بوسقىندىق ءتىزىمىنىڭ استارىنداعى تاريحي شىندىق

1927 جىلى جاسالعان بۇل ءتىزىم لەپسى ۋەزى ۇرجار اۋىلى ماڭىنان قىتاي جەرىنە 1918–1919 جىلدارى اۋا كوشكەن قازاقتاردىڭ اۋىر تاعدىرىن كورسەتەدى. قۇجاتتا 319 وتباسىنىڭ اتى-ءجونى، ءۇي ىشىندەگى جان سانى، قاشقان جىلى، سەبەبى جانە قىتايداعى تۇرعان جەرى كورسەتىلگەن. جالپى ەسەپپەن 1300-دەن استام ادامنىڭ تاعدىرى تىركەلگەن. كوپشىلىگىنىڭ قاشۋ سەبەبى ءبىر عانا سويلەممەن بەرىلگەن: «ەل قاشقانعا قاشتى». بۇل ءسوز سول داۋىردەگى ۇرەيدىڭ، بەلگىسىزدىكتىڭ، جاپپاي بوسقىندىقتىڭ قىسقا دا قاسىرەتتى فورمۋلاسى ىسپەتتى.

بۇل كەزەڭ قازاق دالاسى ءۇشىن ەڭ اۋىر تاريحي بۇرىلىستاردىڭ ءبىرى بولدى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس، پاتشا جارلىعى، ەل ىشىندەگى جازالاۋ، كەيىنگى ازامات سوعىسى، بيلىكتىڭ اۋىسۋى، اشتىق پەن تاركىلەۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى حالىقتى تۇراقتى مەكەنىنەن ايىردى. ادامدار ءوز ەركىمەن ەمەس، امان قالۋ ءۇشىن شەكارا استى. قۇجاتتاعى شاۋەشەك، ءدوربىلجىن، ءۇرىمجى، ماناس، بارلىق، جىڭ، ساۋان سياقتى مەكەن اتاۋلارى بوسقىن قازاقتاردىڭ قىتاي جەرىنە شاشىراي ورنالاسقانىن اڭعارتادى.

بۇل تىزىمدەگى ەڭ اۋىر شىندىق — ءار ادامنىڭ ارتىندا ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىرى تۇر. ءبىر وتباسىندا 8، 9، 11 جانعا دەيىن كورسەتىلگەن. دەمەك، بۇل جەكە ادامنىڭ كوشۋى ەمەس، تۇتاس شاڭىراقتىڭ ءۇزىلۋى، تۋعان جەردەن اجىراۋى، مال-مۇلىكتەن، قونىستان، اتا-بابا زيراتىنان، ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك ورنىنان ايىرىلۋى. اسىرەسە «جەسىرقاتىن» دەپ تىركەلگەن ايەلدەردىڭ كەزدەسۋى سول كەزەڭدە ەر-ازاماتىنان ايىرىلعان، بالاسىن جەتەكتەپ، ەلمەن بىرگە بوسقان وتباسىلاردىڭ از بولماعانىن كورسەتەدى.

بوسقىندىق ادامداردىڭ بولاشاعىنا وراسان كەدەرگى كەلتىردى. بىرىنشىدەن، جەردەن ايىرىلعان ەل شارۋاشىلىق نەگىزىنەن قول ءۇزدى. ەكىنشىدەن، بالالاردىڭ وقۋىنا، قالىپتى وسۋىنە مۇمكىندىك بولمادى. ۇشىنشىدەن، شەكارا اسقان جۇرتتىڭ ءبىر بولىگى تاريحي وتانىمەن بايلانىسىن جوعالتتى. تورتىنشىدەن، «قاشقىن»، «بوسقىن»، «شەتەل اسقان» دەگەن ساياسي تاڭبا كەيىنگى ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا دا اسەر ەتتى. مۇنداي وتباسىلاردىڭ كەيبىرى كەڭەستىك كەزەڭدە كۇدىكپەن قارالعان الەۋمەتتىك توپقا اينالدى.

بۇگىنگى تاڭدا بۇل تىزىمنەن بىرنەشە ماڭىزدى ساباق الۋىمىز كەرەك. ەڭ الدىمەن، مۇنداي قۇجاتتار قۇر ستاتيستيكا ەمەس، حالىق جادىنىڭ ءتىرى كۋالىگى رەتىندە قارالۋى ءتيىس. ءار ەسىمنىڭ ارتىندا جوعالعان قونىس، ۇزىلگەن اۋلەت، بولىنگەن باۋىر، ايتىلماي قالعان ءومىربايان بار. سوندىقتان بۇل دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ، اتى-جوندەردى ناقتىلاپ، ۇرپاقتارىمەن بايلانىستىرۋ، جەر-سۋ اتاۋلارىن سالىستىرۋ، قىتايداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىمەن ساباقتاستىرا زەرتتەۋ قاجەت.

ەكىنشىدەن، 1916–1919 جىلدارداعى بوسقىندىقتى تەك ساياسي وقيعا رەتىندە ەمەس، دەموگرافيالىق، الەۋمەتتىك، پسيحولوگيالىق جارا رەتىندە باعالاۋ كەرەك. بۇل وقيعالار قازاق قوعامىنىڭ تابيعي دامۋىنا كەدەرگى كەلتىردى. ەل ىشىندەگى ءبىلىم، شارۋاشىلىق، ءداستۇرلى باسقارۋ، تۋىستىق جۇيە، مادەني ساباقتاستىق السىرەدى.

ۇشىنشىدەن، بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن مۇنداي تىزىمدەر تاريحي ادىلەتتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ نەگىزى بولۋى كەرەك. ارحيۆتەگى ءاربىر ەسىم ۇمىتىلماۋعا ءتيىس. بۇل دەرەكتەردى جيناقتاپ، كىتاپقا، ەلەكتروندى بازاعا، ينتەراكتيۆتى كارتاعا اينالدىرۋ قاجەت. ويتكەنى ۇلت تاريحى ءىرى وقيعالارمەن عانا ەمەس، وسىنداي قاراپايىم ادامداردىڭ تاعدىرىمەن دە جازىلادى.

ۇرجاردان قىتاي جەرىنە بوسقان قازاقتار ءتىزىمى ءبىر اۋىلدىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءداۋىردىڭ قاسىرەتىن كورسەتەدى. «ەل قاشقانعا قاشتى» دەگەن قىسقا تىركەستىڭ ىشىندە قورقىنىش، ءۇمىت، امالسىزدىق، ءتىرى قالۋ كۇرەسى جاتىر. بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن بۇل قۇجات وتكەنگە تاعزىم عانا ەمەس، ەلدىك جادتى جاڭعىرتۋعا شاقىراتىن تاريحي امانات.

لەپسى ۋەزى ۇرجار اۋىلىنىڭ قىتاي جەرىنە 1916، 1918-1919-1921 جىلدارىنداعى قونىس اۋدارعاندار ءتىزىمى

1927 گود

گاجو: ف– 751 و.1 سۋ.4 د.74.ل.1-10

تۈپ نۇسقا اراب حارپىندە