Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

ازاتتىق ءۇشىن جان قيعان قۇديارحان

قۇديارحان تەزەك تورەۇلى ابىلايحانوۆ (1851-1930 ج.ج)

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
Азаттық үшін жан қиған Құдиярхан

الاشتىڭ ۇلى قايراتكەرى، كوسەمى ءاليحان بوكەيحان سۇلتان قازاق جەرىنىڭ، الاش ەلىنىڭ يمپەريالىق – سوۆەتتىك يدەولوگتاردىڭ شىعارعان قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلدى دەگەندەرىن كوپتەگەن تاريحي قۇجاتتاردى زەرتتەي وتىرىپ، تولىقتاي جوققا شىعارعان. قازاقستان ەشقاشاندا ءوز بەتىمەن وتارشىلدىق قامىتىن كيمەگەن، ال كەڭ دالاسى باسقىنشىلىقتىڭ، وتارشىلدىقتىڭ، اسكەري كۇشتىڭ، سايقال ساياساتتىڭ ارقاسىندا بوتەن بىرەۋلەردىڭ ۋىسىنا تۇسكەندىگىن ايتىپ وتكەن. (اننەكسيا – ەتو وفيتسيالنوە ناسيلستۆەننوە پريسوەدينەنيە ودنيم گوسۋدارستۆوم ۆسەي يلي چاستي تەرريتوريي درۋگوگو گوسۋدارستۆا ۆ ودنوستوروننەم پوريادكە. سوگلاسنو مەجدۋنارودنومۋ پراۆۋ، اننەكسيا – ودين يز ۆيدوۆ اگرەسسيي ي ۆلەچەت زا سوبوي مەجدۋنارودنو-پراۆوۆۋيۋ وتۆەتستۆەننوست).

ال جەرىن بىرەۋ تارتىپ الىپ، ەلىن بىرەۋ توناپ جاتقانعا اتادان ەڭىرەپ تۋعان ەرلەر كونەر مە؟! مىنە، ەلىم دەپ شىرىلداعان ەردىڭ بىرەۋى، ءبىز اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتپەكشى – قۇديارحان تەزەك تورەۇلى (سول كەزدەردەگى قۇجاتتاردا جانە ءوزىنىڭ جازعانى بويىنشا كۋدايرحان (حۋدايرحان) تەزەكوۆ-ابلايحانوۆ [4]).

كىتابىمىزدىڭ باسىندا قۇديارحاننىڭ (اتالارىمىز وسىلاي اتايتىن، مۇمكىن ازان شاقىرعان اتى سولاي بولار دەگەن ويمەن ءبىز دە وسىلاي اتاي بەرۋدى ءجون كوردىك) شىعۋ تەگىن، قاشان تۋعانىن (شەشەسىن) ءبىراز ايتىپ وتتىك.

اۋىزشا دەرەكتەردە (شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ جيناعان شەجىرەسىندە) تەزەك تورەنىڭ ەكىنشى دانەكەر (الدىندا قاتە كەتكەن، تورەتايدان تۋعان) بايبىشەسىنەن (ءسۇيىنباي، باقتىباي اقىندار جىرلاعان) قۇديارحان، ودان – ومار، وسپان، ءابدىلداحان، ال ءابدىلداحاننان شەرنياز تاراتىلادى (تەزەك تورەنىڭ وسى بايبىشەدەن تۋعان تاعى ءبىر ۇلى سادۋاقاستىڭ جاستاي قايتىس بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتتىق). (ۇلكەندەردەن سول قۇديارحاننان ءبىر بالا بار، قىتايعا كەتكەن ەدى دەگەندى ەستىپ، ۇمىتپاي ىزدەستىرىپ ءجۇرۋشى ەدىك. اقىرى تابىلدى (ارينە، ەگەر ناق سولاي بولسا). 2012 جىلى بۇل دەرەك قىتايدان كەلگەن قىزىرباي نۇراحمانۇلى اقساقالدىڭ شەجىرەسىنەن شىقتى. ول شەجىرە بىلاي تاراتىلعان: قۇديارحاننان – ءابدىلداحان – رۇستەم – جاپار ودان ساتىبالدى مەن امرەقۇل؛ امرەقۇلدىڭ البان رۋى كۇلپاش نۇرپەيىسقىزىنان تۋعان ءۇش-ءتورت قىزدارىنان ۇرپاقتار بار كورىنەدى… بۇل شەجىرەنىڭ قانشالىقتى شىن ەكەنىن بىلمەدىم.

الدىڭعى ەڭبەكتەرىمىزدە تەزەك تورەنىڭ وتباسى تۋرالى ۇلكەندەردىڭ قىنجىلىپ ەسكە الاتىندىعىن دا بايانداعانبىز. سوندا، ورىس زەرتتەۋشىلەرى (ن. يۆلەۆ) «…تەزەكتىڭ كەزىندە ماقتانىشپەن ايتقان پ. پ. سەمەنوۆ-تيانشانسكييگە كورسەتىپ، تانىستىرعان ۇلى باتىرحان اكەسىنە اقىلى دا، ايلاسى دا تارتپاعاندىعى…» جونىندە پىكىر ايتىلادى.

…ءبىزدىڭ اقساقالداردان سونداي اتاقتى حان تەزەك تورەدەن كەيىن اتىن شىعاراتىن بىرەۋ تۋماعانى ما دەپ سۇراساڭ، «…نەگە، قۇديارحان بولدى عوي…» دەگەندەرىنە كەلسەك، راسىمەن سولاي ەكەندىگىنە قازىر ناقتى كوز جەتكىزدىك. ارى قاراي قازبالاپ سۇراي باستاساڭ «…قايتەسىڭ؟ ورىسشا-قازاقشا وقىعان، كەزىندە بولىس تا بولعان، ەل حان كوتەرگەن ناعىز ازامات ەدى. اشارشىلىق جىلدارى اتالارىنا بەرگەن قىتايدىڭ گراموتاسىن قىتاي بيلىگىنە كورسەتىپ، بۇنداعى ەلدى سوندا كوشىرمەكشى  بولعانى ءۇشىن ۇستالدى عوي…» دەيتىن دە قوياتىن (ول ۋاقىت قازاعىمىزدىڭ ۇرەيدەن ءالى ارىلا قويماعان كەزى عوي).

ەسكەرتۋ: بۇدان بىلاي پروفەسسور امان شوتاەۆتىڭ اتا-اجەلەرىنىڭ كەيبىر ايتىپ قالعان اڭگىمەلەرىنەن جيناقتاعان سوزدەرىن ارنايى *(ابزاتس باسى)….**(اياعى) [10] بەلگىسىمەن كورسەتىپ وتىرامىز. بۇل اڭگىمەلەر قۇديارحاندى كوزىمەن كورگەن ادامداردىڭ ءوز سوزدەرى بولعاندىعىمەن وتە قۇندى، سوندىقتان ونداي سوزدەردى وڭدەمەي، قاراپايىم-قازاقي قالپىندا بەرۋگە تىرىستىق. اتتەڭ، تەك سول اتا-اجەلەرىمىز كوپتەگەن ويلارىن ىشتەرىنە تىعىپ، ايتپاي كەتتى عوي…

*…قازىرگى الماتى وبلىسى، كەربۇلاق اۋدانى، باسشي اۋىلدىق وكرۋگىنە جاتاتىن (التىنەمەل تاۋىنىڭ كۇنگەي بولىگى) ارالتوبە اۋىلىنىڭ وڭتۇستىگىندە، ءتورت-بەس شاقىرىم جەردە قاراكەمەردىڭ استىندا، بۇرىنعى اربا جولدىڭ باتىسىندا ءبىر قاينار بار. سول قايناردىڭ تومەنگى جاعىندا، بۇلاقتىڭ تازا سۋىن پايدالانىپ، ءبىزدىڭ اتالارىمىز باقشا ەگىپ، قاۋىن-قاربىز سالۋشى ەدى. اۋىل بالالارى باقشا پىسكەندە بارىپ قاۋىن-قاربىزعا قارىق بولاتىنبىز. 1953 جىلدىڭ كۇزى بولۋى كەرەك، ءبىر توپ بالا، رۇقساتسىز باقشاعا ءتۇسىپ، تاپتاعانىمىز ءۇشىن، اشەيىندە ۇندەمەيتىن اتامنىڭ نۇقىپ قالعانى ءالى ەسىمدە. سول باستاۋدى ەل «ىدىرىستىڭ باستاۋى» دەۋشى ەدى. ءبىز: «اتا، وسى باستاۋ سىزدىكى مە، نەگە ءسىزدىڭ اتىڭىزبەن اتالادى؟» – دەگەنىمىزدە، «ءاي بالالار-اي، ەل نە دەمەيدى، ايتەۋىر ايتىلا سالعان ءسوز عوي»، – دەيتىن دە قوياتىن.

