تابيعاتى تاڭعاجايىپ تۋىندى

كوپتىڭ قاتارىندا ءبىز دە كىتاپتى قولىمىزعا الىپ، قۇنىعا وقىپ شىققان ەدىك. «شيپاگەرلىك بايان» اتتى عىلىمنامالىق كىتاپتى وتەيبويداق تىلەۋقابىلۇلى قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاعان ءاز-جانىبەك حاننىڭ تاپسىرماسىمەن جازادى. الايدا ءاز-جانىبەك حان وقىستان قايتىس بولادى دا، قولجازبانى وتەيبويداق ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جۇرتقا كورسەتپەي ساقتايدى. وكىنىشكە قاراي، اۆتوردىڭ ارتىندا ۇرپاعى قالماعاندىقتان قولجازباسىن ءىنىسى توپايعا اماناتتاپ كەتەدى. سودان كەيىنگى قازاق ومىرىندەگى اۋمالى-توكپەلى جاعدايدىڭ سەبەبىنەن اتالعان ەڭبەكتىڭ ەلىمەن قاۋىشۋ مۇمكىندىگى بولمايدى. قولجازبانى رايىمبەك، شىبىل، قوڭىربورىك، تاما، بۇرشاق بي اتالارىمىز ءبىر-بىرىنە وسيەتپەن تاپسىرىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزەدى. قولجازبا كونەرگەن تۇستا ونى جاڭالاپ كوشىرىپ، كونە نۇسقاسىن ورتەپ وتىرعان. جىل جىلجىپ، عاسىر اۋىسقان سايىن ۇلتتىق ءدىلىمىز دە، ءتىلىمىز دە وزگەردى. كىتاپ كونە شاعاتاي تىلىندە جازىلعاندىقتان، كەيىن كەلە ونى وقىپ، اۋدارما جاسايتىندار ازايىپ كەتەدى. دەسە دە، وتەيبويداقتىڭ وسيەتى بويىنشا قولجازبانى ساقتاۋشىلار شاعاتاي ءتىلىن ءبىر-بىرىنە ۇيرەتىپ وتىرادى. ال 1932 جىلعى اشارشىلىق كەزىندە قولجازبانىڭ سوڭعى اۋدارماشىسى تۇمەنباي ىستانبايۇلى ساياسي قىسىمعا توزبەي قىتاي اسقاندا ونى وزىمەن بىرگە الا كەتەدى دە، تەكەس اۋدانى، شيلىوزەك اۋىلىندا ساقتايدى. دەنساۋلىعى سىر بەرىپ، قىڭقىل-سىڭقىلى كۇشەيە باستاعان تۇمەنباي اقساقال وزىنەن باسقا كونە شاعاتاي ءتىلىن بىلەتىن ادامنىڭ جوقتىعىن ەسكەرىپ، نەمەرە ءىنىسى قاتيپپەن بىرگە 1952 جىلى كىتاپتى سوڭعى رەت شاعاتاي تىلىنەن قازىرگى قازاق تىلىنە اۋدارىپ، ۇلى نۇرتايدىڭ ەنشىسىنە تاپسىرادى. ءبىر قىزىعى، 1968 جىلعى «مادەني توڭكەرىس» كەزىندە قىتايلىق بەلسەندىلەر جاتاقحانانى ءتىنتىپ ءجۇرىپ،  قولجازبانى تاركىلەپ، وتقا تاستايدى. وتقا ورتەنبەي  قالعان بولىگىن نۇرتاي امان الىپ قالادى. سونىمەن 1994 جىلى   قولدا بار قولجازبانى جيناقتاپ، اراب الىپبيىمەن ءۇرىمشى قالاسىنداعى عىلىم-تەحنيكا باسپاسىندا باسىپ شىعاردى. ەكى جىلدان كەيىن كىتاپ كيريلل ارپىنە كوشىرىلىپ، الماتىداعى «جالىن» باسپاسىنان جارىق كوردى. وتتان دا، سۋدان دا امان قالعان قولجازبا بىزگە وسىلاي جەتتى.

