Qazaq halqynyń mereke, sport jáne oiyn-sauyq mádenietiniń últtyq ózgesheligi erekshe, aiqyn, túri mol, tarihy úzaq. Solardyń biri – Nauryz meiramy. Ár jyl saiyn 3 aidyń 22 kúnine tura keletin búl meiram, baiyrǵy qazaq kalendary boiynsha jańa jyldyń bastalǵan kúni bolyp esepteledi. Sebebi, búl kúni astronomiyalyq jer qozǵalysy kúnmen túnniń teńelip, kúnniń uzaru sátine túra keledi. Osy kúndi “Úlystyń úly kúni” dep úlyqtaǵan ata – babalarymyz, halyqtyń arman-tilegin jyr-taqpaqpen aitatyn “Nauryz jyryn” shyǵaryp, keminde jeti túrli nemese odan da kóp( bidai, tary, qamyr, et, túz, qatyq, su) dámnen “Nauryz kóje” jasap, auyl– aimaqty qydyryp kóje iship, ótken jyldaǵy jetistigin baǵamdap, kele jatqan jańa jyldan meiir – shapaǵat tilep, máre-sáre bolyp qalady.
Alaida, tól tarihymyzǵa qatysy bar delinetin jazba materialdardy paraqtap kórseńiz, qandai da bir qúndylyǵymyz basqa bireulerdiń paidasyna sheshilip, qanjyǵasyna bailanyp shyǵa keletini bar. Tarihymyzdy tabandylyqpen alǵa tartqan úlylarymyzǵa aqylshy bolyp, últ azattyq kúresterine jol kórsetip “Basqa últ ókilderi” júretinin aitpaǵanda, Búgin tilge tiek etip otyrǵan Nauryz merekesi parsy tilindegi nau- jańa, ruz – kún degen sózden shyqqan dep jazylyp keledi.
Qazirgi kúnde ǵylym tilinde nauryz atalǵanymen el arasynda búl merekeni “Úlystyń úly kúni” dep (nauryzdyń úly kúni demeidi)aitady, sol kúni barlyq adam “Úlys oń bolsyn!” dep (nauryz oń bolsyn demeidi)bir-birine aq tilegin arnaidy. Búl merekeniń tarihi atauy da, mine, osy “Úlys” sóziniń maǵynasynda jatyr. Meniń búl sózge oi bólgendegi maqsatym qazir atalmysh merekeni álemdegi birtalai elder moiyndap, halyqaralyq deńgeide oryn berip otyr. Mysaly, qytaida osy kúni jańa jyldyq auyl-sharuashylyǵy jospary bekitiledi. Álemdi osylai óz ornyn ala bastaǵan bizdiń halyqtyń aqyl-parasatyna búl kúnderi kóldeneń kók attylar kirise ketetin bolyp barady. Tarihynda nauryz kóje jasap, nauryz jyryn shyǵaryp kórmegen keibireuler jaqyn jyldardan beri osy merekeni toilaityndy shyǵardy. Maqsaty bireu-aq osy arqyly ózderin álemge tanytu. Mysaly, biz biletin 80 jyldary nauryz degen meiramnyń iisinde bilmegen Úiǵyr júrty, búgingi kúni múny tól merekesi etip aldy. Olar – “Nauryz” parsy tilindegi sóz, Mahmút Qashqaridyń “Túrik tilder sózdigi”nde jazylǵan. Sondyqtan búl mereke túrki tildi últtardyń bárine ortaq degen jeleumen úi ishinen úi tigip júr.
Qazaqtyń osy bir qasietti merekesin parsynyń sózinen shyqty degenge óz basym kelispeimin. Ol qazaq dalasyna islam dini taralmai túrǵan kezde ádet – ǵúrypqa engen, sebebi, mereke barysynda islam dinine qatysty senim, ǵibadattar múlde oryndalmaidy, qaita últtyq boyauy qanyq. Nauryz sóziniń etimologiyasy parsylarǵa tán degenniń ózinde ol bir kezdegi sayasi ústanymnyń áserinde, kúshpen sińdirilgen úǵym. Iá, bir kezderi parsylardyń da qazaq dalasyn at oinaq qylǵany shyndyq. Qarahanilar dáuiri men Horezm shahtyń túsynda qyzyl bastar asaryn asap, jasaryn jasady. Islam dinin sayasi qúral retinde paidalanǵan olar Saq pen Túrki dáuirindegi jergilikti halyqtyń jeńimpaz mádenietin jermen jeksen etti. Últtyq qúndylyqtarymyzǵa da ózderine túsinikti esimderdi tyqpalap, ózderine telip jantalasty. Biraq joǵaltyp jibere alǵan joq, sebebi, ol osy dalanyń qasietti topyraǵynan ónip shyqqan ómirsheń de, ólmes múraǵattar edi. Sonyń biri, ári biregeii bolǵan Nauryz merekesi – atauy ózgerse de, ata-babalarymyzdyń filosofiyalyq oilarynyń úshqyny retinde saqtalyp qaldy. Óitkeni, búl mereke túrki tekti, tildi últtardyń ishinde tek qazaq halqyn da merekege tereń mán berip, úly kúndi erekshe atap ótu múra bolyp qalǵan. Qazirgi parsylardyń ózinde múndai atalmysh mereke múldem joq,
Biz el bolyp eńsemiz kóterildi degenimizben últtyq qúndylyǵymyzdy úlyqtai almai kelemiz, ózimizdiń qyzyqqa toly, adamgershilik pen inabatqa bai merekelerimizge múryn shúiire qaraitynymyzdy jasyra almaimyz. Esesine, qaqaǵan qystyń ayazyna betimizdi qaryp, “Rojdestvoda” tań atqansha esimiz kete bige basyp, Bayansúlu men Aqjúnisti, Qyzjibek pen SHúǵany qaiyryp qoiyp “Valentin kúninde” besikten beli shyqpaǵan sábilerge mahabbattyń ne ekenin úiretip qyzyl tanau bolyp júrmiz. Onyń ústine “Qytailyq”, “Irandyq”, “Mońǵol” “Túrik” t.b qazaq degen ataular sózdik korymyzǵa synalap enip barady. Búl keńes dáuirinen qalǵan syrqat. Árine, qytaiǵa qorǵan saldyrǵan, Evropaǵa kanal qazdyrǵan, baskiimine aqqudyń qanatyn taǵyp Amerika qúrlyǵyn dúbirletken, úndiniń jigitterine “Taj-Mahal” meshitin soqtyrǵan ata-babalarymyz osal boldy dep aita almaisyń. Qaita osy qaisar halyqty qúrtyp, joǵaltudy maqsat etken otarshyl júie adamdardy ózara jaulastyryp, bir-birine aidap salyp otyrǵany aidan anyq. Sebebi, olar osy tásil arqyly ǵana óz biligin saqtap qalatynyn bildi. Búdan basqa mádenietimizge, tilimizge, dilimizge jasalǵan qiyanattar qanshama. Búl biz biletin dáuirdiń kórinisi. Al biz bilmeitin kezdegi últtyq qúndylyqtarymyzdyń oiran bolyp, kúshi jetkenderdiń qanjyǵasynda ketkeni qanshama.
Ókinishke orai, bizdiń tól tarihymyzdy basqalar ózderine yńǵailap jazyp keldi. Kim ózi shyqqan tauynyń biik boluyn arman etpeidi. Arab qalamgerleri qazaqty arab jasaimyz dep jantalassa, orystar otarlap baǵyndyrǵysy keldi, qytailar kúle kirip, tór meniki dep otyr, bir mezgil iilgen shyndyq, shart synyp ketken joq. Ornynda bar ońalyp keledi. Biz maqtanudy bilmeitin keńpeiildi halyqpyz. Maqtana bastaityn bolsaq, basqalarda bes myń jyldyq tarihy bolsa, múmkin bizdiki odan da ármen aparuǵa ábden bolady. Óitkeni, yrysty jerimiz, úlaǵatty elimiz, qúlpytastar men syntastar, jartas suretteri men balbaldar, taudyń tasy da, qyrda ósken bir tal jusannyń ózinde talai qúpiya sairap jatyr. “Nauryz” merekesin de qasterlep, ayalap, saqtap osy kezeńge jetkizgen bizdiń ata-babalarymyz. Sondyqtan ol qazaq halqynyń jaratylys tanudaǵy oilamynyń túiini. Qazaq eli órkendegen saiyn, osy ǵylymi oidyń saulesi álemdegi sansyz adamdardy jylyndyratyn bolady.
Ótkenge ókpe aita berúge de bolmas. Táuelsiz el bolǵannan keiin óshkenimiz janyp, joǵalǵanymyz qaita oralyp jatyr. Ózimizdiń tarihta kim bolǵanymyzdy, qalai ómir súrgenimizdi endi-endi bilip kelemiz. Eldi biriktirip, eńsesin qóteretin halqymyzdyń sonau zamandardan qalyptasyp, kúni búginge deiin syny men syryn ketirmei kele jatqan ádet – ǵúrptary. Ony ayalap, qadirleu árbir qazaqtyń qasietti mindeti. Úlys oń bolsyn, aq mol bolsyn, aǵaiyn!
Qajet Andas,
«Q–Andas» aqparat agenttigi











