Kóptiń qatarynda biz de kitapty qolymyzǵa alyp, qúnyǵa oqyp shyqqan edik. «SHipagerlik bayan» atty ǵylymnamalyq kitapty Óteiboidaq Tileuqabylúly Qazaq handyǵynyń irgesin qalaǵan áz-Jánibek hannyń tapsyrmasymen jazady. Alaida áz-Jánibek han oqystan qaitys bolady da, qoljazbany Óteiboidaq ómiriniń sońyna deiin júrtqa kórsetpei saqtaidy. Ókinishke qarai, avtordyń artynda úrpaǵy qalmaǵandyqtan qoljazbasyn inisi Topaiǵa amanattap ketedi. Sodan keiingi qazaq ómirindegi aumaly-tókpeli jaǵdaidyń sebebinen atalǵan eńbektiń elimen qauyshu múmkindigi bolmaidy. Qoljazbany Raiymbek, SHybyl, Qońyrbórik, Tama, Búrshaq bi atalarymyz bir-birine ósietpen tapsyryp, úrpaqtan-úrpaqqa jetkizedi. Qoljazba kónergen tústa ony jańalap kóshirip, kóne núsqasyn órtep otyrǵan. Jyl jyljyp, ǵasyr auysqan saiyn últtyq dilimiz de, tilimiz de ózgerdi. Kitap kóne shaǵatai tilinde jazylǵandyqtan, keiin kele ony oqyp, audarma jasaityndar azaiyp ketedi. Dese de, Óteiboidaqtyń ósieti boiynsha qoljazbany saqtaushylar shaǵatai tilin bir-birine úiretip otyrady. Al 1932 jylǵy asharshylyq kezinde qoljazbanyń sońǵy audarmashysy Túmenbai Ystanbaiúly sayasi qysymǵa tózbei Qytai asqanda ony ózimen birge ala ketedi de, Tekes audany, SHiliózek auylynda saqtaidy. Densaulyǵy syr berip, qyńqyl-syńqyly kúsheie bastaǵan Túmenbai aqsaqal ózinen basqa kóne shaǵatai tilin biletin adamnyń joqtyǵyn eskerip, nemere inisi Qatippen birge 1952 jyly kitapty sońǵy ret shaǵatai tilinen qazirgi qazaq tiline audaryp, úly Núrtaidyń enshisine tapsyrady. Bir qyzyǵy, 1968 jylǵy «mádeni tóńkeris» kezinde qytailyq belsendiler jataqhanany tintip júrip, qoljazbany tárkilep, otqa tastaidy. Otqa órtenbei qalǵan bóligin Núrtai aman alyp qalady. Sonymen 1994 jyly qolda bar qoljazbany jinaqtap, arab álipbiimen Úrimshi qalasyndaǵy ǵylym-tehnika baspasynda basyp shyǵardy. Eki jyldan keiin kitap kirill árpine kóshirilip, Almatydaǵy «Jalyn» baspasynan jaryq kórdi. Ottan da, sudan da aman qalǵan qoljazba bizge osylai jetti.