بىردە، «…بۇل باستاۋدىڭ بۇرىنعى اتىن سەندەر بىلمەيسىڭدەر عوي. بۇرىن «قۇديارحان باستاۋى» دەپ اتالاتىن»،- دەپ بايقاۋسىزدا ايتىپ قالدى.

سودان باستاپ «اتا، قۇديارحان دەگەن كىم، نە ىستەگەن، قانداي كىسى ەدى؟»– دەپ سۇراقتىڭ استىنا الاتىنبىز. الايدا، ءبىزدىڭ سۇراۋىمىزعا كوبىنە جاۋاپ الا المايتىنبىز. بىردە، قويماي سۇراي بەرگەن سوڭ، اتام ىدىرىس: «قۇديارحان ورتاشا بويلى، سۇڭعاق دەنەلى، شاشى قايراتتى، قازاق اقسۇيەكتەرىنە ءتان، ارتىق ارام ەتى جوق، كوزى كوكشىلدەۋ اقسارى، كىسى ەدى. قىتايدىڭ پاتشاسى قابىلداپ، گراموت بەرگەن. ول حان تۇقىمى، ناعىز تورە، ونىڭ ساعان تۇككە كەرەگى جوق، ۇقتىڭ با!» – دەپ اشۋ شاقىرعانى ءالى ەسىمدە. بالامىز عوي، ءبارىبىر قويمايتىنبىز.

…وسى اتامىزدىڭ ءسوزىن تاريحي دەرەكتەر دە انىقتايدى: ابىلاي حان، ەكىنشى ايەلى قاراقالپاق قىزى سايمان حانىمنان تۋعان ءۇشىنشى ۇلى ءادىلدى كوزى تىرىسىندە جەتىسۋعا ءۇيسىن،  دۋلات جانە باسقا تايپالاردى باسقارۋعا جىبەرگەن. وسى ەلدەردىڭ ءبىراز بولىگىن حان دارەجەسىندە باسقارىپ، بيلىك جۇرگىزدى، مەملەكەتتىك جۇمىستار اتقاردى. 1773 جىلى پەكيندە ەجەنحاننىڭ قابىلداۋىندا (15 ادام) بولعان. ابىلاي حان اتىنان قىتاي يمپەراتورى (بوعدىحانى) تسيان-لۋنعا اماناتقا بەرىلگەن.

قىتاي يمپەراتورى ابىلاي حاننىڭ ىنتىماقتىق وداق قۇرماق بولعان نيەتىنە ريزا بولىپ، امانات-بالاسى ءادىلدى كوپتەگەن سىي-سياپاتتارمەن ەلگە قايتارعان (ش. ۋاليحانوۆ. تولىق جيناقتار. 4 توم، 114 بەت). اتالارىمىز شوتانىڭ ىدىرىسى مەن قاليباي سۇلتانداردىڭ ايتۋىنشا: «قىتاي پاتشاسى ادىلگە ريزا بولعانى سونشالىق، جاڭاعى بەرگەن سىيلىقتارعا قوسا، كەرۋەن كوشىنە ىلەستىرىپ، ءبىر قىتاي قىزىن قوسىپ، ىرعالتىپ-جىرعالتىپ ەلىنە قايتارعان. سوندا، وسى بىزدەردىڭ شەشەلەرىمىزدىڭ ءبىرى قىتاي قىزى بولۋى ابدەن مۇمكىن» ەكەن. «ال، سول گراموتادا نە جازىلعان ەكەن»،– دەگەن ساۋالىمىزعا: «ە قاراقتارىم، تۇگەل قايدان بىلەيىن، ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا يمپەراتور جاڭاعى ايتىلعان العىس نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، … ايتەۋىر ءبىر كەزدەرى ابىلاي ۇرپاقتارى اۋىر قيىنشىلىقتارعا دۋشار بولا قالسا، قىتاي مەملەكەتى ولارعا قامقور بولا الادى. ال سول بوعدىحاننىڭ ۇرپاقتارىنا دا سونداي قيىنشىلىقتار تونسە، ابىلاي-ءادىلدىڭ ۇرپاقتارى دا قامقور بولۋى ءتيىس ەكەن. گراموتانىڭ ءوزى قايدا بولۋى مۇمكىن دەسەڭدەر، شاماسى تەزەك تورەنىڭ ۇيىندە تۇرعان، كەيىننەن ونىڭ ۇلى قۇديارحان سۇلتاننىڭ قولىنا ءوتۋى ابدەن مۇمكىن…».

سول اتالارىمىزدىڭ ايتۋىنشا، «…شاماسى 1928-1929 جىلدارى قازاق جەرىندە قولدان جاسالعان اشارشىلىق جايلاعان كەزدە قۇديارحان وسى گراموتانى الىپ قىتايعا بارىپ، سول ەلدىڭ جوعارعى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرمەن كەزدەسكەن جانە گراموتانى كورسەتكەن. سوندا قىتاي شەنەۋنىكتەرى، جاڭاعى گراموتانى مويىنداپ، جەتىسۋ ولكەسىندەگى ەلدىڭ ءبىرازىن قىتاي شەكاراسىنان وتۋگە رۇقسات بەرگەن سىڭايلى. قۇديارحان شەكارادان بەرى وتكەن كەزدە، سول توپتاعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تىڭشىلارى بۇل تۋرالى ءتيىستى ورگاندارعا حابار بەرەدى. سول حابار بويىنشا قازىرگى قوڭىرولەڭ اۋىلىنىڭ جوعارى تۇسىنداعى تۇلكىلى تاۋىنىڭ وڭتۇستىك ساعاسىندا وتىرعان قۇديارحان اۋىلىنا ءبىر توپ قىزىلداردىڭ اسكەري وتريادى ساۋ ەتە قالادى. (بۇل كوكتەمنىڭ اياعى، نەمەسە جازدىڭ باسى بولۋى كەرەك).

قۇديارحان سول كەزدە: «بۇلاردىڭ نەگە كەلگەنىن مەن بىلەمىن!» دەپ، ىشكە كىرىپ كيىنىپ، وتباسىمەن قوشتاسىپ، سىرتقا شىعىپ، «مەن دايىنمىن!»– دەيدى.

ءۇي-ىشىنە ءتىنتۋ جۇرەدى، ءۇيدىڭ ءىشىن استاڭ-كەستەڭىن شىعارىپ، اسىل بۇيىمداردى، كىتاپ-قاعازداردى تۇگەل سىپىرىپ الادى. جاڭاعى ايتىلعان گراموتا سولاردىڭ قولىندا كەتكەن. قۇديارحان اتالارىڭ وسىلاي تۇتقىندالعان. سودان كەيىن قۇديارحان سۇلتان تۋرالى ەل اۋزىندا قالعان اڭگىمەلەردەن باسقا تۇك قالمادى، ەسىل ەر حابار-وشارسىز كەتتى عوي…»، –دەپ، اۋىر كۇرسىنىپ، مۇڭايعان ەدى سول جارىقتىق اتالارىمىز.

