XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا شىڭجاڭ ءوڭىرى تەك قانا گەوگرافيالىق وتكەل ەمەس، الەمدىك تاريحتىڭ شەشۋشى ساتتەرىنىڭ كۋاسى بولدى. جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جىلدارىندا ءدال وسى ءوڭىر قىتاي مەن كەڭەس وداعىن، سونداي-اق باسقا دا وداقتاس ەلدەردى بايلانىستىراتىن ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارتەرياعا اينالدى. «قىتاي – كەڭەس وداعى تاس جولى» جانە «تۇستىك حالىقارالىق جەلى» دەپ اتالعان بۇل باعىتتار مايدانعا كومەك پەن ءۇمىت جەتكىزگەن، مىڭداعان جاننىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن ەرلىگىنىڭ بەلگىسىنە اينالدى.
اۆتونوميالى اۋداندىق ارحيۆ سارايىندا ساقتالعان «فاشيزمگە قارسى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى شىڭجاڭ» اتتى ارحيۆ جازبالارىنىڭ اراسىندا جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس مەزگىلىندە قىتايعا حالىقارالىق زاتتىق كومەك بەرۋدىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك باعىتتاعى ەكى تاسىمال جەلىسى بەينەلەنگەن. ول جەڭىستىڭ سيمۆولىنداي «V» ءارپى تۇرىندە شىڭجاڭ كارتاسىندا كورىنىس تاپقان.
قىتاي – كەڭس تاسىمال جولى
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس داۋىرىندە شىڭجاڭ ءوزىنىڭ ەرەكشە گەوگرافيالىق ورنى ارقىلى قىتايعا حالىقارالىق كومەك وتەتىن ءتۇيىندى قاتىناس جەلىسىنە اينالدى. بۇل قاتىناس جەلىسى سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك باعىتتاردان تۇردى.
ءجۇزىن ءاجىم تورلاعان ءالجۋاز قاريا ارحيۆ سارايىنداعى كارتانى مۇقيات قاراپ، اسقار تاۋ مەن اعىندى سۋلاردى باسىپ وتكەن، مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلعان قىتاي ۇلتىنىڭ ءولىم مەن ءومىر اراسىنداعى «تىرشىلىك جولىنا» تامسانا كوز تىگۋدە. ول كوزىن جۇمسا بولدى — سوعىس مايدانىنىڭ دۇربەلەڭى، جەلبىرەگەن تۋلار، ايعاي-شۋلار، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ءانىنىڭ اۋەنى — ءبارى تاريح قاتپارىنان قايتا ەستىلگەندەي. اربا مەن تۇيە كەرۋەندەرى، قاربالاس تىرلىك كورىنىستەرى كوز الدىنا كەلىپ، جانارىنان جاس پارلايدى…
وسى ەكى باعىتتاعى حالىقارالىق تاسىمال جەلىسىندە شىڭجاڭداعى ءار ۇلت حالقى قان-تەرىن توگىپ، شىنايى پەيىلمەن الدىڭعى شەپتى قولداپ، قىتايعا بەرىلگەن حالىقارالىق كومەك جولىنىڭ ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتتى. سول ارقىلى قىتاي حالقىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى سوڭعى جەڭىسىنە زور ۇلەس قوستى.
بۇگىندە جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ جەڭىسكە جەتكەنىنە 70 جىل تولدى. سول حالىقارالىق تاسىمال جەلىسىنىڭ ىركىلىسسىزدىگى ءۇشىن ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ ەڭبەك ەتكەن ءتۇرلى ۇلتتار مەن حالىقتاردىڭ كوبى باقيلىق بولدى، تاريح پاراقتارىندا اتى قالدى. كەيبىرى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تاراپ كەتتى. دەگەنمەن، جول بويىنداعى توزعان دوڭعالاقتار مەن ۇمىت بولا جازداعان ىزدەر ءالى دە سول ءوڭىردىڭ سوعىس شەجىرەسىن ءۇنسىز شەرتىپ تۇرعانداي.
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جىلدارىندا كەزىندە اتى ايگىلى بولعان «قىتاي – كەڭەس وداعى تاس جولى» شىڭجاڭدى كەسىپ وتكەن. الايدا بۇل جولدىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ءرولى مەن ماڭىزى كوپشىلىككە بەيمالىم بولىپ كەلگەن.