Ǵalymnyń jazǵan «SHipagerlik bayany» – eń aldymen meditsinalyq eńbek. Búl eńbek óziniń júieliligi, kemeldiligi, ǵylymilyǵy jaǵynan osy zamanǵy meditsinalyq ǵylymi eńbekterdiń qai-qaisysynan kem túspeidi. YAǵni, «SHipagerlik bayandaǵy» shipalyq qasieti bar emdik dáriler tizbeginiń ózi 1384 túrden asady. Onyń 70 neshe túri metall-metaloid, 859 túri ósimdik, 455 túri jan-januar. Adam denesiniń syrtqy túlǵalyq bitis atalymdarynan 430 juyq atau, búdan syrt 1050 dári atauy, 4577 shipalyq retsept bar. Iá, búlardyń emdik qasietin qoiyp, atyn bilip, sanyn túgendeudiń ózi qiyn soǵatynyna eshkim shúbá keltirmeitin shyǵar. Óteiboidaqsha: «…Syrqat sebepkerleri sanalǵy tauysqysyz» bolǵanymen, shipager óziniń úzaqmerzimdik zerdeleui, mol tájiribesine súiene otyryp, aurudyń talai-talai sebepterin anyqtaidy. Osy túrǵydan zerttegen professor Áuelhan Qaliúly «SHipagerlik bayanda» kórsetilgen
aurudyń sebepterine arnauly oryn berip, taldau jasap, júieli sóz qozǵaidy. SHipagerdiń qoljazbasyndaǵy dálelder boiynsha aurudyń sebebin 14 túrge jiktep kórsetedi. Sondai-aq, kitapta joǵaryda kórsetilgen aurulardy anyqtaudyń, emdep-jazudyń barlau, sóilesu, tamyr ústau siyaqty joldaryn da úsynady. Tipti, «SHipagerlik bayan» retsept jazudyń úlgisin de alǵashqylardyń biri bolyp alǵa tartqan. Búdan bólek búgingi tańda tereń zertteudi talap etip otyrǵan tylsymdyq meditsinanyń (júldyznamalyq, balgerlik) túpkilikti mánin de «SHipagerlik bayannan» taptyq. Onda baqsy, jauyrynshy, balger, qúmalaqshy, boljamshy, ayanshy, qúshnash, áulie, ánbielerdi shipagerler qataryna jatqyzyp, til súǵy men kóz súǵyn syrqat sebepteriniń biri retinde kórsetedi. «Júldyz – pendelik boljamdyq destyr» («SHipagerlik bayan» 85-bet) degen paiymdaular arqyly júldyz ben adam ǵúmyrynyń sabaqtastyǵyn paidalana otyryp, psihikalyq túrǵyda adam emdeu tásili keń auqymdy bayandalady. Sonymen qatar, kitapta kieli sandardy paidalanu jii úshyrasady. YAǵni, dári beru uaqytyn 3, 5, 7, 21, 25, 41 kún dep keltirui ǵylymilyqtan góri, tylsymdyqqa jaqyn úǵymdar. Osydan baryp, jeti ataǵa tolmai qyz alysuǵa bolmaityn tyiymdy oilap tabady. Onyń búl pikirin qúptaǵan áz-Jánibek han: «Jeti atadan ilgeri qyz alysqandar búginnen bastap bolmauy shart jaraǵy. Ágar olai bolsa, bolǵanyna kóz jetse, júbailardy teń bas qylyshtamaq shart», – dep jarlyq shyǵarady. Tirshilikti materialistik túrǵyda túsindirudi ǵylym dúniesi Engelьstiń «Anti-diuoniginen» bilse, búl taqyrypty Óteiboidaq odan 400 jyl búryn óz ǵylymnamasynda qozǵaǵan. Qazirgi meditsina tarihynda: «Aǵylshyn shipageri Eduard Djenner 1796 jyly sheshek vaktsinasyn tapty», – dep jazady. Al sodan tórt júz jyl búryn Óteiboidaq babamyzdyń sheshek vaktsinasyn tauyp, ony shipagerlikte qoldanyp, auru balalardy emdep, jazǵanyn kitapta taiǵa tańba basqandai kórsetedi. Sondai-aq, búgingi meditsina ǵylymy 3000 túrli dári shóptiń emdik qasieti jinaqtalǵan qytailyq Li TSy Djinniń «Dári shópter katalogi» degen 1780 jyldary jazylǵan eńbegin asa joǵary baǵalaidy. Al «Dári shópter kataloginen» 300 jyl búryn jazylǵan «SHipagerlik bayanda» 4000 túrli shóptiń emdik qasieti kórsetiledi.
Nesin jasyraiyq, atalmysh eńbek birinshi ret basylyp shyqqanda oǵan tańǵalǵandar da, senimsizdik tanytqandar da kezdesti. Biraq, uaqyt óte kele kúdikten góri, onyń ǵylymǵa qosqan úlesin joǵary baǵalaityndardyń qatary kóbeie bastady. Atalmysh eńbekke alǵash óz pikirin bildirgen qytailyq zertteushi, ǵalym Tóleuqan Ybyraiúly: «Óteiboidaq Tileuqabylúlynyń «SHi pagerlik bayan» kitaby – SHyǵys meditsinasynyń úlgisimen jazylǵan, birneshe ǵylymdardyń basyn biriktiretin, adam balasynyń eń basty bailyǵy – densaulyqty saqtap, syrqattardy emdeudiń negizin qala ǵan tereń de tarihi ǵylymnama» – dep baǵalady.
Demek, atalmysh kitap tek meditsinasynyń jetistikterimen qatar, últymyzdyń til, mádeniet, tarih, filosofiya, biologiya, astronomiya, etnografiya, psihologiya ǵylymyndaǵy tabystarynan da tolyqtai maǵlúmat beredi. Óteiboidaq óz qoljazbasynda joǵaryda atalǵan ǵylymdardy óte sheber úilestirip, halyqtyń túsinik-túisigimen túiindep, qarapaiym tilmen bayandaidy. Eń bastysy, «SHipagerlik bayan» – Qazaq handyǵy tarihynyń asa kúrdeli kezeńinde jaryqqa shyqqan birqydyru basy ashylmaǵan tarihi shyndyqty aiqyndap beretin shynaiylyǵymen de qúndy. Ondaǵy tarihi derekterge júginsek, Jánibektiń Aq Orda hany atalǵandyǵy, handyqtyń astanasy Qúzorda bolǵandyǵy bayandalady.
Sonymen qatar, eńbekte Jirenshe sheshen, Jirenshe hanzada, han Temir, Qanai sheshen, uázir Jandamar, uázir SHarkesh, taǵy da basqa tarihi túlǵalardyń aty atalady. Árine, el arasyndaǵy ańyz-áńgime, qisa-dastan, tarihi kitaptarda áz-Jánibek turaly derek kóp. Búdan búrynǵy maqalalarymyzda atalǵan túlǵa jaily biraz jazdyq. Sondyqtan búl rette áz-Jánibek turaly toqtalmaudy jón kórdik. Al bizdi «SHipagerlik Bayandaǵy»: «Óteiboidaq Tileuqabylúly bin úlú iúz bin Zarman bin Adban bin Ál-Qúzorda».., «Ordadan ońasha, arnauly syilasyrdan jaily oryn bergesyn, miyma toqyǵanym men qaita eske jazǵandarymdy, oiǵa jiǵandarymdy jazuǵa kiristim» degen derek qatty qyzyqtyrdy. Osydan Kerei men Jánibektiń SHu ózeni boiyndaǵy Qúzordany eń alǵashqy astana etkenin bildik. Jánibek han Soltústikke joryq jasap, qazaq taipalaryn biriktiru barysynda da astanasyn kóshirmegen. Keiin Búryndyq han túsynda Qazaq handyǵynyń astanasy Syǵanaq, odan keiingi jyldary Sauran, Túrkistan, Tashkent qalalary bolǵany tarihtan belgili.
Endeshe, aldymen: «Búndaǵy Qúzorda qazirgi qai qala?» degen súraqtyń tuatyndyǵy anyq. HI ǵasyrda ómir súrgen ǵúlama Júsip Balasaǵún: «Bolǵan talai qalalar da, halyq ta, uaqyt kómdi bárin jerlep tabytqa» degendei, esimi eski tarihtan belgili Qúzorda jaily derekti izdestirip júrip, onyń Qarahan áuleti men Qaraqytai (Qytan) handyǵynyń sayasi ortalyǵy bolǵanyn bildik. HI ǵasyrda Qarahanidter memleketiniń astanasy Balasaǵún (Qúz orda) shahary mádeniet, ǵylym-bilim salasynda basqa qalalarymen salystyrǵanda oq boiy ozyq túrǵan. Oǵan dálel retinde Mahmud Qashqari «Diuani luǵat at-túrk» (1072 – 1074) sózdigi men Jamal Qarshidyń «Múlhakat ul Surah» (1230 – 1305) shyǵarmalaryndaǵy dálelderdi aitsaq ta jetkilikti. «Qarahanidter eliniń eki ortalyǵy boldy. Onyń biri SHu ózeni boiyndaǵy Balasaǵún qalasy, yaǵni Qúzorda, endi biri Qashqar qalasy» («Qazaqtyń qysqasha tarihy», SHÚAR halyq baspasy, 209-bet 1986 jyl). «1133-jyly SHu ózeni boiyndaǵy Balasaǵún qalasynyń qasyna Qaraqytai patshalyǵynyń jańa astanasy salyndy. Búl Qúzorda dep ataldy» (Búl da sonda). Halidovtyń aituynsha: «Bala» – kórikti qashalǵan tas, «Saǵún» – qala degen mońǵol sózi. Kórikti tas qala degen úǵym beredi, – deidi» (Qúrbanǵali Halidov. «Tauarih hamsa», Qazan, 1911, 681-bet). Osy dálelderdiń ózinen-aq, Qúzordanyń Balasaǵún qalasynyń ekinshi bir atauy ekendigie kóz jetkizemiz. Sonda Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Balasaǵún qalasy deuge negiz jetkilikti.
Tarihi derekterde Jánibek hannyń tuǵan, qaitys bolǵan jyldary belgisiz bolyp kelgen edi. Alaida, «SHipagerlik bayanda»: «Amal qansha, han taqsyrmen júzdestirip ǵalek alǵyzbai jazyp bolyp, erteń úsyndaulyq qol eki bolar dep quanyp, betine myna dátti jazdym: Allajar taqsyr han, qasiet jarlyǵy túsirgi sai han taǵynda asmar taǵynda qol alǵai orda aldy. Jazylmysh «SHipagerlik bayany» bolmysh. Ezgi taǵzym jasa bas baitaq úsynym…Quanyshym óte erte bolǵan eken. Sol túni ǵaqybytly han Temir oida joqta qandauysh qarǵy bastady da, han Jánibek jan jahannam túlǵa qandyr boldy…Aǵybytqan temir Alladan toryǵar. Dayajannan bal tambas kyzineu qaidan túrǵyzar degen osy-aq shyǵar…» – dep Jánibek hannyń óluiniń sebebi turaly maǵlúmat beredi. Rasynda tarihshylar arasynda syrly bolyp kelgen áz-Jánibek hannyń qazasy turaly búl derek óte qúndy. Onyń dúrystyǵyn ǵalymnyń ómir súrgen jyldarymen salystyra qarastyruǵa bolady.
YAǵni, ǵalym óz eńbegin ómiriniń qai shaǵynda jazǵanyn da aiqyn eskertip: «Jetpis jyldyq ómirimdegi tól keshirme, keshirgiliktik aya boiynsha jazyp otyrmyn», – deidi. Demek, ǵalym «SHipagerlik bayandy» jazudy jetpis jasynda bastaǵan. Sondai-aq, ózi turaly málimette tuǵan jylynyń iirtek ekenin kórsetedi. Iirtek – úlu. Úlu jyly 1397 jylǵa túra keledi. Odan jetpis jyl ótken uaqyt 1467 jyldy kórsetedi. YAǵni, Óteiboidaq ǵalamat eńbekti 1467 jyldary jazuǵa kirisedi ári hanǵa: «Ágár syrqat nauqas kejigu bolmasa, túlǵaly bitisim minsiz úyaly, berik bolsa, han qasiatly jarlyq shybyn janshyq oryndalmaq», – dep uáde etedi. Ókinishke qarai, ol úly eńbekti 1473-1474 jyldary jazyp bitedi de, jazǵan dúniesin hanǵa tapsyra almaidy. Kitapty jazyp betken túni Jánibek han Temir hannyń qolynan qaza tabady(Búl turaly da «SHipagerlik bayanda tolyq bayandalady). Endeshe, áz-Jánibek hannyń ólimine sebepker bolǵan Temir han degenimiz kim? Ol nelikten Jánibekti qapiyada óltirip otyr? Osy súraqtarǵa jauap izdep kórelik.
Qytaidyń tarihi jazbalaryn aqtaryp otyryp oirattyń óz-Temir degen taishy (qytaisha mansap aty) bolǵanyn bildik. Búl adam oirat hany Esenbúǵanyń ekinshi balasy. 1453 jyly Esenbúǵa SHyńǵys áuletinen han sailanatyn saltty búzyp, ózin han dep ataǵan soń onyń balalary men tuystary da han, taishy, qúntaijy lauazymdaryn aluǵa qúqyly boldy. Al Esenbúǵa SHáibani áuleti men Júnis hannan qorǵanu úshin SHu men Talas ózeniniń ańǵaryn Kerei men Jánibekke bólip berip, Qazaq handyǵyn qúruǵa múmkindik jasaǵanyn bilemiz. 1454 jyly Esenbúǵa ólgen soń qalyń oirat taipalary onyń úly óz-Temirdiń basshylyǵymen Jetisu, Syr boiyna shapqynshylyq soǵystaryn údete tústi. 1450 jyly Temir áskerleri Túrkistannan kórinse, 1457 jyly Ábilqaiyrdy oisyrata jeńdi (Qazaq sovet entsiklopediyasy). Al Jánibek han túsynda Qazaq handyǵy Ábilqaiyr hannyń kóshpeli ózbek memleketine qarsy túryp, Syr boiyndaǵy qalalar men sauda ortalyqtaryna ie bolu úshin oirattarmen dostyq qatynas ornatty. Qazaqtar men oirattar birlese otyryp, ózbekterge tótep berdi (Qazaq sovet entsiklopediyasy). Alaida, qazaqtardyń kúshiniń kún saiyn úlǵayuy oirattarmen aradaǵy qaishylyqty tuyndatty. Aqyry Jánibek han 1474 jyly Temir hannyń qolynan qapyda qaza tapsa, óz-Temir 1478 jyly qaitys bolady. «SHipagerlik bayan» bizge osylai tarihtyń taǵy bir qúpiyasyn sheship berdi.
Atalmysh eńbekte sóz bolatyn taǵy bir tarihi túlǵa qazaq ańyzdarynda jii aitylatyn Jirenshe sheshen. YAǵni, Óteiboidaqty Jánibek hanǵa tanystyrǵan Jirenshe sheshen. «SHipagerlik bayanda: – «Jaraisyń, qarabas! Basyń naǵyz altyn bas, tiliń naǵyz gauhar tas eken. Ákeń atyńdy tauyp qoya almapty. «Qarabas» dep, eli ilikke aluǵa jaramas dep, átteń qoisa jón eken, «Altynbas» dep, – dedi Jirenshege búrylyp, kenet Jirenshe ezgi taǵzym jasap hanǵa:
– Ákem meniń atymdy jaǵalap qoiypty, siz baǵalap qoidyńyz, júrt aǵalap aitatyn shyǵar. Biraq, taqsyr, meniń atym «Qarabas» emes, Jirenshe, Azan aityp qoiǵan attan aiyrylyp bosqa kúigenshe, basymdy shauyp tastańyz, qara jerge kireiin ǵaziz basymdy igenshe, – dedi de ezgi taǵzym jasap túra berdi. Han bedireie qarap birsypyra otyrdy da, kenet túsin jylytyp:
– Jasyń qanshada? – dep súrady Jirensheden.
– Jylym aibar, qyryq beske keldim. Bile almadym mánin, men qalaisha óldim? – dedi».
Iá, «SHipagerlik bayany» 1467 jyly jazylǵanda Jirenshe sheshen 45 jasqa kirgen. Sonda ol 1422 jyldary tuǵan bolady. Bir qyzyǵy, Jirenshe sheshen turaly ańyz-áńgimeler XV-XVI ǵasyrdan bastalady. Eki derek te birin-biri dúrystap túr. Al Jirensheniń «Qarabas» ataluyna Jánibektiń Mahmúttan keiingi úly hanzada Jirenshemen attas bolǵandyǵy sebep bolady. Jirenshe súltannyń esimi 1470 jyldary Sauran, Sozaq túbindegi, Qarataudyń Súǵynlúq asuyndaǵy iri shaiqastarmen belgili. Ol Múhammed SHaibani jasaqtarynyń biri Álike súltan bilep túrǵan Sauran qamalyn alyp, onyń derbes bileushisi bolǵan. Búl dálelder Jirenshe sheshen turaly aqiqattyń dúrystyǵyn taǵy da rastai túsedi. Al «SHipagerlik bayandaǵy» oń qol bas uázir SHárkesh, sol qol bas uázir Jandamar, Qanai sheshen, taǵy da basqa esimder turaly arnaiy zerdeleu kerek.
Qysqasy, «SHipagerlik bayan» shmpagerlik túrǵydaǵy ǵylymnama bolumen qatar Qazaq handyǵynyń qúryluy kezeńindegi tarihta júmbaq bolyp kelgen Jánibek hannyń qazasy, qos Jirenshe, Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Qúzordanyń syryn ashyp berdi. Ol sonysymen de qúndy.
Qajet ANDAS
Derekkóz: «Jetisu» gazeti, №118, Senbi 17 Qazan 2015 jyl, 5-bet.
Q-Andas aqparat