وسىنى ەستىگەن اجەلەرىمىز قاليپا مەن زاعيپا، «…سىزدەر نە ايتىپ وتىرسىزدار، ەندى وسىلار يتجەككەنگە ايدالسىن دەپ وتىرسىزدار ما؟»،– دەپ شىر-پىر بولدى (قازاعىمىزدىڭ قانداي ۇرەيدە ءومىر سۇرگەندىگىن وسىدان-اق قاراي بەرىڭىز). اتام «مۇنى ەش ادامعا ايتۋشى بولماڭدار، سۇراعان سوڭ بايقاماي ايتىپ قالعانىم عوي»، –دەپ ەكەۋى دە سىرتقا شىعىپ كەتتى. ءبىز ۇندەمەي قالدىق. سودان كەيىن قانشا جىلدار ءوتتى. ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتقان دا ەمەسپىن. كەزىندە مۇنى ايتپاق تۇگىلى، ويلاۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى ەدى عوي.

سول كەزدەردە ەل اراسىندا «قۇديارحان جەتىسۋ ولكەسىندەگى اشارشىلىققا ۇشىراعان ەلدى قىتايعا وتكىزبەكشى» دەگەن قاۋەسەت تاراپ كەتكەن. اشارشىلىق جايلاعان ەل قىتاي جەرىنە كوپتەپ قاشتى. وعان قىتاي بيلىگى دە اسا كەدەرگى قويماعان. وسىعان قاراعاندا، ءبىر ەلدىڭ ادامى ءبىر ەلگە نەلىكتەن وتە بەرگەنى تۋرالى ماسەلە ءالى دە زەرتتەلۋى ءتيىس سياقتى.

*…وسى تۇستا اۆتورلىق شەگىنىس تولعانۋ (امان شوتاەۆ): «…ەل ىشىندە ابىلاي حاننىڭ  سوڭعى ءتۇسى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر قالىپتاسقان. اۋەلى ونداعى وقيعالار ماعىناسى ابىلاي ۇرپاقتارىنا تىكەلەي تەلىنىپ، قالجىڭ-شىنى ارالاس، سىن-ءمىن رەتىندە ايتىلادى. مۇمكىن، سولاي دا شىعار. سولاردىڭ ءبىر نۇسقاسى: ابىلاي حان سوڭعى رەت 1781 جىلى كوكتەمدە شىمكەنت، سايرام، تۇركىستان جاعىنا جورىققا اتتانار الدىندا، جانىنداعى بۇقار جىراۋعا ءوز ءتۇسىن جورىتقان ەكەن. بارلىق كوزى قاراقتى ەل بىلەتىن وسى تۇستە حان ۇرپاعىنىڭ ۇساقتالىپ كەتۋى ايتىلادى عوي، الايدا، ونداي ءتۇستىڭ انىق-قانىعى ءبىر اللا تاعالاعا عانا اياندىعىن ۇمىتپايىق!

كەيبىرەۋلەردىڭ ابىلاي حان انانداي، مىنانداي ەدى دەپ، ءسوز ەمەس ءسوزدى، كىسى ەمەس كىسى ايتادى دەمەكشى، ارۋاعىن قارالاعىسى كەلەتىنىن، قاسيەتىڭنەن اينالايىن بۇقار ابىز، سەزىپ تە جاتقان بولار! كەيبىر ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاۋشى ەمەس، قارالاۋشى باقا-شايانداردىڭ تابىلىپ قالاتىنى شىن قىنجىلتادى. ۇلىلارىمىزعا جاراتقان يەمىزدىڭ نۇرى جاۋسىن دەلىك!

ءبىز قازىرگى قازاقتار جەڭىلگەن، جاسىعان، جازعىرىلعان، جاپا شەگىپ، رۋحى السىرەگەن اتا-اكەلەردىڭ ۇرپاقتارىمىز، سوندىقتان بولار، جالتاقتىعىمىز كوپ. تاپتالعان رۋحىمىزدى كوتەرىپ، قايتا ويانىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى بەرىك ۇستاۋىمىز كەرەك. ۇلتىمىزدىڭ ازات كەلبەتىن جاساۋعا ءتيىستىمىز. اڭىزدارعا سۇيەنسەك، مۇسا پايعامبار ەلىن قۇلدىقتان ازاماتتىققا جەتۋگە، قۇلدىق مىنەزدەن قۇتىلۋعا 40 جىل جەتەلەگەن ەكەن. ءبىز شە، قانداي كوسەمدەردەن ۇلگى الۋىمىز كەرەك؟! ارقايسىمىز ءوز اتالارىن وزگەدەن ارتىق، باتىر، اقىلدى سانار بولسا نە بولعانىمىز؟ ونداي ۇعىمنان ءبىرىنشى كەزەكتە اۋلاق جۇرگەنىمىز دۇرىس بولار. اتاق-داڭق ولشەمسىز، تەك ابىروي ءسوز بەن ىسكە ساي كەلۋى كەرەك ەمەس پە؟!

اش بورىشە الىسىپ-جۇلىسىپ وتكەن ابىلايدىڭ شوپشەگى – قۇديارحان تەزەك تورەۇلى ابىلايحانوۆ جاۋىنىڭ الدىندا سىنۋعا بار، يىلۋگە جوق، شاراسىزدان قۇسا بولىپ ولگەنشە 79 جاستاعى ناعىز باتىر-سۇلتانىمىز  جاۋلارىنىڭ قولىنان اتىلىپ ولگەندى دارەجە ساناعانىن ءبارىمىز دە ءبىلۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. وعان اللانىڭ تەك راحىمى بولسىن! وسىنشا جاسقا كەلگەن قاريانى ولىمگە كەسۋ، ايارلىقتىڭ ەڭ سوڭعى شەگى بولار!

بۇنداي ءولىمدى دىنىمىزدە «شاھيد» دەمەي مە؟ وسىنداي قۇرباندىقتاردىڭ ارۋاقتارى ارتىندا قالعان ەلىنە ريزا بولعاي دەپ تىلەۋ تىلەيمىز. اتا-بابالارىمىز دارىپتەپ وتكەن شىڭعىس-ابىلاي ۇرپاقتارىندا ارقاشاندا جاقسىلار بولعان،  ارى دا بولا بەرسىن دەپ تىلەيىك…(مارقۇم امان شوتاەۆتىڭ ەستەلىگى)

…اتالارىمىزدىڭ جوعارىداعىداي ەستەلىكتەرى وسى ۇلكەن تۇلعا تۋرالى قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرا تۇسكەندەي. قۇديارحان سۇلتاندى 1916-جىلعى دۇربەلەڭ (مايدانداعى قارا جۇمىسقا 19-43 جاستاعى بۇراتانالاردى الۋ تۋرالى پاتشا جارلىعى، 1916.25.06) كەزىندە التىن ەمەلدەگى 5 بولىس ەل «اسىلدىڭ سىنىعى، تۇلپاردىڭ تۇياعى» رەتىندە قاتتى باعالاپ، رەسەي يمپەرياسىنىڭ وزبىرلىعىنا قارسى جالپى قازاق دالاسى مەن بىرگە كوتەرىلگەندە حان سايلاعاندىعىن دالەلدەپ وتىرمىز. بۇل دەگەنىمىز سول كەزدەگى تۇگەل الاتاۋ وكرۋگى دەگەن ءسوز. وكرۋگ قۇرىلعان (1856) كەزدە قۇرامىنا قاپال وكرۋگىنىڭ وڭتۇستىك بولىگى، قاراتال، ىلە وزەندەرى جانە كۇنگەي مەن تەرىسكەي الاتاۋى اۋماعى كىرگەن، جەرى – 162 مىڭ شارشى كم، حالقىنىڭ سانى – 160 مىڭ ادام، ونىڭ ىشىندە: قازاقتار – 100 مىڭ؛ قىرعىزدار – 50 مىڭ؛ ورىستار – 7 مىڭ؛ باسقا ۇلتتار – 3 مىڭ ادام بولعان. 1867 جىلدان وكرۋگ جەتىسۋ وبلىسىنا اينالدىرىلدى، ياعني 1916 جىلدارى وبلىستىڭ جەر جانە ادام سانى الدەقايدا ارتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى، ويتكەنى ول كەزدەردە وبلىس قۇرامىنا سەرگيوپول (لەپسى 1875)، قاپال، ۆەرنىي، ىستىقكول (پىشپەك) ۋەزدەرى جانە شۋ، قۇراعاتى وزەندەرىنە دەيىنگى سىرداريا وبلىسىنىڭ ءبىرتالاي جەرلەرى كىردى.