تامىز ايىنىڭ ءبىر كۇنى ءتىلشى وسى تاقىرىپتى ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەپ جۇرگەن، شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ ساياسي كەڭەسى جانىنداعى تاريحي ماتەريالدار كەڭسەسىنىڭ بۇرىنعى مەڭگەرۋشىسى، جەرگىلىكتى تاريحشى تاڭ يۋڭسايدىڭ ۇيىنە ات باسىن بۇردى. ول وسى حالىقارالىق تاسىمال جەلىسىنىڭ تاريحى جونىندەگى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
1937 جىلى شىلدەدە جاپونيا قىتايعا جاپپاي باسىپ كىردى. سول تۇستاعى قىتاي ءالسىز، مەشەۋ ەل بولاتىن؛ ارمياعا قاجەتتى ۇشاق، تانك جانە زەڭبىرەك سياقتى قارۋ-جاراقتاردى جاساۋعا شاماسى جەتپەدى. سوندىقتان سىرتقى كومەك — اسكەردىڭ جابدىقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى جولىنا اينالدى.
بىراق سوعىس كەڭەيگەن سايىن ەلدىڭ تەڭىز تاسىمال جولدارى جاۋ قولىنا ءوتتى. قۇرلىقتاعى حالىقارالىق قاتىناس باعىتتارى دا توسىلدى. سول سەبەپتى وداقتاس ەل — كەڭەس وداعىنىڭ قىتايعا بەرگەن مول كولەمدەگى سوعىس كومەگىن جەتكىزۋ ءۇشىن گومينداڭ ۇكىمەتى ءۇمىتتى ارتقى شەپتەگى شىڭجاڭعا ارتتى. وسىلايشا حالىقارالىق جاڭا تاسىمال جەلىسىن اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
قىتاي مەن كەڭەس وداعى كونە جىبەك جولى باعىتىن بويلاپ، الماتى – قورعاس – شيحۋ – ءۇرىمجى – تۇرپان – شىڭشيڭشا – حىشي كوريدورى – لانجوۋ باعىتىنداعى ستراتەگيالىق تاسىمال جەلىسىن قۇرۋعا كەلىستى. بۇل «قىتاي – كەڭەس وداعى تاس جولىنىڭ» جالپى ۇزىندىعى 3000 شاقىرىم بولدى، ونىڭ 1530 شاقىرىمى شىڭجاڭ جەرىمەن ءوتتى.
قورعاستان شيحۋعا دەيىن تەك اربا جول، ال شيحۋدان شىڭشيڭشاعا دەيىنگى بولىگى توزعان، ناشار تاس جول ەدى. اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ قوزعالىسىنا بۇل باعىت مۇلدە جارامسىز بولاتىن. ال سوعىس الدىڭعى شەبىنە قارۋ-جاراقتى تەز جەتكىزۋ ەڭ كوكەيكەستى مىندەتكە اينالدى.
سوندىقتان شىڭجاڭداعى ءار ۇلت حالقى مەن قىتاي جانە كەڭەس وداعىنىڭ ينجەنەرلەرى تىزە قوسا وتىرىپ، ءىرى قۇرىلىس تەحنيكاسى تاپشى جاعدايدا قاراپايىم قۇرالدارمەن شىڭجاڭداعى ستراتەگيالىق تاسىمال جەلىسىن سالۋعا كىرىستى.
ءۇرىمجى قالاسىنىڭ ميدۇڭ اۋدانىندا تۇراتىن قاريا جۋ حۋا سول كەزدەردى ەسكە الادى:
– فۋكان قالاشىعىنداعى زىنيشۋانزى مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن 12–13 جاس شاماسىنداعى كەزىمدە، كوشەلەردە ۇگىت بريگادالارىنىڭ ۇلكەن كەرنەيلەرىنەن سوعىستىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن ەستيتىنبىز. ‘شىعىس تەرىستىك قولدان كەتتى، تەرىستىك قىتايعا قاتەر ءتوندى!’ دەگەن حابارلار حالىقتى ەسەڭگىرەتەتىن. قالاشىقتاعى ۇساق ساۋدامەن اينالىسقان ۋاڭ پيڭ-يد دەگەن شىڭجاڭدىق:
– ول – مەنىڭ اتا مەكەنىم، ەگەر جاپوندار باسىپ السا، مەن ەندى قايتىپ بارا المايمىن’، – دەپ، مايدانعا اقشا جانە زاتتاي كومەك جىبەردى، – دەيدى.
