كۇنگەيى
جەتىسۋ ءوز الدىنا وبلىس بولىپ ءبولىنىپ شىققاننان كەيىن ونىڭ بولاشاق دامۋ باعىتىن تۋريزم سالاسىن وركەندەتۋ ارقىلى كەمەلدەندىرۋ جايى ءجيى ايتىلا باستادى. ارينە، ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ سان تاراۋ جولى بار. جولى رەتتەلىپ، ينفراقۇرىلىم، قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقسى بولۋى كەرەك. بۇل جاقتاعى ماسەلەنى شەشۋمەن اينالىسىپ جاتقان ءتيىستى مەكەمەلەر بار. مەنىڭشە، جەتىسۋ ايماعىنىڭ تۋريزم سالاسىن وركەندەتۋدە ايماقتاعى قاسيەتتى جانە جۇرت ءتاۋ ەتۋگە ءجيى باراتىن نىساندارعا نازار اۋدارىلماي وتىرعاندىعى. اتا-بابالارىمىز ايالاپ، تابيعات ءوزى قورعاپ بىزگە جەتكىزگەن تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن قاسيەتتى جەرلەردى ەكونوميكانىڭ وزەگىنە اينالدىرا الماي جاتقانىمىز.
2017 جىلى «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى باستالىپ، الماتى وبلىسى بويىنشا كوميسسيا قۇرىلىپ، جۇمىس باستادى. مەن سول كوميسسيانىڭ توپ جەتەكشىسى رەتىندە ءبىراز دۇنيە جاسادىق. سول كەزدەگى الماتى وبلىسى اۋماعىندا تىركەۋگە الىنباعان 500 نىسان انىقتالىپ، ونىڭ 57-ءى قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق جانە وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى جەتىسۋ وبلىسىناعى قويلىق قالاشىعى، قاپال باتىر كەسەنەسى، وربۇلاق شايقاسى بولعان جەر، «تامشىبۇلاق» بۇلاعى، التىنەمەلدەگى شوقان ءۋاليحانوۆ مەموريالدى كەشەنى جانە جەرلەنگەن جەرى، جاركەنتتەگى ساۋلەت-كوركەمونەر كەشەنى، مالايسارى توقتاۇلى جەرلەنگەن جەر قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە، قورا شاتقالى، تۇزدىكول (راي كولى)، شىڭعىسحاننىڭ تۇراعى، ەشكىولمەس پەتروگليفتەرى، «بەسشاتار» قورعانى، اۋليە اعاش، نايزاتاپقان بۇلاعى، كوتەن ءتاۋىپ كەسەنەسى، قۇلجابايۇلى تايسارى مازارى، سماعۇل قاجى جەرلەنگەن جەر، ۇلپىلدەك دارابوز انا، قارىنباي اۋليە كەسەنەسى، بايتۋلاق باتىر كەسەنەسى، ۇيگەنتاس جايلاۋى، سولتانباي باتىر كەسەنەسى، ەسكەلدى بي كەسەنەسى، بالپىق بي كەسەنەسى، جولبارىس باتىر كەسەنەسى، ايتۋ بي كەسەنەسى، مىقتىبەك باتىر كەسەنەسى، تانەكە باتىر جەرلەنگەن جەر، ەسىم تورە كەسەنەسى، قوعىل اۋليە، «سوك تورە» كەسەنەسى، جالمەندە بي بايشىعانۇلى مەن اقىن باقتىباي جولبارىسۇلى جەرلەنگەن جەر، تەزەك تورە قونىسى، مامانيا مەكتەبى، ورىس پراۆوسلاۆيالىق شىركەۋىا، الاش زيالىسى بارلىبەك سىرتتانوۆ جاتقان جەر، الاش زيالىسى بازارباي مامەتوۆ كەسەنەسى، اقىن سارا تاستانبەكقىزى كەسەنەسى جانە مەموريالدى مۋزەيى، سامەن باتىر كەسەنەسى، فاتيما عابيتوۆانىڭ ءۇيى، اساۋساي ورتا ەرتە عاسىرلىق قالاشىعى، بايعوتانۇلى كوتەن ءتاۋىپ كەسەنەسى، بايانباي باتىر كەسەنەسى، «قاپال مەشىتى» ساۋلەت عيماراتى، ايعاي قۇم جەرگىلىكتى ماڭىزى بار قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن ەدى. وتكەن جىلى جەتىسۋلىق ولكەتانۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ، قاپال شاتقالىنداعى وسىدان 300 جىل بۇرىن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ باتىرلارى باس قوسىپ، ەل قورعاۋ جولىندا قايتىس بولعان «قىزىلجار شايقاسى: ءجۇز وبا جانە قىز بەيىتى» تاريحي كەشەنىنىڭ ورنىن انىقتاپ، اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
قىسقاسى، ءبىزدىڭ ايماقتا ءتۋريزمدى وركەندەتەتىن تابيعاتتىڭ ءوزى سىيعا تارتقان كيەلى مەكەندەر جەتەرلىك. وكىنىشكە قاراي، شەتەلدىكتەر جوقتان بار جاساپ، تۋريستەردى باۋراپ وتىر. ال ءبىز قولدا بار بايلىقتى ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتا الماي جاتقانىمىز قىنجىلتادى.