كوتەرiلiس كەزiندە قازاقتار مەن قىرعىزدار ءداستۇرلi حاندىق بيلiكتi جاڭعىرتىپ، پاتشالىق رەسەي ۇكiمەتiنiڭ باسقارۋ جۇيەسiن جويۋعا ۇمتىلعانى تاريحتان بەلگىلى جاعداي. بۇل تۋرالى «وتان تاريحى» كiتابىندا «ساناسىندا ءداستۇرلi بيلiك تۋرالى ۇعىم ساقتالعان، تازا كوشپەلiلiك دامىعان اۋدانداردا كوتەرiلiستiڭ نەگiزگi ۇيىمداستىرۋشى كۇشi رۋ باسىلارى مەن حان تۇقىمدارى بولدى»، – دەلiنگەن.. .

ول جىلدارى جەتىسۋ وتقا ورانعان ەدى. ءىرى كوتەرىلىس وشاقتارىن ايتا كەتسەك، سامسى («بوتپاي»)، قارقارا («البان»)، لەپسى جانە قاپال ۋەزىندەگى، سىرىمبەت كوتەرىلىستەرى (تالدىقورعان ماڭى) جانە ت.ب. باس كوتەرۋلەر بولدى.

ستيحيالى تۇردە باستالىپ، كەيىنىرەك ۇيىمداسا باستاعان تۇردەگى جەتىسۋ كوتەرىلىسى اياۋسىز باسىپ، جانشىلدى، وعان 7 اتقىشتار روتاسى، 5 كازاك-ورىس جۇزدىگى، 3 ەرىكتى جاساق جۇزدىگى، 17 زەڭبىرەك، 7 ورىنبورلىق، 9 سىبىرلىك كازاك-ورىس پولكتەرى باتارەيالارىمەن، 47 پۋلەمەت كوماندالارىمەن قولدانىلدى.

سول جىلدارى 300 مىڭنان استام جەرگىلىكتى تۇرعىن بوسىپ كەتتى. ءبىر عانا تالدىقورعان ماڭىنداعى سىرىمبەتتە (سىرىمبەت قىرعىنى) جەرگىلىكتى كازاك-ورىستار قاپالدان كەلگەن قارۋلى وتريادپەن بىرىگىپ، جەلدىسايداعى بەيبىت اۋىلدىڭ ادامدارىن دارعا اسىپ، اتىپ قان-جوسا ەتتى، جۇكتى ايەلدەردىڭ ءىشىن جارۋ، ادامداردى تىرىدەي جەرگە كومۋ، ءبايبورلى ۇستانى قولىنا شەگە قاعىپ، قىلىشتاۋ سياقتى جانتۇرشىگەتىن قاتىگەزدىكتەر ورىن الدى. بارلىعى 150 دەن استام بەيبىت اۋىل تۇرعىن-قازاق وپات بولعاندىعى قازىر بەلگىلى.

جەتىسۋدا كوتەرىلىس باسشىلارى قاتارىندا – توقاش بوكين، بەكبولات اشەكەەۆ، نۇقا ساتىبەكوۆ، ۇزاق ساۋرىقوۆ، تەزەك تازابەكوۆ، اۋباكiر سولتانبەكۇلى، سامالتىر ديحانباەۆ، حاساناي ادەربەكوۆ جانە ت.ب. كوپتەگەن ادامدار اتالادى.

ال، جەتىسۋداعى بار كوتەرىلىس باسشىسى قۇديارحان تەزەكوۆ (ەل بەكەر حان سايلاماعان بولار) ايتىلمادى دا. بۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى، الدە ونىڭ حان ۇرپاعى بولعاندىعىنان با؟ سوۆەت داۋىرىندەگى ساياسي يدەولوگيا بويىنشا كەتكەن تاريحي بۇرمالاۋشىلىقتار قاشان تۇزەلەدى دەسەڭىزشى؟! وكىنىشتى! حاندار مەن بايلاردىڭ تۇقىمدارى ۇستەم تاپ وكىلدەرى، ولار ەشقاشاندا قاراپايىم حالىقتىڭ قامىن جەمەيدى دەگەن ىشمەرەز، «تاپتىق» كوزكاراستىڭ جەمىسى وسى.

سول كەزدەگى مۇراعاتتىق-تاريحي قۇجاتتاردى زەردەلەي قاراساق، قازاق-قىرعىز كوتەرiلiسشiلەرiنiڭ بiرلiگiنە جiك سالۋ ءۇشiن ورىس شەنەۋنiكتەرi رۋ جانە جەكە باس ارالىق قايشىلىقتاردى پايدالانىپ، كوتەرىلىسشىلەر ىشىنە «ساتقىن-جانسىزدارىن» ەنگىزىپ، ىرىتكى سالعاندارى، ال ورىسشا بiلiم العانداردى، وتارشىل ورىس اكiمشiلiگi قىزمەتiندەگiلەردi بارىنشا ءوز جاقتارىنا ۇستاپ، تارتۋعا تىرىسقانى كورىنىپ تۇرادى. مىسالى، ورىس ۇكىمەتى ومبىدان ەشمۇحامەت ابلايحانوۆتى شاقىرتىپ، كوكسۋداعى (تالدىقورعان ماڭى) قازاقتار اراسىنا بەلگiلi نۇسقاۋلارمەن جiبەرىپ، ەلدى تىنىشتاندىرۋدى تاپسىرعان.

…الاش كوسەمدەرى ءا. بوكەيحانوۆ، ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىستى قازاقتى شەكسىز سۇيگەندەرىنە قاراماستان، اسا قولداماعاندىقتارى، قايتا قازاقتىڭ سولداتقا بارعانىن جاقتاعاندارى بەلگىلى. وسى تۋرالى ءار ءتۇرلى پىكىرلەر بار، بىزدە وي جۇگىرتىپ كورەلىك. بىرىنشىدەن، ول ءبىلىمدى ارداقتىلارىمىز قارا قازاقتىڭ بوسقا قىرىلعانىن قالامادى، ەكىنشىدەن سولداتقا بارسا جاي، قاراڭعى حالىقتىڭ كوزى اشىلا تۇسەتىنىن ويلاعاندارى انىق سەكىلدى. وعان تاعى ءبىر الاش ارداقتىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «قارتقوجا» رومانىن (بيوگرافيالىق دەۋگە بولادى) وقي وتىرىپ، كوز جەتكىزەمىز. سوندا مايدانداعى ءبىر قازاقتىڭ ساۋاتتى تاتارمەن اڭگىمەسى كەلتىرىلگەن ەپيزود بار، ياعني كەشە عانا تۇك كورمەگەن قىر جىگىتىنىڭ سوعىستى دا، بار قارۋ تۇرلەرىن دە، اسكەر ءتارتىبىن دە، ەۆروپا مادەنيەتىن دە كورگەنى (قىرعىن بولسا دا)، وي تۇيىندەگەنى، قازاقتىڭ سونشالىقتى ارتتا قالعانىنا كۇيىنگەنى تۋرالى ت.ب. ويلارى ايتىلىپ، ەلىنە دەگەن ساعىنىش، سۇيىسپەنشىلىگى ارتا تۇسكەنى باياندالادى. تاۋەلسىزدىكتى قان كەشىپ، كوپتەگەن قۇرباندىقپەن العان ەلدەردىڭ ەرەكشە باعالايتىندىعىنىڭ تابيعي ءبىر زاڭدىلىعى بار ەكەندىگىنە قازىرگى ومىردە دە كوز جەتكىزۋگە بولادى دەپ تۇيىندەيمىز. الاش كوسەمدەرى ءبىرىنشى كەزەكتە وسىنى ويلاعان بولار.

