ءبىر اۋىلدىڭ بوسقىنشىلىق شەجىرەسى

جەتىسۋ وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان №145 قۇجات – «1926 جىلى كەلگەن چۋرەمەسك اۋىلى بوسقىندارىنىڭ ءتىزىمى» – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەن كەيىن قىتاي اسقان قازاقتاردىڭ تاعدىرىن تانىتاتىن قۇندى دەرەك. بۇل تىزىمدە 52 وتباسى باسشىسى كورسەتىلگەن. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ جالپى سانى – 265 ادام. دەمەك، قۇجات جەكە ادامداردىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر اۋىل قاۋىمىنىڭ بوسقىنشىلىقتان كەيىنگى الەۋمەتتىك، شارۋاشىلىق جانە تاريحي احۋالىن اڭعارتادى.

1916 جىلعى وقيعانىڭ باستى سەبەبى – رەسەي پاتشاسىنىڭ 25 ماۋسىمداعى جارلىعى ەدى. ول جارلىق بويىنشا قازاقستان، ورتا ازيا جانە ءىشىنارا سىبىردەگى 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى «بۇراتانا» ەر ازاماتتاردى مايداننىڭ تىل جۇمىستارىنا الۋ كوزدەلدى. بۇل شەشىم وتارلىق ەزگىدەن قاجىعان حالىقتىڭ نارازىلىعىن كۇشەيتىپ، جەتىسۋدا ءىرى كوتەرىلىستەرگە ۇلاستى. جەتىسۋدا 1916 جىلعى شىلدەدە سوعىس جاعدايى جاريالانىپ، كوتەرىلىستى باسۋ ءۇشىن جازالاۋشى اسكەرلەر جىبەرىلگەنى تاريحي دەرەكتەردە ايتىلادى.

وسى تىزىمدەگى «پوچەمۋ بەجال» دەگەن باعاندا بىرنەشە جەردە «وتنوشەنيە پراۆيتەلستۆا» دەگەن تىركەس كەزدەسەدى. بۇل وتە ماڭىزدى بەلگى. ياعني بوسقىندار وزدەرىنىڭ قىتايعا ءوتۋىن تۇرمىستىق كوشۋ نەمەسە جاي قونىس اۋدارۋ رەتىندە ەمەس، بيلىكتىڭ قىسىمى، پاتشالىق اكىمشىلىكتىڭ وزبىر ساياساتى، جازالاۋ شارالارى سالدارىنان بولعان ءماجبۇرلى بوسقىنشىلىق رەتىندە تۇسىندىرگەن. بۇل – قۇجاتتىڭ تاريحي سالماعىن ارتتىراتىن تۇس.

تىزىمدە بوسقىنداردىڭ قىتايعا كەتكەندەگى مال-مۇلكى دە كورسەتىلگەن. كەيبىرىندە 200، 300 باس مالعا دەيىن بولعانى بايقالادى، ال بىرقاتارىندا 2–5 قانا ءىرى قارا نەمەسە ازىن-اۋلاق مال جازىلعان. بۇل چۋرەمەسك اۋىلى بوسقىندارىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى اركەلكى بولعانىن كورسەتەدى. اراسىندا ورتاشا شارۋالار دا، كەدەيلەر دە، قارا جۇمىسشىلار دا بار. كەڭەستىك كەزەڭ قۇجاتتارىنا ءتان «بەدنياك»، «سرەدنياك»، «چەرنوراب» دەگەن الەۋمەتتىك جىكتەۋ سول ۋاقىتتاعى جاڭا بيلىكتىڭ ادامداردى تاپتىق تۇرعىدان ەسەپكە الۋ ءتاسىلىن اڭعارتادى.

تىزىمدەگى ادامداردىڭ جاس مولشەرىنە قاراساق، ەڭ جاسى 25 جاستاعى ەلتاەۆ راحيم، ەڭ ۇلكەنى 91 جاستاعى دولومباەۆ قايربەك. ورتاشا جاس شامامەن 49 جاس. بۇل دا ماڭىزدى دەرەك. سەبەبى تىزىمگە كوبىنە وتباسى باسشىلارى، ەلگە قايتا ورالعان شاڭىراق يەلەرى تىركەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە 60 جاستان اسقان 12 ادام بار. بۇل 1916 جىلعى بوسقىنشىلىقتىڭ زاردابىن تەك جاس جىگىتتەر عانا ەمەس، قارتتار، ايەلدەر، بالالار، ءبۇتىن اۋلەتتەر كوتەرگەنىن دالەلدەيدى.

