgen aitys aqyny, folьklorist Andas Omaraqynúly jaily aitarymyz kóp.
Andas Omaraqynúly Jansarbaev 1946 jyly qazan aiynyń 19 júldyzynda Kúnes audany, Keńsu auylynda tudy. Jas shaǵynan bastap óner aidynynda ózindik óresin baiqatyp, tuǵan eline ruhani azyq beru jolynda ayanbai ter tókti. Atyshuly mádeni tóńkeris kezinde: «Joǵary taptan shyqqan element» degen jalamen ákesi Omaraqyn Jansarbaiúlymen birge shetke qaǵylyp, kúreske alyndy, eńbekpen ózgertude boldy. 1974 jyly sayasi qúqyǵy qalpyna kelip, qaitadan qatarǵa qosyldy. 1974 jyly auylda júrgen jas daryndy «SHúǵyla» jurnaly júmysqa shaqyryp, úsynys etilgen redaktor bolyp qyzmetke túrady, artynan «SHinjiyań halyq baspasynyń» qazaq ádebieti bólimin basqarady. 1978 jyly aqpanda otbasylyq jaǵdaiyna bailanysty auylyna qaityp, Kúnes audandyq 3 orta mektepke múǵailim bolyp ornalasady. 1991 jyly nauryzda Kúnes audandyq halyq úkimetiniń shaqyrtuymen audandyq mádeniet mekemesine kelip, Kúnes audanynyń folkuloryn zertteu, jinau isimen ainalysyp, folьklorlyq múrasynyń 4 tomyn shyǵaruǵa atsalysty. 1992 jyly aqpanda Kúnes audandyq Sayasi keńes tarihi materialdar komitetine jótkelip, zertteushi, jauapty redaktor bolyp júmys istedi.
Ol joǵarydaǵy qyzmetterdi atqara júrip, shyǵarmashylyǵyn da tabandylyqpen jalǵastyrdy. Ártúrli basylymda 400-den astam óleń, arnau, tolǵau, ballada, poema, dastan jazyp, jariayalady. «Jyldar izi» atty jinaǵy shyqty. «Tarih talǵaryndaǵy tarlandar», «Sary kezeń samaly» qatarly óleńder, zertteuler, «Doda» atty aitystarynyń jinaǵyn baspaǵa úsyndy. Sondai-aq, audan, aimaq, oblys dárejeli aqyndar aitysyna qatysyp, úiymdastyrushy, baǵalaushy bolyp, jas aqyndardy tárbieleu isimen ainalysty. Sonymen birge, «Kúnes audanynyń tarihi materialy» atty jeliles tarihi zertteu eńbekterin shyǵarumen birge Tańjaryq Joldyúlynyń jaryq kórmegen eńbekterin el arasynan jinaqtap, «SHyn tilek» atty jyr jinaǵyn jiyp, baspaǵa úsyndy.
Búl Andas Omaraqynúlynyń qadau-qadau ómir belesteri. Dese de, onyń ómirinde qalam ústap, shyǵarmashylyqpen ainalysatyn uaqyty óte az boldy. Mádeni tóńkeris kezinde joǵary jikten shyqqan, bai-manaptyń balasy dep shetke qaǵylyp, jazuǵa múrsha bermese, keiingi kúnderinde de ayaǵynan shalyp, órge bastyrmai, talai óreli jerlerden qaǵyp, qadamyn ashtyrmaǵan tústary kóp boldy. Sonda da qanyna bitken qaisarlyǵymen bet kelgen qiyndyqty, qyzǵanyshty jeńe otyryp, ózine sai, kesikti ornyn aluǵa tyrysty. Onyń aqyn óleńderinen de ańǵaruǵa bolady.
«Kinaráttar» atty óleńinde:
Dáuirde osy jeńispen qúzar attar,
Kórsetti ózin bosbelbeu shydamastar.
Júrt janyna jaqpaityn jat qylyqpen,
Kóbeyude qaterli kinárattar.