…ارتىنان جازالاۋشى وتريادپەن قۇديارحان ۆەرنىيعا الدىرىلىپ، جەتiسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گەنەرال-گۋبەرناتورى فولباۋم تاراپىنان قىسىمعا تۇسكەن. ءوزى «التىنەمەلدەگi حالىققا عانا جاۋاپ بەرەمiن» دەپ ولىمنەن ارەڭ امان قالادى.

جەتىسۋ ەلىنىڭ قۇديارحاندى حان سايلاعانىن، كوتەرىلىستىڭ كوسەمى بولعانىن سەرىك ابىكەنۇلى تاپقان مىنا ارحيۆتىك قۇجاتتان دا كورۋگە بولادى (1916 جىلى اتقا قونعان قازاقتىڭ جەكە ەل بولۋعا ۇمتىلعانىنىڭ ءبىر دەرەگى، 14-16 تامىزدا بەس بولىس تەزەك تورەنىڭ ۇلى قۇديارحاندى حان سايلاعان. مىناۋ گەنەرال-گۋبەرناتور كۋروپاتكيننىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى حۆوستوۆقا جولداعان جەدەلحاتىنان ءۇزىندى: “…كوپالسكوم 206 ۋەزدە پو چاستنىم سۆەدەنيام ۆ رايون التىن-ەمەليا 207 پيات ۆولوستەي پروۆوزگلاسيلي حانوم حودويارحانا تەزەكوۆا، سىنا بىۆشەگو سۋلتانا بولشوي وردى. وبشيە پوتەري س ناچالا ۆوسستانيا سەميرەچەنسكوي وبلاستي ۋبيتى دۆا وفيتسەرا، 41 نيجنيح چينوۆ، ۋمەرلي وت ران پيات نيجنيح چينوۆ، رانەنو 31 نيجنيح چينا […]208.”) (سول قالپىندا تۇرا بەرسىنشى دەپ، قازاقشالاعان جوقپىن.

قۇديارحان (قولعا ءتۇسىپ تۇرىپ) مەن توقاش بوكيننىڭ سول جولى ءتىرى قالعانىن گەنەرال-گۋبەرناتور فولباۋمنىڭ (وتارلاۋشى ورىس ۇكىمەتىنىڭ) ەل تۇگەلدەي كوتەرىلە بەرمەسىن دەگەن ساياساتى ەكەنى قازىر تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە جەتىسۋدىڭ كوزى اشىق ازامات، قايراتكەرلەرى الاش كوسەمدەرىنەن ەلدى تىنىشتاندىرىپ، سولداتقا بارۋعا ۇگىتتەۋ تۋرالى تاپسىرمالار الۋلارى دا ابدەن مۇمكىن دەپ سانايمىز…

بۇل جولى ولىمنەن قۇتىلعانىمەن قۇديارحاندى ورىس ۇكىمەتىنىڭ جانسىزدارى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاپ، ءار باسقان قادامىن اڭدىپ وتىردى…

…ودان كەيىنگى توڭكەرىس، قىزىل مەن اقتىڭ ارى-بەرى ساپىرىلىسۋى، قازاق اۋىلدارىن توناۋ، اتىپ-اسۋ جانە 1920 جىلدان باستاپ جايلاعان اشارشىلىق التىنەمەل ءوڭىرىن دە اينالىپ وتپەدى. ەسكە الۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى!

التىنەمەل تاۋلارىندا «كىسى قىرىلعان»، «ادام ولگەن»، «بورشابۇلاق قىرعىنى» (زەرتتەلمەگەن) (ا. اقىلبەكوۆتىڭ باباسى اقىلبەك، ىنىلەرى اقىلباي، كەنجەبەكپەن بىرگە وپات بولعان) ت.س.س. جەر اتتارىن ۇلكەندەر «مۇنداعى ەل قىتايعا قاشقاندا ورىستار قۋىپ پۋلەمەتپەن، مىلتىقپەن اتىپ قىرعان» دەپ تۇسىندىرەتىن.

…قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق جەتىسۋ ەلىنە زور ناۋبەت، زوبالاڭ اكەلدى، ءبىر عانا (رەسمي قۇجات) مىسال رەتىندە كەلتىرەيىك: الماتى وبلاتكومىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، وبلىستان 1932 ج. بارلىعى 32906 شارۋاشىلىقتىڭ 31005-ءى (شارۋاشىلىقتا ءبىر نەمەسە بىرنەشە وتباسىلار) باسقا ەلدەرگە قاڭعىرىپ، اۋىپ كەتكەن (قحر – 7730؛ قىرعىزستانعا – 8082؛ باسقا جاقتارعا – 842) [7]. ادام ادامدى جەۋ فاكتىلەرى كوپتەپ كەزدەسكەن. سول جىلداردا (1921-22؛ 1930-33) جەتىسۋدا سوۆەت وكىمەتىنىڭ قاندى قىرعىندارىنا، اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنا قارسى تۇرعىنداردىڭ الدەنەشە كوتەرىلىستەرى ورىن العان: اقكول كوتەرىلىسى (1930. بالحاش اۋدانى. 11 ادام سوتسىز، تەكسەرۋسىز اتىلعان. ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق.)، باقالى (1930. ناۋرىز. بالقاش اۋدانى. تۇرعىندار اقسۋ، الاكول، سارقان اۋداندارىندا زومبىلىققا قارسى كوتەرىلىس باستالعانىن ءبىلىپ، سوۆەت وكىمەتىنە قارسى شىقتى. اياۋسىز باسىلدى، 12 ادام اتىلىپ، 16 ادام سوتتالدى.) جانە بالقاش-شوقپار كوتەرىلىستەرى (57 ادام تۇتقىندالىپ، 30-ى اتىلىپ، 20-ى سوتتالعان).