قۇجاتتا وشەكپاەۆا كازيزا، يسيلبەكوۆا ساركيت سياقتى ايەل ادامداردىڭ دا اتى اتالادى. بۇل كەيبىر شاڭىراقتا ەر ازاماتتىڭ جوقتىعىن نەمەسە وتباسى جاۋاپكەرشىلىگى ايەل ادامنىڭ موينىنا تۇسكەنىن مەڭزەيدى. بوسقىنشىلىق تاريحىن زەرتتەگەندە مۇنداي ەسىمدەر ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ويتكەنى ۇركىنشىلىك جىلدارى ايەلدەر مەن بالالاردىڭ تاعدىرى كوبىنە جالپى تاريحي بايانداۋلاردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويادى.

1926 جىلى ەلگە ورالۋ دەرەگى دە كەزدەيسوق ەمەس. 1916 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن قىتايعا وتكەن قازاق-قىرعىز بوسقىندارىن قايتارۋ ماسەلەسى كەڭەستىك بيلىك تاراپىنان ازامات سوعىسىنان كەيىن عانا جۇيەلى تۇردە قولعا الىنا باستادى. زەرتتەۋلەردە كەڭەس وكىمەتى بۇل ىسكە 1921 جىلدان باستاپ نازار اۋدارىپ، سينتسزيانداعى بوسقىنداردى انىقتاۋ، قايتارۋ، قۇقىقتىق ماسەلەلەردى رەتتەۋ جۇمىستارىن قۇلجا مەن شاۋەشەكتەگى وكىلدەر ارقىلى جۇرگىزگەنى ايتىلادى.

سوندىقتان بۇل ءتىزىم 1926 جىلعى جاي اكىمشىلىك ەسەپ ەمەس. ول – ون جىلعا جۋىق جات جەردە جۇرگەن، مال-مۇلكىنەن ايىرىلعان، وتباسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان، ەلگە قايتا ورالعان قازاقتاردىڭ ءتىرى كۋالىگى. مۇنداعى ءاربىر فاميليا – ءبىر اۋلەتتىڭ، ءاربىر سان – ءبىر شاڭىراقتىڭ، ءاربىر «توجە» دەگەن قىسقا بەلگى – ورتاق قاسىرەتتىڭ بەلگىسى.

تىزىمدە 1905، 1913، 1915 جىلدارىنا قاتىستى جەكە بەلگىلەر دە كەزدەسەدى. بۇل تۇستار تۇپنۇسقا قۇجاتپەن قايتا سالىستىرىپ ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. دەگەنمەن قۇجاتتىڭ نەگىزگى تاريحي وزەگى انىق: چۋرەمەسك اۋىلىنىڭ ادامدارى 1916 جىلعى وتارلىق قىسىم مەن جازالاۋ ساياساتى سالدارىنان قىتايعا ءوتىپ، 1926 جىلى تۋعان جەرىنە قايتا ورالعان.

№145 قۇجات – جەتىسۋ وڭىرىندەگى بوسقىنشىلىق تاريحىن زەرتتەۋدە اسا قۇندى دەرەك. ول 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ سالدارىن رەسمي ساياسي وقيعا رەتىندە عانا ەمەس، قاراپايىم اۋىل ادامدارىنىڭ تاعدىرى ارقىلى كورسەتەدى. بۇل ءتىزىم – ەلدەن اۋعان جۇرتتىڭ ازاپتى جولىن، جوعالعان مال-مۇلكىن، كۇيزەلگەن الەۋمەتتىك جاعدايىن، بىراق تۋعان جەرگە قايتۋ ءۇمىتىن جوعالتپاعان رۋحىن تانىتاتىن تاريحي ايعاق.

تۆمەندە اتالعان ارحيۋتىك قۇجاتتىڭ تولىق مەتىنى بەرىلىپ وتىر

№ 145

سپيسوك بەجەنتسەۋ چۋرەمەسكوگو اۋلا پريبىۋششيح

 1926 گودۋ

ليست 2-4

دەرەككۆز: جو گا. ف. 751. وپ. 1. سۋ. 4. د. 72. ل. 1–5.
قاجەت انداس, “Q-Andas” اقپارات اگەنتتىگى.دەرەككۆز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308