عالىمنىڭ جازعان «شيپاگەرلىك بايانى» – ەڭ الدىمەن مەديتسينالىق ەڭبەك. بۇل ەڭبەك ءوزىنىڭ جۇيەلىلىگى، كەمەلدىلىگى، عىلىميلىعى جاعىنان وسى زامانعى مەديتسينالىق عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ قاي-قايسىسىنان كەم تۇسپەيدى. ياعني، «شيپاگەرلىك بايانداعى» شيپالىق قاسيەتى بار ەمدىك دارىلەر تىزبەگىنىڭ ءوزى 1384 تۇردەن اسادى. ونىڭ 70 نەشە ءتۇرى مەتالل-مەتالويد، 859 ءتۇرى وسىمدىك، 455 ءتۇرى جان-جانۋار. ادام دەنەسىنىڭ سىرتقى تۇلعالىق ءبىتىس اتالىمدارىنان 430 جۋىق اتاۋ، بۇدان سىرت 1050 ءدارى اتاۋى، 4577 شيپالىق رەتسەپت بار. ءيا، بۇلاردىڭ ەمدىك قاسيەتىن قويىپ، اتىن ءبىلىپ، سانىن تۇگەندەۋدىڭ ءوزى قيىن سوعاتىنىنا ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەيتىن شىعار. وتەيبويداقشا: «…سىرقات سەبەپكەرلەرى سانالعى تاۋىسقىسىز» بولعانىمەن، شيپاگەر ءوزىنىڭ ۇزاقمەرزىمدىك زەردەلەۋى، مول تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، اۋرۋدىڭ تالاي-تالاي سەبەپتەرىن انىقتايدى. وسى تۇرعىدان زەرتتەگەن پروفەسسور اۋەلحان قاليۇلى «شيپاگەرلىك باياندا» كورسەتىلگەن

اۋرۋدىڭ سەبەپتەرىنە ارناۋلى ورىن بەرىپ، تالداۋ جاساپ، جۇيەلى ءسوز قوزعايدى.  شيپاگەردىڭ قولجازباسىنداعى دالەلدەر بويىنشا اۋرۋدىڭ سەبەبىن 14 تۇرگە جىكتەپ كورسەتەدى. سونداي-اق، كىتاپتا جوعارىدا كورسەتىلگەن اۋرۋلاردى انىقتاۋدىڭ، ەمدەپ-جازۋدىڭ بارلاۋ، سويلەسۋ، تامىر ۇستاۋ سياقتى جولدارىن دا ۇسىنادى. ءتىپتى، «شيپاگەرلىك بايان» رەتسەپت جازۋدىڭ ۇلگىسىن دە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ العا تارتقان.  بۇدان بولەك بۇگىنگى تاڭدا تەرەڭ زەرتتەۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعان تىلسىمدىق مەديتسينانىڭ (جۇلدىزنامالىق، بالگەرلىك) تۇپكىلىكتى ءمانىن دە «شيپاگەرلىك باياننان» تاپتىق. وندا  باقسى، جاۋىرىنشى، بالگەر، قۇمالاقشى، بولجامشى، ايانشى، قۇشناش، اۋليە، انبيەلەردى شيپاگەرلەر قاتارىنا جاتقىزىپ، ءتىل سۇعى مەن كوز سۇعىن سىرقات سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتەدى. «جۇلدىز – پەندەلىك بولجامدىق دەستىر» («شيپاگەرلىك بايان» 85-بەت) دەگەن پايىمداۋلار ارقىلى جۇلدىز بەن ادام عۇمىرىنىڭ ساباقتاستىعىن پايدالانا وتىرىپ، پسيحيكالىق تۇرعىدا ادام ەمدەۋ ءتاسىلى كەڭ اۋقىمدى باياندالادى. سونىمەن قاتار، كىتاپتا كيەلى سانداردى پايدالانۋ ءجيى ۇشىراسادى. ياعني، ءدارى بەرۋ ۋاقىتىن 3، 5، 7، 21، 25، 41 كۇن دەپ كەلتىرۋى عىلىميلىقتان گورى، تىلسىمدىققا جاقىن ۇعىمدار. وسىدان بارىپ، جەتى اتاعا تولماي قىز الىسۋعا بولمايتىن تىيىمدى ويلاپ تابادى. ونىڭ بۇل پىكىرىن قۇپتاعان ءاز-جانىبەك حان: «جەتى اتادان ىلگەرى قىز الىسقاندار بۇگىننەن باستاپ بولماۋى شارت جاراعى. اگار ولاي بولسا، بولعانىنا كوز جەتسە، جۇبايلاردى تەڭ باس قىلىشتاماق شارت»، – دەپ جارلىق شىعارادى. تىرشىلىكتى ماتەرياليستىك تۇرعىدا ءتۇسىندىرۋدى عىلىم دۇنيەسى ەنگەلستىڭ «انتي-ديۋونيگىنەن» بىلسە، بۇل تاقىرىپتى وتەيبويداق ودان 400 جىل بۇرىن ءوز عىلىمناماسىندا قوزعاعان. قازىرگى مەديتسينا تاريحىندا: «اعىلشىن شيپاگەرى ەدۋارد دجەننەر 1796 جىلى شەشەك ۆاكتسيناسىن تاپتى»، – دەپ جازادى. ال سودان ءتورت ءجۇز جىل بۇرىن وتەيبويداق بابامىزدىڭ شەشەك ۆاكتسيناسىن تاۋىپ، ونى شيپاگەرلىكتە قولدانىپ، اۋرۋ بالالاردى ەمدەپ، جازعانىن كىتاپتا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتەدى. سونداي-اق، بۇگىنگى مەديتسينا عىلىمى 3000 ءتۇرلى ءدارى ءشوپتىڭ ەمدىك قاسيەتى جيناقتالعان قىتايلىق لي تسى ءدجيننىڭ   «ءدارى شوپتەر كاتالوگى» دەگەن 1780 جىلدارى جازىلعان ەڭبەگىن اسا جوعارى باعالايدى. ال «ءدارى شوپتەر كاتالوگىنەن» 300 جىل بۇرىن جازىلعان «شيپاگەرلىك باياندا» 4000 ءتۇرلى ءشوپتىڭ ەمدىك قاسيەتى كورسەتىلەدى.

نەسىن جاسىرايىق، اتالمىش ەڭبەك ءبىرىنشى رەت باسىلىپ شىققاندا وعان تاڭعالعاندار دا، سەنىمسىزدىك تانىتقاندار دا كەزدەستى. بىراق، ۋاقىت وتە كەلە كۇدىكتەن گورى، ونىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايتىنداردىڭ قاتارى كوبەيە باستادى. اتالمىش ەڭبەككە العاش ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن قىتايلىق زەرتتەۋشى، عالىم تولەۋقان ىبىرايۇلى: «وتەيبويداق تىلەۋقابىلۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايان» كىتابى – شىعىس مەديتسيناسىنىڭ ۇلگىسىمەن جازىلعان، بىرنەشە عىلىمداردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن، ادام بالاسىنىڭ ەڭ باستى بايلىعى – دەنساۋلىقتى ساقتاپ، سىرقاتتاردى ەمدەۋدىڭ نەگىزىن قالاعان تەرەڭ دە تاريحي عىلىمناما» – دەپ باعالادى.

سونىمەن قاتار، ەڭبەكتە جيرەنشە شەشەن، جيرەنشە حانزادا، حان تەمىر، قاناي شەشەن، ءۋازىر جاندامار، ءۋازىر شاركەش، تاعى دا باسقا تاريحي تۇلعالاردىڭ اتى اتالادى. ارينە، ەل اراسىنداعى اڭىز-اڭگىمە، قيسا-داستان، تاريحي كىتاپتاردا ءاز-جانىبەك تۋرالى دەرەك كوپ. بۇدان بۇرىنعى ماقالالارىمىزدا اتالعان تۇلعا جايلى ءبىراز جازدىق. سوندىقتان بۇل رەتتە ءاز-جانىبەك تۋرالى توقتالماۋدى ءجون كوردىك. ال ءبىزدى «شيپاگەرلىك بايانداعى»: «وتەيبويداق تىلەۋقابىلۇلى بين ۇلۇ ءيۇز بين زارمان بين ادبان بين ءال-قۇزوردا»..، «وردادان وڭاشا، ارناۋلى سىيلاسىردان جايلى ورىن بەرگەسىن، ميىما توقىعانىم مەن قايتا ەسكە جازعاندارىمدى، ويعا جيعاندارىمدى جازۋعا كىرىستىم» دەگەن دەرەك قاتتى قىزىقتىردى. وسىدان كەرەي مەن جانىبەكتىڭ  شۋ وزەنى بويىنداعى قۇزوردانى ەڭ العاشقى استانا ەتكەنىن بىلدىك.  جانىبەك حان سولتۇستىككە جورىق جاساپ، قازاق تايپالارىن بىرىكتىرۋ بارىسىندا دا استاناسىن كوشىرمەگەن. كەيىن بۇرىندىق حان تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى سىعاناق، ودان كەيىنگى جىلدارى ساۋران، تۇركىستان، تاشكەنت قالالارى بولعانى تاريحتان بەلگىلى.

ەندەشە، الدىمەن: «بۇنداعى قۇزوردا قازىرگى قاي قالا؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋاتىندىعى انىق. ءحى عاسىردا ءومىر سۇرگەن عۇلاما ءجۇسىپ بالاساعۇن: «بولعان تالاي قالالار دا، حالىق تا، ۋاقىت كومدى ءبارىن جەرلەپ تابىتقا» دەگەندەي، ەسىمى ەسكى تاريحتان بەلگىلى  قۇزوردا جايلى دەرەكتى ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ، ونىڭ قاراحان اۋلەتى مەن قاراقىتاي (قىتان) حاندىعىنىڭ ساياسي ورتالىعى بولعانىن بىلدىك. ءحى عاسىردا قاراحانيدتەر مەملەكەتىنىڭ استاناسى بالاساعۇن (قۇز وردا) شاھارى مادەنيەت، عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا باسقا قالالارىمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق تۇرعان.  وعان دالەل رەتىندە ماحمۋد قاشقاري «ديۋاني لۋعات ات-تۇرك» (1072 – 1074) سوزدىگى مەن جامال قارشيدىڭ «مۇلحاكات ۋل سۋراح» (1230 – 1305) شىعارمالارىنداعى دالەلدەردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. «قاراحانيدتەر ەلىنىڭ ەكى ورتالىعى بولدى. ونىڭ ءبىرى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسى، ياعني قۇزوردا، ەندى ءبىرى قاشقار قالاسى» («قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، شۇار حالىق باسپاسى، 209-بەت  1986 جىل). «1133-جىلى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسىنىڭ قاسىنا قاراقىتاي پاتشالىعىنىڭ جاڭا استاناسى سالىندى. بۇل قۇزوردا دەپ اتالدى» (بۇل دا سوندا). حاليدوۆتىڭ ايتۋىنشا: «بالا» – كورىكتى قاشالعان تاس، «ساعۇن» – قالا دەگەن موڭعول ءسوزى. كورىكتى تاس قالا دەگەن ۇعىم بەرەدى، – دەيدى» (قۇربانعالي حاليدوۆ. «تاۋاريح حامسا»، قازان، 1911، 681-بەت). وسى دالەلدەردىڭ وزىنەن-اق، قۇزوردانىڭ بالاساعۇن قالاسىنىڭ  ەكىنشى ءبىر اتاۋى ەكەندىگىە كوز جەتكىزەمىز. سوندا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بالاساعۇن قالاسى دەۋگە نەگىز جەتكىلىكتى.

تاريحي دەرەكتەردە جانىبەك حاننىڭ تۋعان، قايتىس بولعان جىلدارى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ەدى. الايدا، «شيپاگەرلىك باياندا»: «امال قانشا، حان تاقسىرمەن جۇزدەستىرىپ عالەك العىزباي جازىپ بولىپ، ەرتەڭ ۇسىنداۋلىق قول ەكى بولار دەپ قۋانىپ، بەتىنە مىنا ءداتتى جازدىم: اللاجار تاقسىر حان، قاسيەت جارلىعى تۇسىرگى ساي حان تاعىندا اسمار تاعىندا قول العاي وردا الدى. جازىلمىش «شيپاگەرلىك بايانى» بولمىش. ەزگى تاعزىم جاسا باس بايتاق ۇسىنىم…قۋانىشىم وتە ەرتە بولعان ەكەن. سول ءتۇنى عاقىبىتلى حان تەمىر ويدا جوقتا قانداۋىش قارعى باستادى دا، حان جانىبەك جان جاھاننام تۇلعا قاندىر بولدى…اعىبىتقان تەمىر اللادان تورىعار. داياجاننان بال تامباس كىزىنەۋ قايدان تۇرعىزار دەگەن وسى-اق شىعار…» – دەپ جانىبەك حاننىڭ ءولۋىنىڭ سەبەبى تۋرالى ماعلۇمات بەرەدى. راسىندا تاريحشىلار اراسىندا سىرلى بولىپ كەلگەن ءاز-جانىبەك حاننىڭ قازاسى تۋرالى بۇل دەرەك وتە قۇندى. ونىڭ دۇرىستىعىن عالىمنىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارىمەن سالىستىرا قاراستىرۋعا بولادى.

ياعني، عالىم ءوز ەڭبەگىن ءومىرىنىڭ قاي شاعىندا جازعانىن دا ايقىن ەسكەرتىپ: «جەتپىس جىلدىق ومىرىمدەگى ءتول كەشىرمە، كەشىرگىلىكتىك ايا بويىنشا جازىپ وتىرمىن»، – دەيدى. دەمەك، عالىم «شيپاگەرلىك باياندى» جازۋدى جەتپىس جاسىندا باستاعان. سونداي-اق، ءوزى تۋرالى مالىمەتتە تۋعان جىلىنىڭ يىرتەك ەكەنىن كورسەتەدى. يىرتەك – ۇلۋ. ۇلۋ جىلى 1397 جىلعا تۇرا كەلەدى. ودان جەتپىس جىل وتكەن ۋاقىت 1467 جىلدى كورسەتەدى. ياعني، وتەيبويداق عالامات ەڭبەكتى 1467 جىلدارى  جازۋعا كىرىسەدى ءارى حانعا: «اگار سىرقات ناۋقاس كەجىگۋ بولماسا، تۇلعالى ءبىتىسىم ءمىنسىز ۇيالى، بەرىك بولسا، حان قاسياتلى جارلىق شىبىن جانشىق ورىندالماق»، – دەپ ۋادە ەتەدى. وكىنىشكە قاراي، ول ۇلى ەڭبەكتى 1473-1474 جىلدارى جازىپ بىتەدى دە، جازعان دۇنيەسىن حانعا تاپسىرا المايدى. كىتاپتى جازىپ بەتكەن ءتۇنى  جانىبەك حان تەمىر حاننىڭ قولىنان قازا تابادى(بۇل تۋرالى دا «شيپاگەرلىك باياندا تولىق باياندالادى). ەندەشە، ءاز-جانىبەك حاننىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان تەمىر حان دەگەنىمىز كىم؟ ول نەلىكتەن جانىبەكتى قاپيادا ءولتىرىپ وتىر؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.

قىتايدىڭ تاريحي جازبالارىن اقتارىپ وتىرىپ ويراتتىڭ ءوز-تەمىر دەگەن تايشى (قىتايشا مانساپ اتى) بولعانىن بىلدىك. بۇل ادام ويرات حانى ەسەنبۇعانىڭ ەكىنشى بالاسى. 1453 جىلى ەسەنبۇعا شىڭعىس اۋلەتىنەن حان سايلاناتىن سالتتى بۇزىپ، ءوزىن حان دەپ اتاعان سوڭ ونىڭ بالالارى مەن تۋىستارى دا حان، تايشى، قۇنتايجى لاۋازىمدارىن الۋعا قۇقىلى بولدى. ال ەسەنبۇعا ءشايباني اۋلەتى مەن ءجۇنىس حاننان قورعانۋ ءۇشىن شۋ مەن تالاس وزەنىنىڭ اڭعارىن كەرەي مەن جانىبەككە ءبولىپ بەرىپ، قازاق حاندىعىن قۇرۋعا مۇمكىندىك جاساعانىن بىلەمىز. 1454 جىلى ەسەنبۇعا ولگەن سوڭ قالىڭ ويرات تايپالارى ونىڭ ۇلى ءوز-تەمىردىڭ باسشىلىعىمەن جەتىسۋ، سىر بويىنا شاپقىنشىلىق سوعىستارىن ۇدەتە ءتۇستى. 1450 جىلى تەمىر اسكەرلەرى تۇركىستاننان كورىنسە، 1457 جىلى ابىلقايىردى ويسىراتا جەڭدى (قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى). ال جانىبەك حان تۇسىندا قازاق حاندىعى ابىلقايىر حاننىڭ كوشپەلى وزبەك مەملەكەتىنە قارسى تۇرىپ، سىر بويىنداعى قالالار مەن ساۋدا ورتالىقتارىنا يە بولۋ ءۇشىن ويراتتارمەن دوستىق قاتىناس ورناتتى. قازاقتار مەن ويراتتار بىرلەسە وتىرىپ، وزبەكتەرگە توتەپ بەردى (قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى). الايدا، قازاقتاردىڭ كۇشىنىڭ كۇن سايىن ۇلعايۋى ويراتتارمەن اراداعى قايشىلىقتى تۋىنداتتى. اقىرى جانىبەك حان 1474 جىلى تەمىر حاننىڭ قولىنان قاپىدا قازا تاپسا، ءوز-تەمىر 1478 جىلى قايتىس بولادى. «شيپاگەرلىك بايان» بىزگە وسىلاي تاريحتىڭ تاعى ءبىر قۇپياسىن شەشىپ بەردى.

اتالمىش ەڭبەكتە ءسوز بولاتىن تاعى ءبىر تاريحي تۇلعا قازاق اڭىزدارىندا ءجيى ايتىلاتىن جيرەنشە شەشەن. ياعني، وتەيبويداقتى جانىبەك حانعا تانىستىرعان جيرەنشە شەشەن. «شيپاگەرلىك باياندا:  – «جارايسىڭ، قاراباس! باسىڭ ناعىز التىن باس، ءتىلىڭ ناعىز گاۋھار تاس ەكەن. اكەڭ اتىڭدى تاۋىپ قويا الماپتى. «قاراباس» دەپ، ەلى ىلىككە الۋعا جاراماس دەپ، اتتەڭ قويسا ءجون ەكەن، «التىنباس» دەپ، – دەدى جيرەنشەگە بۇرىلىپ، كەنەت جيرەنشە ەزگى تاعزىم جاساپ حانعا:

– اكەم مەنىڭ اتىمدى جاعالاپ قويىپتى، ءسىز باعالاپ قويدىڭىز، جۇرت اعالاپ ايتاتىن شىعار. بىراق، تاقسىر، مەنىڭ اتىم «قاراباس» ەمەس، جيرەنشە، ازان ايتىپ قويعان اتتان ايىرىلىپ بوسقا كۇيگەنشە، باسىمدى شاۋىپ تاستاڭىز، قارا جەرگە كىرەيىن عازيز باسىمدى يگەنشە، – دەدى دە ەزگى تاعزىم جاساپ تۇرا بەردى. حان بەدىرەيە قاراپ ءبىرسىپىرا وتىردى دا، كەنەت ءتۇسىن جىلىتىپ:

– جاسىڭ قانشادا؟ – دەپ سۇرادى جيرەنشەدەن.

– جىلىم ايبار، قىرىق بەسكە كەلدىم. بىلە المادىم ءمانىن، مەن قالايشا ءولدىم؟ – دەدى».

ءيا، «شيپاگەرلىك بايانى» 1467 جىلى جازىلعاندا جيرەنشە شەشەن 45 جاسقا كىرگەن. سوندا ول 1422 جىلدارى تۋعان بولادى. ءبىر قىزىعى، جيرەنشە شەشەن تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر XV-XVI  عاسىردان باستالادى. ەكى دەرەك تە ءبىرىن-ءبىرى دۇرىستاپ تۇر. ال جيرەنشەنىڭ «قاراباس» اتالۋىنا جانىبەكتىڭ ماحمۇتتان كەيىنگى ۇلى حانزادا جيرەنشەمەن اتتاس بولعاندىعى سەبەپ بولادى. جيرەنشە سۇلتاننىڭ ەسىمى 1470 جىلدارى ساۋران، سوزاق تۇبىندەگى، قاراتاۋدىڭ سۇعىنلۇق اسۋىنداعى ءىرى شايقاستارمەن بەلگىلى. ول مۇحاممەد شايباني جاساقتارىنىڭ ءبىرى الىكە سۇلتان بيلەپ تۇرعان ساۋران قامالىن الىپ، ونىڭ دەربەس بيلەۋشىسى بولعان. بۇل دالەلدەر جيرەنشە شەشەن تۋرالى اقيقاتتىڭ دۇرىستىعىن تاعى دا راستاي تۇسەدى. ال «شيپاگەرلىك بايانداعى» وڭ قول باس ءۋازىر شاركەش، سول قول باس ءۋازىر جاندامار، قاناي شەشەن، تاعى دا باسقا  ەسىمدەر تۋرالى ارنايى زەردەلەۋ كەرەك.

قىسقاسى، «شيپاگەرلىك بايان» شمپاگەرلىك تۇرعىداعى عىلىمناما بولۋمەن قاتار قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى كەزەڭىندەگى تاريحتا جۇمباق بولىپ كەلگەن  جانىبەك حاننىڭ قازاسى، قوس جيرەنشە، قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى قۇزوردانىڭ سىرىن اشىپ بەردى. ول سونىسىمەن دە قۇندى.

قاجەت انداس

دەرەككوز: «جەتىسۋ» گازەتى، №118، سەنبى 17 قازان 2015 جىل، 5-بەت.

Q-Andas اقپارات