التىنەمەل ەلى دە ءدال وسىنداي ۇرەي تۋعىزاتىن سۇمدىقتاردى باستان كەشتى. حالقىمىزدىڭ سۇيىكتى ونەر جۇلدىزى توقسىن مارقۇمنىڭ اكەسى قۇلىبەك قاريانىڭ 1960 جىلدار سوڭىندا (كەربۇلاق اۋدانى، قويانكوز اۋىلى) ايتقان ءبىر اڭگىمەسىن كەلتىرەلىك: «…1923 جىلدار شاماسى بولۋ كەرەك، ەل ابدەن اشىقتى. كەي جەردە ادام ادامدى جەگەن دەگەندى ەستىپ جۇردىك. سەنەسىڭدەر مە، اشەيىندە تاۋدا جىرتىلىپ ايىرىلاتىن اڭ دا قالمادى. سوندا بولسا، تەنتىرەپ تاۋ مەن دالانى كەزەمىز، قاقپان قۇرىپ، ءشوپتىڭ ءتۇرلى تامىرلارىن قازامىز، سارشۇناقتىڭ ىنىنە سۋ قۇيامىز. بىردە ءوزىمىزدىڭ وسى ءجۇز اسۋدىڭ ماڭىندا ۇلكەن ءبىر ۇڭگىر بار ەدى، سودان ىڭىرسىعان داۋىستار ەستىپ، جاقىندادىم. نە ەكەن دەپ قاراسام ۇڭگىر اۋزى تاسپەن باستىرىلىپتى، اقىرىن قوزعاپ اشتىم. قاراسام، و سۇمدىق-اي، وڭشەڭ شۇپىرلەگەن ءتىرى ولىك جاس بالالار. ۇلكەنىرەكتەرى كىشىلەرىن قۇشاقتاپ، الدارىنا ساپ وتىر. ۇڭگىر اۋزى اشىلا سالىسىمەن جاڭاعىلار شىرىلداپ جان-جاققا قاشتى. بەينە ءبىر جابايى اڭ دەرسىڭ. ارەڭ دەگەندە قازىر نان بەرەم دەپ جيناپ، قايتا تاسپەن باستىردىم. سودان نە بولعانىمدى بىلمەيمىن، اۋىلعا جەتىپ قۇلاپپىن، كوپ جاتىپ اۋپىرىممەن ولمەي قالدىم عوي. كەيىن ويلاسام سول بالالار مىنا ءوزىمىزدىڭ كەرەيلەردىكى سەكىلدى، اكەلەرى يت-قۇسقا جەم بولماسىن دەپ ۇڭگىرگە قاماپ كەتكەن ءتارىزدى. سول سۋرەت ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. ۇڭگىرگە كەيىن قايتا بارۋعا ءداتىم شىدامادى…». مىنە، ەلىمىز وسىنداي سۇمدىقتاردى باستان كەشىرگەن. دۇعا ەتەلىك!

ودان كەيىنگى 1930 جىلدارى دا التىنەمەل ەلى كوپكە دەيىن وڭالماعانى انىق. سول وقيعالاردىڭ كۋاگەرى بولعان جازۋشى قۇرمانباي يگىلىكۇلى تولىباەۆ

(شەلەك اۋدانى، اسى جايلاۋى. 1928) اقساقال تۋرالى ەستەلىكتەردە بىلاي جازىلعان: «…اكەسى يگىلىك ىلەدەگى قالقان، ماتاي تاۋلارىن قونىس ەتكەن. كەڭەس ۇكىمەتى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان سوڭ، ەل ءىشى جىك-جىككە ءبولىنىپ بۇلىنگەن تۇستا يگىلىك تۇرتپەك كورىپ، قىسىمعا تاپ بولىپ، ىلەنىڭ وڭتۇستىك بەتىندەگى اكەسى اڭ اۋلاپ، مەكەن تۇتىپ جۇرگەن توعايلى ءوڭىر اقتوعان مەن قىزىل جيدە دالاسىن قىستاپ، ءبىراز جىل اسسى، قاراقارا جايلاۋلارىنا شىعادى.

1930 جىلدارى كۇرەڭبەل وڭىرىندەگى ەل كەڭەستىك قىزىل قىرعىنعا قارسى نارازىلىق ءبىلدىرىپ، باس كوتەرەدى. سول ارپالىستا شاڭقانايدىڭ اتاقتى بايى اسۋبايدىڭ نەمەرەلەرى، يگىلىكتىڭ جۇبايى كەنجەبالانىڭ ىنىلەرى الماباي مەن جيدەباي جانە ءوزىنىڭ ءىنىسى يگىسىن وققا ۇشادى. ءسويتىپ، بوسقىندىق باستالادى دا، ەل قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى. ات-كولىگى سايلارى شەتكە اۋىپ، جان ساۋعالايدى. كەنجەبالانىڭ ءبىر ءىنىسى بايتەرەك وسى تۇستا قۇلجا قالاسىنا اۋىپ كەتەدى دە، 20-شى جىلدارى بارعان، جەتىسۋ الاش پارتياسىنىڭ ءبىر قايراتكەرى، ناعاشى اعاسى يسا تورەنى پانالايدى. قۇلجادا جەتىسۋ الاش پارتياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى ىبىرايىم جايناقوۆ تا بار ەدى. بۇلار مۇندا دا اعارتۋشىلىق قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەدى. ال يگىلىك ءوزىنىڭ تۋعان مەكەنىنە قايتا ورالا المايدى. اقتوعانعا ءۇي سالىپ تۇرىپ قالادى.

بۇل كەزدە الاتاۋدىڭ ەتەگىن قىزىل يمپەريانىڭ تەمىر شەڭگەلى ءبۇرىپ، جوقشىلىق، جۇت جايلايدى. اشتىقتىڭ ارانى اشىلادى. ونىڭ ۇستىنە باردام ادام رەتىندە يگىلىككە سالىقتى ۇستەمەلەي سالادى. سونىڭ سالدارىنان ءۇيىنىڭ باسىنا اشارشىلىق پەن جوقشىلىق قاۋپى تونەدى. ءبىر شارۋاشىلىقتى باسقارىپ جۇرگەن ءىنىسى يگەنباي اعاسىنا تاعى ءبىر كەسىردىڭ جابىساتىنىن بىلەدى دە، ەندى توناۋعا ءتۇسىپ، جەر اۋدارىلاتىنىن ايتادى. سودان يگىلىك 1930 جىلدىڭ قىراۋلى كۇزىندە قىتاي اۋىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. تۋىستارىنان يگەنباي باستاعان وننان استام ءۇي ەرەدى. ىلەنىڭ قىتايداعى وڭىرىندە قىرقالارى سۋسىز بولعانىمەن، جەرى كەڭ سارىبۇلاق وزەنى سالاسىنىڭ ادىرلارىن مەكەن ەتەدى. شولگە استىق ەگىپ، مال ءوسىرىپ، قاتارعا قوسىلادى.

1934 جىلعى قىستىڭ ورتاسىندا قۇرمانبايدىڭ شەشەسى، كەنجەبالا دۇنيە سالادى. اكەسى قابىرعاسى قاتپاعان بالاسىن جۇدەتپەۋ ءۇشىن قۇلجا قالاسىندا تۇراتىن ناعاشى اجەسى ءتاجيدىڭ قولىنا اپارىپ قويادى. سول جىلدىڭ كۇزىندە قۇرمانباي قۇلجا قالاسىنداعى «شاريق» (شىعىس) دەپ اتالاتىن ۇيعىر مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتايدى.

… اۋىپ بارعانداردىڭ ەلدى ساعىنۋى كۇشەيەدى. «ەلگە كەڭشىلىك ورناپتى، قىسىمشىلىق جاسالمايدى ەكەن» – دەگەن قاۋەسەت تارايدى. ءبىر توپ زيالىلار سونىڭ انىعىن ءبىلىپ كەلۋگە بايتەرەكتى جۇمسايدى. سول كەتكەننەن ول قايتا ورالمايدى. سودان-اق ەل ءىشىنىڭ ءحالى ءالى وڭدى ەمەس ەكەنىن سەزەدى.

ال 1939 جىلى شىعىس تۇركىستاندا دا قازاق-ۇيعىر زيالىلارىن جاپپاي تۇتقىنداۋ ناۋقانى باستالادى. ايماقتىڭ قازاق-قىرعىز اعارتۋ ۇيىمىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن بۇرىنعى الاش قايراتكەرلەرى ىبىرايىم جايناقوۆ پەن يسا تورە دە قاماۋعا الىنادى. يسا تورەنىڭ قورا-جايى تاركىلەنەدى. ءسويتىپ، ولكەنىڭ بيلەۋشىسى شىڭ-شيتساي از ۇلتتاردىڭ القىمىن قىسادى. حالىق ىشتەن كۇڭىرەنەدى…». وسى ەستەلىكتەن-اق اۋقاتتى ادامنىڭ كورگەن قورلىعى قانداي بولسا، التىنەمەلدىڭ جاي شارۋالارى قانشالىقتى قيىنشىلىقتار كورگەندىگىن قاراي بەرىڭىز! 1920 جىلداردان 30 جىلدار اياعىنا دەيىن بۇل جاقتاعى قىزىل سوۆەت ۇكىمەتى ەلدى تاپ-تاپقا ءبولىپ، ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋ ساياساتىن باستادى.

«ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەمەكشى كوبىنەسە كەشەگى ۇرى-قارىلارعا، دىمدارى بولماعان تەكسىزدەرگە قارۋ بەرىلىپ، ەلدىڭ بەتكە ۇستارلارىنا، تياناقتى شارۋاقورلارعا قارسى ارانداتۋ جۇرگىزىلدى. ولاردىڭ ءبىرشاماسىن الدىڭعى كىتابىمىزدا، باق باسىلعان ارنايى ماقالامىزدا («كاجدىي سترەميتسيا ك يستوكام»، «ءتىرى كوكپار») اتاپ وتكەن ەدىك، قايتالاپ جاتپاي-اق قويالىق.

وسىنداي ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋدا قۇديارحان باستاعان ەل اعالارىنىڭ بار تاپقان امالى بۇنداعى ەلدى قىتاي جەرىنە اسىرۋ بولسا كەرەك. زەردەلەي قاراساڭىز ول كەزدە، جالپى شىعىس تۇركىستاندا قىتاي مەملەكەتىنىڭ ۇستەمدىگى باسىم ەمەستىگىن ەسكەرسەك، ودان باسقا جول دا جوق ەدى…

بيىل قر الماتى وبلىستىق ۇقك (كنب) دەپارتامەنتى مۇراعاتىنا سۇراۋ جولداپ، قۇديارحان سۇلتان تۋرالى مالىمەتتەرمەن (قىلمىستىق ءىس) [4] تانىسۋدىڭ رەتى كەلدى.

تەزەكوۆ-ابلايحانوۆ كۋدايرحان دەلو № 4341

روديلسيا ۆ 1851 گ.، المااتينسكايا وبل.، تالدىكۋرگانسكيي ر-ن، اۋل 9.؛ كازاح؛ وبرازوۆانيە ناچالنوە؛ پروجيۆال: الما-اتينسكايا وبل.، تالدى-كۋرگانسكيي ر-ن، اۋل 9..
ارەستوۆان 27 سەنتيابريا 1930 گ. تالدى-كۋرگانسكوە پپ وگپۋ
پريگوۆورەن: ترويكا پري پپ وگپۋ. 19 نويابريا 1930 گ.، وبۆ.: 58-10 ۋك رسفسر.
پريگوۆور: ۆمن رەابيليتيروۆان 10 اپرەليا 1989 گ. تالدى-كۋرگانسكايا وبلپروكۋراتۋرا ۋكاز پۆس سسسر وت 16.01.1989

يستوچنيك: سۆەدەنيا دكنب رك پو الماتينسكوي وبل.

ارەستوۆان 28 يۋليا 1930 گ. پود ستراجەي ۆ يادرينسكوم يتد. 19.08.1930 گ. مەرا پرەسەچەنيا يزمەنەنا نا پودپيسكۋ و نەۆىەزدە. … تەزەكوۆ-ابلايحانوۆ كۋدايرحان

شىنىمىزدى ايتساق، بۇل دەرەكتەر سۇلتان تۋراسىنداعى قۇپيالاردى تۇگەلدەي اشۋعا كومەكتەستى دەي المايمىز. الايدا، بۇرىن بەلگىسىزدەۋ بولىپ كەلگەن ءبىراز نارسەگە قانىقتىق. قۇجاتتار ىشىندە سۇلتاننىڭ ءوزى، باسقا كوپتەگەن كۋاگەرلەر (تۇرىكپەن، ارعىن، اقبۇيىم، قاراشاپان، تولەڭگىت ت.ب. دەگەن سياقتى ەلدەرى دە جازىلعان) بەرگەن سۇراقتىڭ حاتتامالارى (پروتوكولى دوپروسوۆ) بار.

ءىس [4] بارىسىندا تۇسىنگەنىمىز: التىنەمەل جەرى قازىرگى كەربۇلاق اۋدانىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگى (شاعان، قوتىرقاي، كوكسۋ بولىگى) تالدىقورعان اۋدانىنا، ورتالىق-باتىس بولىگى (سارىوزەك، ارحارلى) مالايسارى اۋدانىنا، ال كۇنگەي جاعى وكتيابر اۋدانىنا قاراعان. سول وكتيابر اۋدانىنا قاراستى № 2 اۋىلدان 1930 جىلدىڭ سەنتيابرىندە (ەكىنشى رەت) قۇديارحان ۇستالىپ، الدىمەن قوعالىعا، سوسىن الماتىعا اپارىلعان. سوۆەت وكىمەتىنە قارسى شىعىپ، قارۋلى «باندا» ۇيىمداستىرعان دەگەن ايىپ تاعىلعان. الدەبىر كۋاگەرلەردىڭ ايتۋى بويىنشا سوۆەت وكىمەتى ورناماي تۇرىپ، مىڭداعان مال ايداعان ءىرى فەودال، حان جانە بولىس بولعان. سول ۋاقىتتا 25 ادامنان تۇراتىن «باندا» قۇرىپ (ىشىندە اتاقتى نۇرتازينوۆ ومار تورە، قارابەكوۆ بەكتاس، قۇديارحاننىڭ ۇلى ومار، قۇستانوۆ ءالىمجان ت.ب. بار) ەلدى قىتايعا قاشۋعا ۇگىتتەگەن، وعان كوزى اشىق اۋىل سوۆەتىندە ىستەگەندەر (راقىمباي مىقتىبەكوۆ، دوسجانقۇل سامىلتىروۆ – ا. اقىلبەكوۆتىڭ اتاسى التايدىڭ ناعاشىلارى، جالايىر، «قاراشاپان») كومەكتەسكەن…

…ىستە (سۋرەتى جوق) قۇديارحان سۇلتاننىڭ 1851 جىلى تۋعاندىعى (79 جاستا)، باۋىرىنىڭ (قاي باۋىر ەكەن سۇراعى تۋىنداپ تۇر!) ايەلىنە امەڭگەرلىكپەن ۇيلەنگەندىگى، ونىڭ قازىرگى ۋاقىتتا قايتىس بولعاندىعى، وتباسىندا 5 ادام، ءبىراز عانا مالدارى بار ەكەندىگى ايتىلعان.

