سىعاي-اۋ، التىن ەدىڭ، جەز بوپ ءجۇرسىڭ،
تۇرمىستىڭ تالقىسىنا كەز بوپ ءجۇرسىڭ.
ءبىر كۇندە قابى قالىڭ جۇرەك ەدىڭ،
ەندى ءبىر مىسىق جەمى بەز بوپ ءجۇرسىڭ.
كەرەك جوق، ەر بەسىنە نە كەلمەس ەدى،
ورناتقان مور باسىنا تەز بوپ ءجۇرسىڭ.
ورمان ەڭ قيىنداعى قىزىل تۇلكى،
ىشپەككە بۇكتەپ سالعان ءوڭ بوپ ءجۇرسىڭ.
ءتورت جاعىڭ تۇگەل بىتكەن دوڭگەلەك ەڭ.
ايرىلىپ حال-قايراتتان شولدەپ ءجۇرسىڭ.
ءداريا ەڭ شالقىپ جاتقان شورتان مالتىپ،
ەندى ءبىر لاي سۋدا سەڭ بوپ ءجۇرسىڭ.
جالعىز بەن جارلى كەلىپ پانالاۋشى ەدى،
ىنكار جان باسپايتۇعىن ءشول بوپ ءجۇرسىڭ.
مەن قىزداي، سەن ءبىر نازدان ەنەلەسپىن،
سەنى مەن باسقا جانعا تەڭەمەسپىن.
قالاي ايتساڭ – سولاي ايت ءامىرىڭدى،
بۇزاتىن، ەكى ەتەتىن مەن ەمەسپىن.
ءىسىم جوق «مەن جاقسى» دەپ ماقتاناتىن،
جەرىم جوق جاۋدان اياپ ساقتاناتىن.
ءۇيىم – ۇڭگىر، جەگەنىم – جەمتىك، موما،
جايىم جوق قورازدانىپ باپتاناتىن.
قۇلان ەڭ تۇزدە جۇرگەن سامال قۋىپ،
سالقىندا كۇن شۋاقپەن قاقتالاتىن.
سەركە ەدىڭ زاڭعار قۇزدى جاعالاعان،
تۇياعىڭ تيگەن جەردە داق قالاتىن.
وڭدە شىراي، جۇرەكتە جىلىلىق جوق،
قاراسام – ءىشىڭدى اشىپ قاپ-قارا ءتۇن.
جاتىرمىسىڭ كور-جەردى بۋىپ-ءتۇيىپ،
تاڭ اتسا قاقپانشىداي اتتاناتىن.
ىلەنىڭ كۇنەسىندە تۋىپ-وسكەن تاڭجارىقتىڭ تارباعاتايدىڭ قىسىقتايىندا وسكەن سىعايدى ءبىلۋىنىڭ ءوزى – سىعايدىڭ تارباعاتاي توسىندەگى نايمان رۋىنا تانىلعان ساڭلاق ەكەنىن اڭعارتادى.
سىعاي بايانۇلىنىڭ ءومىرى
سىعاي بايانۇلى 1882 جىلى تارباعاتاي ايماعىنىڭ ءدوربىلجىن اۋدانى، قابىرعاتال اۋىلىندا مالشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول 1943 جىلى تامىز ايىندا قولعا الىنعان. ونىڭ تۇتقىندالۋىن – العا باسارلىعىنان، كەڭەس ەلىمەن بايلانىسى بولعاندىعىنان دەۋگە بولادى. ول ءۇرىمجى تۇرمەسىنە ايدالىپ، سول جەردە قازا تاپقان.
تاڭجارىقتىڭ:
«وڭدە شىراي، جۇرەكتە جىلىلىق جوق،
قاراسام ءىشىڭدى اشىپ قاپ-قارا ءتۇن…» – دەگەن ولەڭ جولدارىنان سىعايدىڭ سوڭعى سۇراققا تارتىلىپ، ەرتەڭ ولتىرىلەتىنىن ءوزى دە، وزگەلەر دە الدىن الا سەزگەندىگىن كورۋگە بولادى.
تەك تاڭجارىق ەمەس، بۇراتالالىق سەيپە دەگەن ادام دا ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە سىعايدىڭ سوڭعى سۇراۋدا «توڭمويىن» اتانىپ، وسى سىلتاۋمەن ولتىرىلگەنىن انىق ايتقان.

ەتەكبايۇلى سەيپە (قاراكەرەي-توقپاق-ورازباق اتا ۇرپاعى) 1891-1974 جىلدارى ءومىر ءسۇرىپ، توقپاق رۋىنىڭ شەشەنى بولعان.
https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591661&simple=true
1929 جىلى كۇز ايىندا اباقتىدان بوساعان سوڭ ەل جۇرتىن باستاپ شەكارانى بۇزىپ بوروتولا ايماعىنا كوشىپ بارىپ، ول جاقتادا دا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردى باسىنان وتكىزىپ، بىرنەشە جىل شىڭشىساي تۇرمەسىندە قامالعان. قىتايعا بارعاندا تىنشتىق كورمەي 1941 جىلدارى ساياسي ناۋقان كەزىندە توقپاق رۋىنىڭ ازامتتارىمەن بىرگە جازىقسىز بىرنەشە رەت ءۇرىمجى تۇرمەسىنە قامالىپ، ءسوز شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا امان-ەسەن قۇتىلىپ شىعىپ، بىرنەشە جىل بوروتولا وبلىسىنىڭ كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ قىزمەت ەتىپتى. 1959 جىلدارى ەل-جۇرت باۋىرلارى ەلىنە قايتقاندا كەزىندە ەل-جۇرتىنىڭ قامى ءۇشىن شەكارا بۇزىپ قىزىلدارعا قارسى شىعىپ اتىسىپ، شابىسقاندىعى ءۇشىن امالسىز بالا-شاعاسىمەن بوروتولا ايماعىندا قالىپ 83-جاسىندا قايتىس بولىپتى.
سىعايدىڭ تەگى
سىعاي – ورتا ءجۇزدىڭ ۇلكەن رۋى نايماننىڭ جۇمىق اتاسىنان شىققان. جۇمىقتىڭ ءۇشىنشى بۋىنى – مامەتەك دەگەن كىشى اتاسىنا جاتادى.
سىعاي ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ شەشەن، وجەت بولىپ وسەدى. مامەتەك رۋىنداعى قىدىرموللا قاجى (قوڭىز باتىر) وقىعان، كوزى اشىق ادام بولعان، قاجى سىعايدىڭ اكەسى بايان اۋىلىنا قوناققا كەلگەندە، سىعاي كوكقاسقا تايعا باتا سۇراپ، ءسوز باستاۋىمەن تانىلعان. سول كەزدە قىدىرموللا قاجى: «باياننىڭ مىنا قىزىل بالاسى ءتىرى جۇرسە، مامەتەكتى شىرىق بۇزاتىن ادام بولار» – دەپ باعا بەرگەن دەسەدى. قاجىنىڭ ايتقانى كەلىپ، سىعاي 28 جاسىندا-اق زاڭگى بولىپ سايلانعان.
جۇمىق شەجىرەسىندەگى دەرەكتەر
جۇمىقتىڭ شەجىرەشىلەرى مىنا اڭگىمەلەردى ايتادى:
سايبولاتتان جاقسىلىق دەگەن ۇل تۋعان. جاقسىلىقتىڭ جىبەك دەگەن ايەلىنەن قوشقارباي، شوتاي، مامەتەك دەگەن ءۇش ۇل دۇنيەگە كەلگەن. كەيىن وسى ءۇش ۇلدىڭ ۇرپاعى ءۇش بولىس ەلگە اينالعان.
سىعاي – ءادىل بيلىك ايتقان، ەل داۋى، جەسىر داۋى، جەر داۋى سياقتى تالاي داۋدا ءادىل شەشىم شىعارىپ، بەدەلى وسكەن ادام. سول سەبەپتى مامەتەكتىڭ ۇكىردايى اتانعان. كەيىن ۇكىردايلىقتى ءىنىسى قوجاققا بەرەدى. حالىق ونى «سىعاي زاڭگى» دەپ اتاپ كەتكەن.
1940 جىلدارى گومينداڭعا مۇشە بولعان قوجاق پەن سىعايدىڭ اراسىنا سالقىندىق تۇسەدى. سىعاي گومينداڭنىڭ اۋىر سالىعىنا حالىقتىڭ توزە الماي وتىرعانىن، ساحارا حالقىنىڭ كيەر كيىمگە، ىشەر اسقا جارىماي قالعانىن جيىنداردا اشىق ايتىپ جۇرەدى. سونداي-اق، سىعاي شاۋەشەكتەگى كەڭەس كونسۋلىمەن بايلانىس ورناتقان. بىراق بۇل بايلانىس گومينداڭ تىڭشىلارىنا بەلگىلى بولىپ، ولار سىعاي «كەڭەسشىلەردەن قارۋ الىپ، ەلدى كوتەرمەك» دەگەن جەلەۋمەن ماتەريال جيناي باستاعان.
1942 جىلى سىعاي شاۋەشەككە قىزمەتكە شاقىرىلىپ، وتباسىمەن بىرگە كوشىرىلگەن. جايلاۋعا شىققان كەزىندە تىڭشىلار ۇستاپ، قايتا شاۋەشەككە اكەلگەن. ءبىر ايدان سوڭ ونى ۇرىمجىگە جونەلتكەن. تۇرمەدە اۋىر تەرگەۋگە ءتۇسىپ، 1943 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ولتىرىلگەن.
سىعايدىڭ وقۋ-اعارتۋ ىسىندەگى ۇلەسى
1930 جىلعا دەيىن شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ وقۋ-اعارتۋ جۇيەسى وتە ءالسىز ەدى. جالپى مەكتەپ اشۋ ءىسى شىڭ شىسايدىڭ 1933 جىلى بيلىككە كەلىپ، جيحانگەرلىككە قارسى تۇرۋ، كەڭەس وداعىمەن دوستاسۋ، بارلىق ۇلتتىڭ تەڭدىگى، ادالدىق، بەيبىتشىلىك، جاڭا شىڭجاڭ قۇرۋ سياقتى التى ساياسات جۇرگىزەدى. وسى ساياسات نەگىزىندە قازاق ەلىندە مەكتەپ سالۋ ناۋقانى باستالدى. 1934 جىلدان باستاپ تارباعاتاي ايماعىندا كوپتەگەن مەكتەپ اشىلدى. وسى تۇستا سىعاي زاڭگى مەن ونىڭ ءىنىسى قوجاق ءوز ەلىندەگى شىبەتى، شوشقالى مەكتەپتەرىن سالدىردى. سىعاي مەكتەپ سالۋعا 100 قوي، 10 قارا بەرگەن. قازىرگى ءدوربىلجىن زيالىلارىنىڭ كوبى العاش ءبىلىمدى وسى مەكتەپتەردەن العان.
ءۋايىس اقساقالدىڭ ەستەلىگى
1963 جىلى شىڭجاڭ قاراماي مۇناي مەكەمەسىندە سەيتقازىنىڭ ۇيىندە سىعايدىڭ بالاسى مۇقاشتى كورگەن ءۋايىس اقساقال: «سىعاي – ەل قادىرلەگەن، ءادىل، كەمەڭگەر ادام ەدى. ارماندا كەتكەن تالاي ساڭلاقتاردىڭ ءبىرى» – دەپ، سىعايدىڭ ءادىل بيلىك ايتقان ءبىر وقيعاسىن باياندايدى.
اقباستاۋ جەرىنە قازاق پەن موڭعول تالاسقاندا، بيلىك ايتۋ سىعايعا، وشانبايعا، قولقاعا جۇكتەلگەن. وشانباي ەكىگە ءبولۋدى ۇسىنسا، سىعاي: «ەكى ەلدىڭ ىنتىماعىنا سىزات تۇسىرمەيىك، ازعانا موڭعولدارعا جاردەم ەتەيىك» – دەپ، ەلدى تاتۋلىققا شاقىرعان.
وشانباي:
«قانشا دەگەنمەن ناعاشىڭ ەمەسپە؟» – دەپ قالجىڭداعان.
بۇل – سىعايدىڭ ءدوربىلجىن ەلىندەگى بەدەلىن ايقىن كورسەتەتىن مىسال.
دەرەكوز: «ىلە تاريحي ماتەريالى» كىتابنداعى قابيموللا ءماندىبايۇلىنىڭ ەستەلىگى نەگىزىندە تولىقتىرىلىپ، دايىندالدى.
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