«جاپون يمپەرياليستەرىن قىتايدان قۋىپ شىعايىق!» دەگەن ۇراندار بۇكىل ەلدى جاڭعىرتىپ تۇردى. سول كەزدىڭ ۇيىتقى كۇشى عاجايىپ ەدى: جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسكە كومەكتەسۋ ءۇشىن جول جوندەۋ باستالعانىن ەستىگەن بويدا، مەكتەپ وقۋشىلارىنان وزگە جۇرت تۇگەل ۇيلەرىنىڭ وگىز، ات ارباسىن ايداپ، جول سالۋعا كەتتى. ەر-ايەل، كارى-جاس دەمەي، شي قالپاق كيىپ، جاۋلىق سالىپ، اسقاق اندەر شىرقاي ءجۇرىپ، تاس سۇيرەدى.
شىڭجاڭداعى ارميا مەن حالىق تىزە قوسا وتىرىپ، بار بولعانى ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا بۇكىل ءوڭىردى كەسىپ وتەتىن حالىقارالىق تاس جولدى اياقتادى. قورعاستان شيحۋعا دەيىنگى جول تولىق سالىنىپ ءبىتتى. ءبىر بولىگى قۇبا ءشولدى، تەڭىز دەڭگەيىنەن 3000 مەتر بيىك تاۋلى ايماقتاردى كەسىپ ءوتتى. شيحۋدان شىڭشياعا دەيىنگى تاس جولدىڭ نەگىزگى كوپىرلەرى مەن جول بەتى دە جوندەلىپ، ساپاسى جاقساردى.
1937 جىلى 17 قازاندا قىتاي – كەڭەس وداعى تاس جولىنىڭ جالپى جەلىسى رەسمي تۇردە اشىلىپ، كولىك قاتىناسى باستالدى. كەڭەس وداعىنىڭ قىتايعا جىبەرگەن جالپى قۇنى 700 ميلليون دوللار تۇراتىن زاتتىق كومەگى وسى جول ارقىلى مايدانعا جەتكىزىلگەن. بۇل سوعىس بارىسىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
سونداي-اق بۇل باعىتتا قىتاي–كەڭەس اۆياتسيالىق جەلىسى جۇمىس ىستەدى. قۇلجا، شيحۋ، شونجى اۋەجايلارى سالىنىپ، ۇشاقتار مەن سوعىس قۇرالدارى جەتكىزىلدى. ءۇرىمجى مەن قۇلجادا اۆياتسيا مەكتەپتەرى اشىلىپ، قىتايلىق ۇشقىشتار ارنايى دايىندىقتان ءوتتى.
تاريحشى تاڭ يۋڭساي بۇل جونىندە بىلاي دەيدى:
– كەڭەس وداعى كومەك ۇسىنعاننان باستاپ جول قۇرىلىسىنا دەيىن نەبارى 4 كۇن دايىندىق جاسالدى. 3 كۇن ىشىندە حالىقارالىق تاسىمال جەلىسىنە قاتىستى 30-دان استام ءىرى نىسان جوباسى بەكىتىلدى. 20 كۇن ىشىندە حالقى نەبارى 5 ميلليونداي شىڭجاڭ وڭىرىنەن 500 مىڭ ادامدىق جول سالۋ توبى جاساقتالدى… وسىلايشا 1500 شاقىرىمدىق جول، 5 اۋەجاي جانە 11 قىزمەت پۋنكتى سالىندى. بۇل – ناعىز عاجايىپ ەدى، – دەيدى ول.
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جاپپاي باستالعاننان كەيىن شىڭجاڭ حالىقارالىق قاتىناستىڭ ماڭىزدى تورابىنا اينالدى. گومينداڭ ۇكىمەتى حالىقارالىق كومەكتى قابىلداۋ ءۇشىن «ورتالىق تاسىمال كوميتەتىن» قۇردى.
كوميتەتتىڭ قىزمەتىن تاريحشى تاڭ يۋڭساي بىلاي سيپاتتايدى:
– 1937 جىلدىڭ شىلدەسىنەن 1938 جىلدىڭ جازىنا دەيىن شامامەن 6000 توننادان استام ءتۇرلى زاتتار شىڭجاڭ ارقىلى وتكىزىلدى. حالىقارالىق كومەكتىڭ ەلگە تولاسسىز جەتۋىنە ‘ورتالىق تاسىمال كوميتەتى’ شەشۋشى ءرول اتقاردى، – دەيدى ول.
قۇلجا قالاسىنداعى تاريحشى لاي حۇڭبو تاپقان ءتىزىم بويىنشا، كوميتەت قۇرامىندا اكىمشىلىك باسشىلار، اۋەجاي باسشىلارى، كۇزەت، مال دارىگەرلەرى، ينجەنەرلەر جانە شارۋاشىلىق ماماندارى بولعان.
ماۋ زىمين باسقارعان شىڭجاڭ قازىنا باسقارماسى بۇل جەلىنىڭ جۇمىسىن قارجىلاي قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. بۇرىنعى بۋحگالتەر ۋ شۋحۋ ءوز ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى:
– جول جوندەۋ مەن پۋنكت سالۋدىڭ، ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ بار شىعىنىن الدىمەن شىڭجاڭ ءوزى كوتەردى. ءبىزدىڭ باستى قاعيدامىز – ‘بارلىعى سوعىس ءۇشىن، بارلىعى الدىڭعى شەپ ءۇشىن’ ەدى.
كوميتەتتىڭ قىزىل ءمورى باسىلعان حۇجاتتاردى بارلىق مەكەمەلەر دەرەۋ ورىنداۋعا مىندەتتى بولدى. شيحۋ اۋەجايىنىڭ قىزمەتكەرى دۇڭ يۋيلين ەسكە الادى:
– ءبىز ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن تۇرساق تا، بارلىعىمىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – كەڭەس وداعىنان قىتايعا كومەككە كەلگەن ۇشقىشتاردى لايىقتى كۇتىپ الۋ بولاتىن. اركىم ءوز مىندەتىندە تىنىم تاپپاي جۇمىس ىستەدى.
مۇز قويمالارى، سەكسەۋىل وتىنى، الىستان تاسىلعان بۇلاق سۋى بارلىعى سول مىندەت ءۇشىن جاسالدى. كەڭەستىك ۇشقىشتار مەن قىزمەتكەرلەرگە جايلى جاعداي جاسالىپ، كيىم جۋاتىن بولمەلەر، جىلى جاتىن ورىندار دايىندالدى.
جۋ حۋا قارت بىلاي دەيدى:
– كۇتىپ الۋ پۋنكتىندە كەلگەن تاسىمالداۋشىلارعا تەك نان بەرىپ قويۋ دەگەن بولمايتىن. ولار كەلسە بولدى – قوي سويىلىپ، پالاۋ پىسىرىلەتىن. ەشكىم تاپشىلىققا شاعىنبايتىن. بارلىعىنىڭ تىلەگى -سوعىس جەڭىسپەن اياقتالسىن ەدى.
جولدىڭ قۇرىلىسى نەبارى 20 كۇندە اياقتالعانىمەن، ساپاسى وتە جوعارى بولدى. ءبىر جولدا 200 ادامدى قابىلدايتىن 11 پۋنكت، ماي قۇيۋ، دەمالىس جانە ىستىق سۋعا شومىلاتىن ورىندار بار ەدى.
تاڭ يۋڭساي:
– جاۋ كۇشتى، ءبىز ءالسىز بولساق تا، تەحنيكا مەن جاعداي تاپشى بولسا دا، شىڭجاڭ حالقى عاجايىپ ۇيىمشىلدىق پەن قايسارلىق كورسەتتى. بۇل – ادامزات ەرلىگىنىڭ كورىنىسى، – دەپ قورىتىندىلادى.
قىتاي-ءۇندى “قاراقورىم” تاسىمال جولى
70 جىل بۇرىن لۋ جىنشۋان باستاعان جۇزگە جۋىق ءار ۇلت كىرەكەشتەرى ءۇندىستاننىڭ لەح قالاسىنان اتتانىپ، گيمالاي مەن قاراقۇرىم تاۋلارىن كەسىپ ءوتىپ، شىڭجاڭنىڭ قاعىلىق قالاسىنا جەتتى. وسىلايشا قىتاي مەن ءۇندىستان اراسىنداعى جاڭا حالىقارالىق تاسىمال جەلىسى ءۇشىنشى «تىرشىلىك جولى» اشىلدى، ول «تۇستىك جەلى» دەپ اتالدى.
بۇل باعىتتا ادام اياق باسپاعان اسقار تاۋلار مەن مۇزارتتاردان ءوتىپ، كىرەكەشتەر مىڭداعان قاۋىپ-قاتەرگە توتەپ بەردى. 2004 جىلى جۋرناليست نيڭ جاۋي باستاعان ءتۇسىرىلىم توبى سول باعىتپەن قايتا ءجۇرىپ، «1943 جىلعى كىرەكەشتىڭ ەستەلىگى» اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ، ۇمىت بولعان ەرلىكتى قايتا ءتىرىلتتى.
1944 جىلى قىركۇيەكتە ينجەنەر لۋ جىنشۋان شىڭ شىسايمەن كەلىسىپ، ءۇندىستاننىڭ سريناگارىنان لەح قالاسىنا دەيىن جۇك جەتكىزۋ جوسپارىن قۇردى. قاشقار، حوتان جانە قىزىلسۋ ايماقتارىنان 1000 تۇيە مەن اتتى، 180-گە جۋىق ۇيعىر، قىرعىز جانە تاجىكتەن قۇرالعان كىرەكەشتەر جينالدى.
قيىن ساپار بارىسىندا ونشاقتى ادام قايتىس بولدى، جۇزدەگەن كولىك جوعالدى. سوعان قاراماستان، 27 كۇندە 675 شاقىرىم جول ءجۇرىپ، 1944 جىلى 10 قاراشادا سوعىس بۇيىمدارىن قاعىلىققا جەتكىزدى. تەمپەراتۋرا –30 °C-قا دەيىن تومەندەپ، ادامدار وتتەگى جەتىسپەۋشىلىگىنەن ازاپ شەكتى.
بۇل جەلى ارقىلى 4444 اۆتوكولىك دوڭگەلەگى، 782 قاپ كەزدەمە، 588 ماي قالتاسى، 63 ورام نەيلون، ءتۇرلى ءدارى-دارمەك پەن قۇرال-جابدىق تاسىلدى.
تاريحشى تاڭ يۋڭساي بۇل جونىندە:
– وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتەگى ەكى حالىقارالىق كۇرە جول — قىتاي حالىقتارىنىڭ اقىل-پاراساتى مەن توزىمدىلىگىنىڭ ايعاعى. وسىنداي قايسار، ەڭبەكقور، جاسامپاز شىڭجاڭ حالقى باردا جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جەڭىسسىز قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى، — دەيدى.
باتىس پەن تەرىستىكتى جالعاعان حالىقارالىق كۇرە جولدار — ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋىر دا اسقاق كەزەڭنىڭ ايعاعى. بۇل جولدار ارقىلى جەتكىزىلگەن كومەك تەك سوعىس قۇرالدارى ەمەس، حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن سەنىمنىڭ نىشانى بولدى.
شىڭجاڭنىڭ ءار ۇلت حالقى، جاس-كارى دەمەي، جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ جەڭىسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بۇگىنگى بەيبىت ءومىر سول قيىن شاقتاعى ەرلەردىڭ ەڭبەگى مەن ءتوزىمىنىڭ جەمىسى.
شاۋ جين.
دەرەككوز: “شىڭجاڭ” گازەتى، 2015 جىل 3 كىركۇيەك، 9-بەت.
P.S: “قىتاي مەن كەڭەس وداعى كونە جىبەك جولى باعىتىن بويلاپ، الماتى – قورعاس – شيحۋ – ءۇرىمجى – تۇرپان – شىڭشيڭشا – حىشي كوريدورى – لانجوۋ باعىتىنداعى ستراتەگيالىق تاسىمال جەلىسىن قۇرۋعا كەلىستى”. وسىنداعى الماتىدان قورعاسقا دەيىن قاي جەرلەردەن ءوتتى. ءبىز وسىنى انىقتاۋدى قولعا الدىق؟…
قاجەت انداس،
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتىگى.