قۇديارحان سۇلتاننىڭ ءوز قولىمەن جازعاندارىنىڭ (مارجانداي ارىپتەرمەن، تازا ورىسشا) ءبىراز جەرىن كەلتىرە كەتەيىك (سوزبە-ءسوز قازاقشاعا اۋدارعان اۆتور): «…مەن ەگەر الدىڭعى سۇراقتا بار شىنىمدى ايتپاسام، وعان سەبەپتەر بار. شىنىمدى ايتايىن مەن حان اۋلەتىنەن (حانسكوگو رودا) شىققانمىن، اكەم پولكوۆنيك، حان تەزەك ابلايحانوۆ. مۇسىلمانشا دا، ورىسشا دا ءبىلىمدىمىن. 5 جىل ورىنبور (ورەنبۋرگ) گيمنازياسىندا وقىعانمىن (ويلاپ قاراساق، ورىنبوردا 1865 جىلدار شاماسىندا وقىعان بولادى، ياعني ءتيىستى قۇجاتتار ورىنبور ارحيۆىنەن شىعۋى كەرەك)، الايدا تولىق بىتىرمەي كوپتەگەن ىستەر شىعىپ، جەتىسۋعا قايتىپ ورالعانمىن. مەنى ەلدىڭ ءبارى بىلەدى جانە سىيلايدى…». ەلدىڭ ءبارى جاقسى كورەدى دەگەنىنە وسى ىستەگى قارابەكوۆ بەكتاس (1905-1989) اتانىڭ (سۋرەتى بار) (مالايسارى اۋدانى، № 7 اۋىلدان ۇستالعان. وتباسىندا 5 جان، كۇنكورىسكە ءبىراز مالدارى بار) حاتتاماداعى (پروتوكول دوپروسا) جاۋاپتارى دالەل بولعانداي: «…قۇديارحان، بالاسى ومار، قۇنداقباي، نۇرتازينوۆ ومار، ت.ب. ەشقانداي دا «بانديت» ەمەس، ءبارىن دە تانيمىن. ەشكىمگە ءتيىسىپ كورگەن جوق، ال سىزدەر «باندا» دەپ وتىرعان ءالىمجاندارىڭىز بىزگە جولاي دا المايدى، قورقادى. «ۆينتوۆكانى» تۇياقباەۆ ەرنازار ەكەۋىمىز بىرگە الماتىدان ساتىپ الدىق. اڭ اۋلاۋعا قولدانامىز. ۇكىمەتكە وتكىزۋ كەرەكتىگىن بىلمەدىك…». بۇدان بەكتاس اتانىڭ ەشكىمدى ساتپاعانىن كورىپ وتىرمىز جانە كۋاگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءدال سولاي ىستەگەن، دەگەنمەن، وكىنىشكە وراي، ساتقىندار دا كەزدەسكەن ەدى…

ءىس سوڭىنداعى (1930. 19 نويابر. الماتى.) اتىشۋلى «ۇشتىكتىڭ» (پپ وگپۋ كسسر) ۇكىمىمەن (ست. 58-1 جانە 59-3) تەزەكوۆ كۋدايرقان (79 ج.)، بالاكيرەۆ گ.، بايداۋلەتوۆ ايازباي (38) اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. تۇبەكباەۆ ەرنازار («قاراشاپان»)، سامالتىروۆ دۇيسەنقۇل (30 ج. «قاراشاپان»)، مىقتىبەكوۆ راحىمبەك (33 ج. «قاراشاپان»)، سارسەكوۆ سەيىتقازى (26 ج. «سىپاتاي»)، امانجانوۆ ابدراحمان دەگەن كىسىلەر 3-5 (ءبىرازى ودان دا كوپ) جىلعا سوتتالعان. مال-مۇلىكتەرى تاركىلەنسىن دەلىنگەن.

ونداي مال-مۇلىك تە ەشكىمگە وپا اكەلمەگەن بولار. شەيىتتەردىڭ جاندارى ءجانناتتا بولسىن دەيمىز!

…زەرتتەۋشى س. سارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا التىنەمەل ەلىنىڭ ءبىراز، قۇنداقباي مەرگەن، ومار تورە سياقتى باس كوتەرەر ەرلەرى قۇديارحاندى قۇتقارماق ارەكەتتەر دە جاساعان، الايدا، قارۋلى وتريادتارعا توتەپ بەرە الماعان. اۋدان تۇرعىنى ج. بۋراحانوۆتىڭ ەستەلىگىندە اپالارى قوعالى تۇرمەسىندەگى قۇديارحانعا «…حانىمىز ۇستالدى» دەپ، ازىن-اۋلاق ازىق-تۇلىكتەر جەتكىزىپ بەرىپ، قوشتاسقان دەسەدى…

…مىنە وسىلاي 1916 جىلى وتارلاۋشى پاتشا ۇكىمەتى ولتىرمەگەن ەلىم دەپ ەگىلگەن اسىل تۇقىمدى ەسىل ەر، قۇديارحان بابامىز رەپرەسسيا قۇربانى بولدى، ونىڭ 79-80 جاستاعى قاريا ەكەندىگىنە دە ەشكىم قارامادى…

الدىندا ايتقانىمىزداي بۇل ىستەگى ماتەريالدار قۇديارحان تۋرالى كوپتەگەن سۇراقتاردى اشۋدىڭ ورنىنا، كوپتەگەن ماسەلەلەردى تۋىنداتىپ وتىر. زەرتتەۋلەر ءالى دە جالعاسا بەرمەك…

…اعايىن اراسىندا الاۋىزدىق تۋدىرماس ءۇشىن كوپ نارسەلەردى (اناۋ انانى ساتقان ەكەن دەگەن سياقتى) ايتا بەرۋدىڭ قاجەتى دە شامالى شىعار (نەگىزىنەن وندايلاردى تالايلار-اق بىلەدى، سوندا دا بولسا). وتكەن ءوتتى، قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن، بىرلىگىن ويلاۋىمىز قاجەت جانە كەشە عانا سوۆەت داۋىرىندە اتالارىمىزدىڭ ءبىرىن «بانديت»، ءبىرىن «رەۆوليۋتسيونەر» دەپ جۇرگەن بولساق، ەندى كەپ ولاردىڭ ءبىرىن ماقتاپ، ءبىرىن داتتاماي-اق قويالىق! ولاردىڭ بارلىعى دا سۇرقيا ساياساتتىڭ قۇربانى ەكەندىگىن ەستە ۇستاپ، تاعزىم ەتەلىك!…

كەيبىر كىسى، جەر اتتارىنا تۇسىنىكتەر

*بەكبولات اشەكەەۆ – قىرعىز-قازاققا تانىمال ۇلى ءجۇزدiڭ جانىس رۋىنىڭ بيi اشەكەي دايىربەكوۆتiڭ ۇلى.

*ۇزاق ساۋرىقوۆ – البان، بۇعى، سۋانعا بەلگiلi ساۋرىق باتىردىڭ ۇلى.

*تەزەك تازابەكوۆ – قازاق-قىرعىزعا بiردەي ايگiلi الباننىڭ باتىرى تازابەك پۇسىرمانوۆتىڭ ۇلى.

*اۋباكىر سولتانبەكۇلى (1871-1930) – تازابەك پۇسىرمانوۆتىڭ نەمەرەسى. 1916.22.06. كۇنى ۇزاق، جامەڭكە (1838-1916 قاراقول)، اۋباكىر ۇشەۋى ۇستالىپ، قاراقول (پرجەۆالسك) تۇرمەسىنە قامالعان، اۋباكىر ودان قاشىپ شىعىپ قحر ءوتىپ كەتكەن.

* يسا تورە – قۇرمانباي تولىباەۆتىڭ التىنەمەلدەن دەگەنىنە قاراي اقىلبەكوۆتەردىڭ ءبىر اتاسى بولار دەپ ويلايمىز. ۇلكەندەردەن ساعىندىقتىڭ ەكىنشى ۇلى، ءبىلىمدى كىسى ەدى، قاشقىندا قىتاي اسىپ، اتى-ءجونىن وزگەرتىپ كەتكەن دەگەندى ەستىگەنبىز. انىقتالادى.

* بەكتاس قارابەكوۆ – ءىس بويىنشا 1905 جىلى تۋعانىن انىقتادىق، ءوزى 5-6 جاس قوسىپ ايتۋشى ەدى. كەربۇلاق اۋدانى، شاڭقاناي اۋىلىندا تۇرىپ، قايتىس بولدى. سول ماڭداعى بار تورەلەردى انىقتاۋداعى ايتقان اڭگىمەلەرى وتە ماڭىزدى. الدىڭعى بىرنەشە ماقالالارىمىزدا اتالادى.

ازامات اقىلبەكوۆ.

دەرەككوز: تەزەك تورە – 220، قۇديارحان – 170 ەستەلىكتەر جيناعى -تالدىقورعان: جك «GALAXY» باسپاسى. 2022.-415 ب. -36-50 ب.

«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 23
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz