ىلە–بالقاش وڭىرىندە تاركىلەنگەن باي-كۋلاكتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتار جايلى ەستەلىكتەر
….ىلە–بالقاش وڭىرىندە بايلاردى تاركىلەۋ جۇمىسى 1928 جىلدىڭ قازان، قاراشا ايلارىندا باستالىپ، الماتى گۋبكومىنىڭ ۋاكىلى تاتتىباەۆتىڭ باسقارۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان. باستاپقى كەزدە ەڭ ءىرى باي دەگەندەردى تاڭداپ الىپ، ونى قالاي تاركىلەۋ جونىندە ۇلگى رەتىندە جەرگىلىكتى جەردەگى ۋاكىلدەرىن قاتىستىرىپ جۇرگىزگەن. №7، №9 اۋىلدىق كەڭەستەر بويىنشا پارتياچەيكانىڭ ورىنباسارى جادراەۆ دۇيسەنبەكتىڭ ايتقان ەستەلىگى بويىنشا، تاركىلەۋگە وسى وڭىردەن الدىمەن قازىباي، جامانقۇل، كوبەن، سەمبەك، توقبولات، باسپاي سياقتى التى ءىرى باي تارتىلعان.
كەيىننەن بەلگىلى بولعانداي، بايلاردى تاركىلەۋ جۇمىستارى جوعارعى ورگانداردىڭ نۇسقاۋىمەن جۇرگىزىلگەنىمەن، اسىرا سىلتەۋشىلىككە، وزبىرلىققا جول بەرىلگەن. جەرگىلىكتى بەلسەندىلەردىڭ وزدەرى زاڭدى، ءتارتىپتى تولىق تۇسىنبەي، شالا ساۋاتتى، تاجىريبەسىز ادامداردىڭ «شاش ال دەسە، باس العان» ورەسكەل كەمشىلىكتەرىنىڭ سالدارىنان جازىقسىز قانشا ادام زارداپ شەككەن. ءتىپتى ءىرى باي ەمەس، كەيبىر ورتا شارۋالاردىڭ دا مال-مۇلىكتەرى تاركىلەنىپ، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. تاركىلەنگەن بايلاردىڭ بارلىعى ايدالىپ، كوبىسى سوتتالعان، تالايى اتىلعان، حابار-وشارسىز كەتكەندەرى قانشاما.
1929 جىلى ناۋرىز ايىندا اۋداننىڭ ورتالىعى كوشىپ، قازىرگى كوكتال اۋىلىنىڭ اۋماعىنداعى بۇرىنعى سۇندەتباي بولىستىڭ اعاسى داركەمبايدىڭ مەكتەپ ۇيىنە اۋىسادى. بۇل جەردە دە اۋداننىڭ ورتالىعى كوپ تۇراقتاماي، 1930 جىلى اقكولگە كوشىپ كەلگەن كەزدە ءوڭىر تۇرعىندارىن قايىرشىلىق جايلاپ، جاڭادان قۇرىلعان وكىمەتكە نارازىلىقتارى كۇشەيىپ تۇرعان كەز ەدى. سەبەبى 1930 جىلى اۋدانعا ون مىڭ پۇت استىق دايىنداۋ جوسپارى بەرىلگەن. وكىمەتتىڭ شولاق بەلسەندىلەرى مەن وگپۋ-دىڭ كۇشتەرىنە سۇيەنگەن جەكەلەگەن اۋدان باسشىلارى بەرىلگەن استىق جانە باسقا دا جوسپارلاردى اسىرا ورىندايمىز دەپ، حالىقتى قاتتى كۇيزەلتىپ جىبەردى.
«كىمدە-كىم جوسپاردى ورىنداماسا، ول وكىمەتتىڭ جاۋى، باي-كۋلاقتاردىڭ سارقىنشاعى رەتىندە جاۋاپقا تارتىلادى» دەپ قوقىتۋعا دەيىن بارادى. جۇرت ەكى پۇت استىققا ساۋىپ وتىرعان سيىرىن، ۇساق مالىن ايىرباستاۋعا ءماجبۇر بولادى. ونىڭ اقىرى اۋداندا مال باسىنىڭ وراسان كۇرت كەمۋىنە اكەپ سوعادى.
حالىقتىڭ شىدامى، ىزاسى شەگىنە جەتىپ، 1930 جىلى ءساۋىر ايىندا «اقكول كوتەرىلىسى» بۇرق ەتە قالدى. اقكولدىكتەر قولدارىنا ىلىنگەن كۇرەك، ايىر، بالتا سياقتى ەڭبەك قۇرالدارىمەن قارۋلانىپ، اۋدان ورتالىعىنداعى كەڭسەگە شابۋىل جاسادى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ باستى ماقساتى – اۋداننىڭ تۇرمىس-جاعدايىن، حال-احۋالىن ەسكەرمەي وتىرعان باسشىلاردى ۇستاپ، تۇتقىنداپ، ولاردى حالىقتىڭ الدىندا جاۋاپقا تارتۋ بولدى.
اۋدان باسشىلارى، باسقا كەڭسە قىزمەتكەرلەرى ءبىرىنشى كۇنى-اق باس ساۋعالاپ، جان-جاققا قاشىپ كەتەدى. كوتەرىلىسشىلەر اۋدان ورتالىعىنداعى مەكەمەلەر مەن كووپەراتيۆتەردىڭ مۇلكىن، اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن، استىق قويمالارىنداعى بيدايدى ءبولىسىپ العان. ابدەن اشتىقتان قينالعان جۇرت استىقتىڭ تۇقىمدىق قورىنا دەيىن تاراتىپ الا باستايدى. ءسويتىپ، كوتەرىلىسشىلەر اۋداندى باسقارۋدى دا ءوز قولدارىنا الساق دەپ ويلايدى.
بۇل وقيعا جوعارعى ورگاندارعا جەتىپ، سول كەزدەگى قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ەلتاي ەرنازاروۆ قارۋلى اسكەرمەن كەلىپ، كوتەرىلىستى كۇشپەن باسادى.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، كوتەرىلىستى قارمىسوۆ كوشەرباي دەگەن ازامات باسقارعان. وكىمەت كوتەرىلىستى مۇزداي قارۋلانعان اسكەردىڭ كۇشىمەن باسقاننان كەيىن ك. قارمىسوۆ باستاعان بارلىعى 63 ادام تۇرمەگە قامالادى. ولاردى ىلە وزەنى ارقىلى الماتىعا الىپ كەتەدى. كەيىننەن بەلگىلى بولعانداي، كوپشىلىگى سىبىرگە جەر اۋدارىلادى. ەلگە امان-ەسەن ورالعاندار شامالى، تۇگەل دەرلىك حابار-وشارسىز كەتەدى.
وسى كوتەرىلىستەن كەيىن جوعارعى جاقتىڭ شەشىمىمەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ابدراحمانوۆ توكەن، اۋداندىق سوۆەت اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بەيسەنوۆ ءامىرتاي قىزمەتىنەن بوساتىلادى. ولاردىڭ ورنىنا اۋاتكوم توراعالىعىنا تۇياقباەۆ توكەن، اۋپارتكوم حاتشىلىعىنا ب. مەرەكەەۆ تاعايىندالادى.
1931 جىلى ەكىنشى رەت بولعان اقكول كوتەرىلىسىندە 22 جاسار جاس جىگىت اينەكوۆ قۋات باسشىلىق جاساعان. ونىڭ سەنىمدى سەرىگى قويشى دەگەن مەرگەن جىگىت بولعان. ءۇش كۇندەي اتىس بولىپ، اقىرىندا باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان اسكەرگە توتەپ بەرە الماي، كوتەرىلىسشىلەر بەرىلەدى.
تۇتقىنعا تۇسكەندەردىڭ ىشىنەن بارلىعى 11 ادام «ۇشتىكتىڭ» شەشىمى بويىنشا ءتۇن ورتاسىندا سونداعى پوشتا ۇيىندە اتىلعان. ولار: كوشەرباەۆ سەيسەنباي، وسپانوۆ سادىق، جۇمىقوۆ قىدىرباي، ىسمايلوۆ جولدىباي، توستەنبەكوۆ مولداجان، جاقىپوۆ مالتابار جانە باسقالارى. قالعان 32 ادام الماتىعا ايدالادى. جول بويىندا قارابۇلاق دەگەن جەردىڭ ماڭايىندا ءساتىن تاۋىپ، كوتەرىلىس باسشىسى اينەكوۆ قۋات قاشىپ قۇتىلىپ كەتەدى. ودان كەيىن ونىڭ ءولى-ءتىرىسى بەلگىسىز. كومەكشىسى بولعان قويشى مەرگەن سوتتالىپ، سىبىرگە جەر اۋدارىلادى.
اقكول كوتەرىلىسىنەن كەيىن 1932 جىلى اۋدان ورتالىعى قازىرگى باقاناس اۋىلىنا كوشىپتى. سودان بەرى اۋدان ورتالىعى باقاناس اۋىلى بولىپ كەلەدى.
1930–1940 جىلدارى ارالىعىندا اۋداندا جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ جۇمىستارى باستالادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بارلىعى 24 ساۋاتسىزدار، 43 شالا ساۋاتسىزدار مەكتەبى ۇيىمداستىرىلىپ، وعان 1900-دەن استام وقۋشى تارتىلعان. 80-نەن استام مادەني-جاۋىنگەرلەر قىزمەت ەتسە، ونىڭ 22-ءسى مۇعالىمدەر بولعان.
1940–1952 جىلدارى اۋداندا بارلىعى 27 مەكتەپ جۇمىس ىستەگەن. مۇنىڭ ىشىندە باستاۋىش مەكتەپتەر – 14، جەتى جىلدىق مەكتەپتەر – 10، ورتا مەكتەپتەر – ۇشەۋ بولعان. 1952 جىلدىڭ الدىندا بارلىق وقۋشىلاردىڭ سانى 3451-گە جەتكەن.
1936 جىلى اۋدان بويىنشا دەنساۋلىق ءبولىمىنىڭ 10 توسەكتىك شاعىن اۋرۋحاناسى باقاناس اۋىلىندا اشىلدى.
ەل اۋزىندا قالعان اڭگىمەلەردەن بولەك، اۋداندىق مۇراعاتتا ساقتالعان قۇجاتتار مەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، سول ءبىر وتكەن قيىن كەزدەردە اۋدان، شارۋاشىلىق باسشىلارى اراسىندا حالىقتى امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن اياۋلى ازاماتتار از بولماعان. بۇرىنعى №1 كوكجيدە اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇسىپباەۆ ءىبىجان ىلە وزەنىنەن قاۋعا-شەلەكپەن بالىق اۋلاتىپ، ونىڭ جۇمىرتقا-تارىسىن ءبىر قازانعا استىرىپ، اۋىلدىڭ اقساقالدارىن ۇيىنە قوناققا شاقىرادى. داستارقان باسىندا كەيبىر قاريالار ىبىجانعا رەنىش ءبىلدىرىپ: «سىناۋىڭ نە، باستىق-اۋ، ءبىزدى مازاق رەتىندە شاقىرىپ وتىرسىڭ با؟ بارلىعىمىزعا ءبىر لاقتىڭ ەتى بۇيىرماعانى ما؟»، – دەپ رەنىش بىلدىرەدى. ىبىجان ورنىنان تۇرىپ: «قاريالار، ايتقاندارىڭىز ورىندى. بىراق، “ورازا، ناماز – توقتىقتا، قايىرشىلىق باسقا تۇسكەندە سالدەڭ قالار بوقتىقتا” دەگەندەي، زامان، كۇن-كورىس قيىنداپ بارادى. اشارشىلىقتىڭ ءيىسى سەزىلىپ تۇر. سوندىقتان ەل بولىپ اقىلداسىپ، قايتىپ حالىقتى اشتان ولتىرمەي امان الىپ قالامىز، سونى اقىلداسۋعا شاقىردىم. ال بالىق بەرىپ سىيلاپ وتىرعان سەبەبىم – ءبىزدىڭ حالىق بالىق اۋلاۋعا قۇلىقسىز. كۇن-كورىستىڭ ءبىر ءتۇرى، “سۋ جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايدى” دەگەندەي، ۋاقىتشا بولسا دا كۇز-قىس ايلارى ىلەدەن بالىق اۋلاۋدى ۇيىمداستىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن سۇزەكى، قاۋاشاق اۋ جانە باسقا دا قۇرال-جابدىقتار كەرەك. ال كوكتەمنەن باستاپ ەگىن ەگۋمەن شۇعىلدانساق. توعاندى بايلاۋ، سۋدى قايدا جىبەرۋ، جاڭادان توعان قازۋ جۇمىستارى وسى باستان قولعا الۋىمىز كەرەك»، – دەيدى.
كوپ ۇزاماي حالىق اراسىندا اشارشىلىق باستالىپ، جۇرتتىڭ توز-توزى شىعىپ، جانساقتاۋدىڭ قامىنا كوشەدى. اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى نۇسىپباەۆ ىبىجان سۇزەكى، اۋ توقىپ، وزەن-كولدەردەن بالىق اۋلاۋدى ۇيىمداستىرادى. اۋلانعان بالىقتى ءۇي باسىنا ادامنىڭ سانىنا قاراي تەڭدەي ءبولىپ بەرەدى. قىس كەزىندە سول ماڭداعى اقبوگە دەگەن وزەننىڭ ارناسىن بوگەپ، سۋدى ءومىرباي توعانىنا جىبەرەدى. كوكتەمدە سۋ جايىلعان جەرگە №1، №2، №10، №12 اۋىلدىق كەڭەستەردىڭ حالقى بىرىگىپ ەگىن ەگىپ، جاقسى ءونىم الادى.
حالىقتى اشارشىلىقتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن وسىنداي يگىلىكتى جۇمىستارعا ۇيىتقى بولعان ىبىجان اعامىز 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قارمانوۆتىڭ سىبايلاسى دەگەن جالامەن ۇستالىپ، قاماۋعا الىنعان. سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاعدىرى بەلگىسىز.
قاراوي، ارالقۇم اۋىلدىق كەڭەستەرىندە دە حالىق اراسىندا اشارشىلىق كەڭىنەن ءورىس الادى. اۋىلدىڭ باسشىلارى بۇل جاعدايدان حالىقتى قالاي الىپ شىعۋدىڭ قولدان كەلەر بارلىق شارالارىن ۇيىمداستىرادى. اۋىلدىق كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى توقپەيىسوۆ نۇرتازا، كەڭەستىڭ حاتشىسى نەسىپباەۆ قالجانباي ەكەۋى ارحار دەگەن جەردە «ورىستار بالىق اۋلاپ جاتىر» دەگەندى ەستىپ، ەكى تۇيەمەن بارادى. ارحارعا كەلسە، شىنىندا دا ءبىر بريگادا ادام بالىق اۋلاپ، ونى تۇزداپ جيناپ قويىپتى. بالىقشىلارعا كەلگەن شارۋالارىن ايتسا، ولار: «ءبىز بىلمەيمىز، اناۋ قوستا باستىق وتىر، سودان سۇراڭدار»، – دەپتى. قوستا باقاناس اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى مىڭجاساروۆ قاسەن وتىر ەكەن. نۇرتازا قاريا قاراويداعى جاعدايدى ايتىپ، ەكى تۇيەگە ارتاتىنداي ازعانا بالىق بەرۋىن سۇرايدى. قاسەن بولسا، وعان كونبەي: «بىزگە دە وتە قاجەت، كەرەك بولسا وزدەرىڭ نەگە بالىق اۋلامايسىڭدار؟»، – دەپ كونبەيدى. قالجەكەڭ بۇدان ەشتەڭە شىقپايتىنىن سەزگەن سوڭ قاسىنداعى سەرىگىنە: «مىناۋىڭ ءبىزدى تىڭدايتىن ءتۇرى جوق، حالىق اشتان قىرىلىپ بارادى. ءبىز ءوزىمىز ءۇشىن ەمەس، حالىق ءۇشىن سۇراپ تۇرمىز. سوندىقتان حاساننىڭ قولىنداعى اۋىلدىق كەڭەستىڭ ءمورىن تارتىپ الىپ، ورىستارعا بالىقتى كۇشتەپ تيەتكەننەن باسقا شارا جوق»، – دەيدى.
ءسويتىپ، قاسەندى كۇشپەن قالتاسىنداعى ءمورىن تارتىپ الادى. ەكى تۇيەگە بالىق تيەگەن قالجەكەڭ قاسىنداعى سەرىگىن اۋىلعا جىبەرەدى دە، ءوزى قالادى.
كەيىننەن قالجەكەڭدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىنا شاقىرىپ، جەكە ءىسىن قارايدى. جاساعان «سوتقارلىعى» ءۇشىن پارتيادان شىعارىپ، ءىسىن سوتقا بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلادى. بىراق بيۋرو بۇل جاساعان ارەكەتتىڭ حالىق ءۇشىن جاسالعانىن ەسكەرىپ، ەسەپ كارتوچكاسىنا جازىپ، قاتاڭ سوگىس بەرەدى.
1931–1933 جىلدارى اۋدان حالقىنىڭ تۇرمىس-جاعدايى ءتىپتى قيىنداپ كەتەدى. اشارشىلىق بارلىق ەلدى مەكەندەردى جايلاپ، بۇرىن-سوڭدى بولماعان كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى. كوپ ادام اشتىقتان قۇربان بولادى. مۇنداي قولدان جاسالعان زوبالاڭ تەك قانا ءبىزدىڭ اۋداندا ەمەس، رەسپۋبليكا كولەمىندە ورىن العانى بۇگىندە بارىمىزگە بەلگىلى. باي-كۋلاقتاردى تاركىلەۋ، وكىمەتتىڭ جوسپارىن اسىرا ورىنداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسكەن جەرگىلىكتى كەيبىر شالا ساۋاتتى، شولاق بەلسەندىلەردىڭ تەرىس ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ نەگىزىندە حالىق اراسىندا «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن كەكەسىنمەن ايتىلعان داۋالى ءسوز قالدى.
سول كەزدە قازاقستاندى باسقارعان ف. گولوشەكيننىڭ قازاق حالقىنا جاساعان تەرىس ساياساتىنىڭ سالدارىنان ارەڭ جان ساقتاپ وتىرعان كەدەي شارۋالارعا استىقتاي، مالداي سالىق سالىنىپ، ونى ورىنداماعانداردى ۇكىمەتكە قارسى شىقتى دەپ جازالاي باستايدى. ابدەن ۇرەيلەنگەن جۇرت جان ساقتاپ وتىرعان قولىنداعى جالعىز سيىرىن، بىرەن-ساران قوي-ەشكىسىن سالىققا تولەپ، وزدەرى اشتان قىرىلۋعا دەيىن باردى. وسىنداي جان تۇرشىگەرلىك زۇلماتتان سوڭ اۋدانداعى حالىق سانى كۇرت ازايدى. باياعى-اياعى ءتورت-بەس جىلدا اۋدانداعى الپىس مىڭعا جۋىق حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى عانا، ياعني 12 مىڭدايى عانا ءتىرى قالدى. ونىڭ كوپشىلىگى كورشىلەس قىرعىز، وزبەك، قىتاي، موڭعول ەلدەرىنە كوشىپ، قونىس اۋدارعان. تالايى جول بويىندا قىرىلىپ قالدى.
بۇل از دەگەندەي، اۋداندا ۇجىمداستىرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلعاندا جەكەلەگەن باي-كۋلاقتاردىڭ وعان قارسى شىققانىن جەلەۋ ەتىپ، «حالىق جاۋى» دەگەن ناۋقاندى جۇمىس باستالدى. تاعى دا سول اسىرا سىلتەۋگە جول بەرىلىپ، كوپتەگەن جازىقسىز ادامدار ۇستالىپ، قاماۋعا الىندى. ونىڭ كەيبىرەۋلەرى اتىلىپ، قالعاندارى ۇزاق مەرزىمگە سىبىرگە ايدالىپ كەتكەن.
قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا قارالى كەزەڭ بولىپ سانالاتىن 1936–1939 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان، جازىقسىزدان قورلىق-زومبىلىقتىڭ قامىتىن كيگەن ەل سىيلاعان اۋىل ازاماتتارى مەن ىسكەر باسشىلار ءبىزدىڭ اۋداندا دا از بولماعان. اۋداندا جازىقسىز شەيىت بولعان سول ازاماتتاردى جىل سايىن 31 مامىر كۇنى ەسكە الىپ، ولاردىڭ ىشىندە كوبىسى حابار-وشارسىز كەتىپ، سۇيەگى قاي جەردە قالعانىن تۋعان-تۋىستارى ءالى كۇنگە دەيىن بىلمەيدى.
قولدا بار تولىق ەمەس دەرەكتەر بويىنشا ءبىزدىڭ بالقاش اۋدانىنان ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، قۇربان بولعانداردىڭ سانى – 48 ادام.
ولار:
ءشىناسىلوۆ قوشاحان (1905–1937)
اعىباەۆ تاسى (1900–1938)
نۇسىپباەۆ ىبىجان (1900–1938)
تولەباەۆ مىرزاحان (1898–1938)
بابىلوۆ شەتبيكەباي (1867–1930)
باكەەۆ ايبەك (1905–1930)
بولاتوۆ ىسقاق (1878–1930)
بولەكوۆ جەكسەن (1901–1930)
بولەكوۆ كىشتاي (1900–1930)
بۇلىنباەۆ بازارباي (1877–1930)
ديحانباەۆ قايىپ (1882–1930)
يتەمگەنوۆ ساتىباي (1873–1930)
كامىسوۆ كومىرباي (1877–1930)
كەنجەعاليەۆ بولەن (1864–1930)
قۇرىقبەكوۆ سايماساي (1905–1930)
ارسەنوۆ بۇقا (1885–1931)
بايتۇرسىنوۆ ەربوسىن (1886–1931)
بولەنباەۆ بەكسەيىت (1905–1931)
جاقىپوۆ مالتاباي (1890–1931)
جالدىبەكوۆ سەيىتبەك (1893–1931)
جاقىپوۆ قىتىرباي (1886–1931)
كۇرەڭباەۆ اسەر (1898–1931)
جاندىبەكوۆ جالدىبەك (1890–1931)
مالباەۆ داۋىلباي (1881–1931)
نوشانبەكوۆ جاقسىبەك (1890–1931)
وسپانوۆ سادىق (1885–1931)
وسپانوۆ سادىقباي (1896–1931)
سارسەمباەۆ نادىربەك (1886–1931)
سارسەمباەۆ باجىش (1893–1931)
تايشىبەكوۆ جولتاباي (1873–1931)
تاستانبەكوۆ مولداحان (1884–1931)
كەڭەسباەۆ نارباي (1903–1931)
ناۋرىزباەۆ بايجۇمان (1881–1931)
اينەكوۆ بەگىم (1904–1931)
اينەكوۆ قۋات (1911–1931)
بايجۇمانوۆ اكەباس (1905–1931)
دارمەنباەۆ سادىق (1901–1931)
جايشىبەكوۆ تاتتىبەك (1896–1931)
دوسانوۆ نۇرلىباي (1893–1931)
دۇڭمۇكوۆ قىبىراي (1861–1931)
ەسەنقۇلوۆ سامەن (1902–1931)
كەنەنباەۆ قاسىمبەك (1891–1931)
كىلىبەكوۆ احمەتقۇل (1890–1931)
كولباەۆ جاقسىباي (1871–1931)
كولباەۆ مايلىباي (1879–1931)
كوشەرباەۆ سەكسەنباي (1893–1931)
بايبەكوۆ اقسۇنباي (1893–1933)
ومىرزاقوۆ قىدىردوس (1893–1933).
ەل اراسىندا «حالىق جاۋى» رەتىندە، ءتىپتى ساۋاتسىز، حات تانىمايتىن قاراپايىم كەدەي شارۋادان شىققان ادامداردىڭ بايقاۋسىزدا قالجىڭداپ، نەمەسە تۇسىنبەي ايتا سالعان ءبىر-ەكى اۋىز سوزىنە بولا ايدالىپ كەتكەندەرى دە بولعان.
№9 اۋىلعا قاراستى «ەرىكتى» كولحوزىنىڭ مۇشەسى جۇندىباەۆ قيىلباي شاڭقاي تۇستە بيداي ورىپ، قوستىڭ جانىنا كەلسە، شارتاقتىڭ الدىندا ءستاليننىڭ ۇلكەن پورترەتى ءىلۋلى تۇر ەكەن. قيلەكەڭ قاسىنا كەلىپ: «ە، جارىقتىقتىڭ مۇرتى مەنىڭ مۇرتىما ۇقسايدى ەكەن»، – دەپ ءوزىنىڭ مۇرتىن قولىنداعى وراقتىڭ ۇشىمەن سيپايدى. مۇنى سىرتتاي كورىپ تۇرعان ءبىر كومسومول بالالىق جاساپ: «قيىلباي اتام ءستاليننىڭ مۇرتىن وراقپەن شۇقىپ الدى»، – دەيدى. ونى بىرەۋ ەستىپ، ول بىرەۋگە ايتىپ، قوستاعى ەگىنشىلەرگە تاراپ كەتەدى. اقىرىندا بۇل اڭگىمە زاڭ ورىندارىنا جەتىپ، قيلەكەڭدى اۋداننان ميليتسيا كەلىپ ايداپ كەتەدى. سول كەتكەننەن قيلەكەڭ قاريا حابارسىز. ولگەنى مە، الدە ايدالىپ كەتتى مە – بەلگىسىز.
وسى اۋىلدىڭ «كالينين» كولحوزىنىڭ مۇشەسى اسانۇلى سۇگىرباي قاريا جىل سايىن قاراباۋىر دەگەن جەرگە قاۋىن سالىپ، ونى ول ماڭداعى جاقىندارىنا، تانىس ادامدارعا تاراتىپ، ايىرباستاپ استىق، مال، كيىم-كەشەك الىپ، كۇن-كورىس ەتەدى. ءبىر كۇنى كولحوزدىڭ باستىعى قاۋىن جەۋگە كەلەدى. سۇگىرباي قاريا كەمپىرىنە قاۋىندى ارالاپ، ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن، پىسكەنىن ءۇزىپ اكەل دەپ جۇمسايدى. كەمپىرى جيناپ قويعان پىسكەن قاۋىنداردىڭ بىرەۋىن الىپ كەلەدى. سۇگىرباي كەمپىرىنە اشۋلانىپ: «ساعان ۇزىلمەگەن قاۋىندى اكەل دەدىم عوي، جيناپ قويعانىنان باستىق بالاعا بەرگەنىمىز ۇيات بولادى»، – دەپ قايتا جۇمسايدى. كەمپىرى: «ءبارىبىر ەمەس پە؟»، – دەپ ءتىلىن الماعان ۇقسايدى. ويىندا ەشقانداي ارامدىعى جوق اقكوڭىل قاريا: «ەي، شىراعىم، باستىق بالا، وسى ايەلدەرگە تەڭدىك بەردىك دەپ، قۇتىرتىپ قويعاندارىڭ-اي»، – دەپ ءوزى بارىپ، ۇلكەن ءبىر پىسكەن قاۋىندى الىپ كەلىپ، باستىققا جارىپ بەرەدى.
باستىق اۋىلعا بارعان سوڭ سۇگىرباي قاريانىڭ كەمپىرىنە قالاي ۇرىسقانى جونىندە قالجىڭ رەتىندە بىرەۋگە ايتادى. جۇرتتىڭ اۋزىندا ءسوز جاتاما، بۇل اڭگىمە زاڭ ورىندارىنا جەتىپ، ودان سۇگىرباي قاريانى وكىمەتكە قارسى ءسوز ايتتى دەگەن جەلەۋمەن ايداپ اكەتەدى. سول كەتكەننەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن حابارسىز.
1938 جىلى اۋدانعا پريمورە ولكەسىنەن كورەيلەر كەلىپ قونىس اۋداردى. ولار نەگىزىنەن ىلە وزەنىنىڭ بالقاش كولىنە قۇياتىن ساعاسىنداعى قۇيعان دەگەن جەرگە (بۇرىنعى سارىكومەي اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ ايماعىنا) كەلىپ ورنالاستى. ول جەردە «پوست»، «دوستيجەنيە»، «نوۆىي پۋت» دەگەن بالىق كولحوزدارى ۇيىمداستىرىلىپ، سوعىس جىلدارى بۇل شارۋاشىلىقتار ۇكىمەتكە بالىق تاپسىرۋمەن شۇعىلداندى. كارىس ازاماتتارى اسكەرگە شاقىرىلماعاندىقتان، سوعىسقا قاتىسپادى. ادەپكى كولحوزدار ۇيىمداستىرىلعاندا ونىڭ باسقارۋشىلارى بولىپ ني حاك سۋن، يۋگاي، تەن، حۆان جانە باسقالارى قىزمەت ەتتى. كەيىن بۇل بالىق كولحوزدارى ىرىلەنىپ، «دوستيجەنيە» كولحوزى بولدى. ال بۇگىندە ول اكتسيونەرلىك بالىق شارۋاشىلىعى اتاندى.
1941 جىلى دون بويىنان نەمىس حالقى كوشىرىلىپ، اۋداننىڭ بارلىق ەلدى مەكەنىنە تاراتىلىپ، ورنالاستىرىلدى. ءوز جاعدايلارىنىڭ اۋىر بولعانىنا قاراماستان جەرگىلىكتى حالىق ولارعا قولدا بارىن بەرىپ، ارالاس-قۇرالاس تىرلىك ەتتى…
وكسىكباي يسابايۇلى.
دەرەككوز: ءو. يسابايۇلى. تۋعان جەرگە تاعزىم. «Pelin Ofset LTD STI»: الماتى، 2006. – 157 ب. – 81–89-بب.