Nápsi úshin arlanbai aryn satyp,
Kisilikke jasalǵan qiyanat bar.
Uly shópti órbitpei otau kerek,
Zaredei jer qalmasyn tiyanaqtar.
Qoǵamnyń qas isterin kesiri bar,
Uaqyt jetti aradan shyn alastar, – dese,
«Abaila dos» atty óleńinde:
Ótimińdi basqadan asyryp kil,
Qalai ǵana bop alǵan basyń úshkir.
Úǵyndyrǵan dostarǵa múndaiyńdy,
Juas beineń búrynǵy jasyryp túr, – deidi.
Andastyń óleńderi tili ótkir, shymshyma, beineli bolyp keledi. Adam nazaryna kóp iline bermeitin eleusiz nárselerdi qalamyna ilindirip, kesek tújyrym jasap, toq etkizip, nysanasyn dál tauyp, túiin túidirip otyrady. Onyń óleńderinde syqaq, satiralyq tús, ajua tirkester óte kóp.
Aqynnyń «Alayaqtar» atty óleńin oqyp kórelik:
Jel auyzdy jelpinbei túra almaidy,
Jymsymasyn syrtqa túk shyǵarmaidy.
Tómengini nyǵarlap, joǵaryǵa,
Búralqy ittei qyńsylap búrańdaidy.
Qan shyǵarmai maqtamen bauyzdaidy,
Su basynyń túnyǵyn aǵyzbaidy.
Búgin dos bop basyńa is tússe eger,
Bir tamshy nár auzyńa tamyzbaidy.
Aqyn jazǵan óleńdi kóp adam oqidy, estidi. Olar qúr oqushy, estushi emes. Sózin synaushy, baǵalaushy, tórelik aitushy. Andas óleńderiniń oqyrmandar arasynda joǵary baǵalanyp, izdep oqityndyǵy da osyndai jyldam oi, júieli tújyrymnyń moldyǵynda.
2005 jyly Kúnes audandyq sayasi keńesi jaǵynan aqyn Andas Omaraqynúlynyń shyǵarmashylyq keshi ótip, onyń eńbekteri jóninde ǵylymi talqy jinalysy ozdyryldy. Búl turaly «Ile» gazetiniń bir betine arnaiy material berildi. Sonymen qatar, Qazaqstan Respublikasyndaǵy «Jetisu», «Alatau», «Úshqońyr» gazetteri men respublikalyq «Múqaǵali» jurnalynda aqyn shyǵarmashylyǵy turaly maqalalar jazylyp, atajúrttaǵy oqyrmandarǵa jetti.
«Jigit sarasy – segiz qyrly, bir syrly» deushi edi ǵoi. Osy sózdiń ózi Andas aqynǵa qaratylyp aitylǵandai seziledi de túrady. Andas tek aqyn, jazushy, zertteushi bolyp qalmastan úrpaq tárbieleu isinde de júrtqa úlgi bolǵan azamat. Búginde jerlesteri: «Bala ósirseń Andastai ósir» degendi qanatty sózge ainaldyryp aldy. Onyń 8 bala tárbielep, olardy oqytyp, toqytyp, eline, júrtyna eseli eńbek etip jatqan perzent etip ósirgenin ónege retinde qabyldaityndar kóp. Barlyǵy joǵary oqu oryndaryn bitirip, óz mamandyqtary boiynsha, elge eseli eńbek etip keledi. Ile peduniversitetiniń qazaq tili men ádebiet fakulьtetin bitirip, Kúnes audandyq №6 orta mektepte qos til oqytushysy bolyp qyzmet etetin qyzy Maqpal bylai deidi:
«Bir otbasynda segiz bala óstik. Úlkenimiz Ardaq joǵary bilimdi, oqytushylyqpen ainalysady. Aǵam Qajet áke jolyn quyp, shyǵarmashylyqpen ainalysyp, jurnalistika salasynda eńbek etip júr. Búginde Qazaqstanda júrtqa tanylǵan qalamger, respublikalyq, halyqaralyq saiystardyń jeńimpazy, ǵylym magistri degen ǵylymi ataǵy bar. Runalyq jazular turaly ǵylymi zertteu eńbegin qorǵaǵan. Álemdik ǵylym salasynda da ózindik oryn alǵan, búginde 10 kitap jazyp, elge qyzmet etip júr. Menen keiingi sińlim Sábira dárigerlikti tańdasa, inim Eljas Nanjiń universiteti men Qazaqstan Respublikasy bas sáulet qúrylys akademiyasyn bitirgen, ǵylym magistri, qúrylys salasynyń mamany, Ershat bolsa, SHyńjań sauda mektebiniń aǵylshyn tili mamandyǵy men Qazaqstan Respublikasy Abylaihan atyndaǵy halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi universitetin bitirgen, ǵylym magistri, Qazaqstanda Memlekettik qyzmette, Eshat Nankin universitetin bitirip, óz mamandyǵy boiynsha júmys istep keledi. Men de Ile peduniversitetin jáne Qazaqstan Respublikasynyń I. Jansúgirov atyndaǵy universitetiniń magistraturasyn bitirdim. Barlyǵymyz qadirli áke-sheshemizdiń tárbiesimen tárbieli bolyp ósip, joǵary oqu oryndaryn bitirip, hal-qadirimizshe el, qoǵam úshin eńbektenudemiz. Osyndai qamqor áke-sheshemizben maqtanamyz», – dedi ol.
Demek, Andas ómiriniń jalǵasy bolǵan úrpaqtaryn osylai tárbielep, úrpaq tárbiesindegi ónegesimen de ózgeshe jarasym tapty.
Árine, adam zamanǵa sai beiimdelip, sonyń izimen júrgende ǵana jaqsy tirlik keshetindigi anyq. Keiingi jyldary eldegi ózgeristerge sai otbasylyq kásippen ainalysyp ta óz kúshine súienip, kásiptenudiń dara jolyn tapqan jan. Onyń zaiyby Áueshan Majaiqyzy kezinde Ile meditsinalyq tehnikumynyń dárigerlik mamandyǵyn oqyǵan edi. Ókinishke orai, mádeni tóńkeris kezinde: «Baidyń kelini júmys istemeidi» dep qyzmetke alynbai qalǵan. Qansha jyl auyr eńbekke jegilip, ózgertuge alynǵan. 1993 jyldan bastap Kúnes audanynda alǵashqy bolyp qazaq halqynyń súiikti asy taryny saudaǵa salyp, jańalyq ashady. Sol kásipti damytyp, órkendetip, búginde otbasylyq kásip ashudyń ónegeli úlgisin júrtqa kórsetti. Osyndai tynymsyz eńbektiń arqasynda Andas otbasy audandaǵy aldyńǵy qatarly auqattanǵan otbasy atanyp keledi. Sóitip Áueshan Majaiqyzyń bastamasynda qazir Kúnes audanynda tary mánerleu isi órkendep, kásiptenudiń jańa úlgisine ainaldy.
«Ár adam ózinshe bir álem» degendei, Andas ta óz aldyna bir álem. Onyń qazynasyn qansha qazyp, qauzasań da tausylmaidy. Onyń tútas ómiri ótkegn ǵasyrdyń keiingi elu jylymen etene, tynystas ótken kóńil kózi kóregen, qúlaǵy túrik álem. «Tau alystaǵan saiyn asqaqtaidy» degendei, búginde aramyzda bolmasa da, onyń artyna qaldyrǵan mol múrasy men úlaǵatty úrpaqtarynyń shyǵar bimigi, baǵyndyrar asuy alasa bolmaidy.
Topyraǵyń torqa, jatqan jeriń jannatta bolsyn!
Jálel NÚRTÁLIPÚLY
qalamdas dosy, syrlas serigi