كولەڭكەسى
ارينە، توتاليتارلىق جۇيە بىزگە تۋعان جەرىمىزدىڭ تاريحى مەن قاسيەتىن تۇسىندىرمەك تۇگىلى، ەن دالادا ەمىن-ەركىن ءومىر سۇرۋگە دە مۇمكىندىك بەرمەدى. تالاندىق، تارىلدىق، قاشتىق، قۋىلدىق، قىرىلدىق. بىراق تاعى دا ەڭسەمىزدى تىكتەپ، ەلدىگىمىزدى بۇتىندەدىك. الەم تاريحىن زەردەلەسەك، ءوز اتا-باباسىنىڭ جەرىنەن الىسقا ۇزاماعان، سونى قۇتتى بەسىك ەتكەن ساناۋلى حالىقتىڭ ءبىرى ¬ ءبىز بولامىز. ەندەشە، نەگە سول قاستەرلى تاريحىمىزدى، جاۋجۇرەك ەرلىگىمىزدى، قاسيەتتى جەرىمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ، الەمگە ءوزىمىزدى تانىتپايمىز دەگەن وي ءجيى مازالايدى.
وكىنىشتىسى، قازىرگى كۇندە ولكەتانۋشىلارعا ناقتى باعا بەرىلمەي كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا، ولكەتانۋشى – 4 تۇلىكتىڭ قامى ءۇشىن قىس قىستاۋ، جاز جايلاۋدا ەن دالانى ەركىن ارالاپ جۇرگەن مالشىلار، ارقاسىنا مىلتىق اسىنعان اڭشىلار، بىلەگىنە قارماعىن ىلگەن بالىقشىلار، جال باسىندا جالپيىپ وتىرعانمەن ولكەنىڭ وتكەنى تۋرالى جادىنا جاتتاپ العانى كوپ اقساقالدار، تاعىسىن تاعى ەن دالانىڭ ويى مەن قىرىن 5 ساۋساعىنداي بىلەتىن ادامدار. ەسەسىنە، بۇل كۇندە تۋعان جەرىن تانىماي كەتكەن تاريحشىلار (ءبارى ەمەس) بۇل مىندەتتى ارقالاپ ءجۇر.
تاعى ءبىر جاعىنان «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» باعدارلاماسى باستالىپ، ەسكەرىلمەي كەلگەن تالاي قاسيەتتى جەرىمىز انىقتالىپ، ەل بارا باستاپ ەدى. ونىڭ يەسى تابىلا باستادى. بۇعان دەيىن جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتىپ، كونە قورىمداردىڭ ۇستىنە ءۇي سالىپ، كونە قالانىڭ ورنى ەگىستىككە اينالىپ كەتكەندەرى قانشاما؟! جالپى، قاسيەتتى دەپ تانىلعان نىساندار مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتىپ، قاتاڭ قورعاۋعا الىنۋى كەرەك. سوندا عانا جاعداي تۇراقتاناتىنى بەلگىلى. قازىر جەرىمىزدى قورعاۋ، اتامەكەنىمىزدى ارداقتاۋ تۋرالى جەكەلەي دە، كوپشىلىكتىڭ دە پىكىرى ەستىلىپ ءجۇر. ول ءۇشىن الدىمەن ءوز وسكەن ولكەمىزدى تولىق تانۋىمىز كەرەك.
قازاقستان – الەمدەگى تابيعي بايلىعى مول مەملەكەتتىڭ ءبىرى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا «ەلدى اشارشىلىقتان قورعاۋ» دەگەن وسىمدىكتەر تىزىمىنە جەتىسۋ جەرىنەن 25 وسىمدىك ەنگىزىلگەن. وسى وسىمدىكتەردى قورعاۋ ماقساتىندا جەتىسۋ وڭىرىندە 2010 جىلى «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق رەتىندە قۇرىلدى. ساياباق اشىلماس بۇرىن «تاۋلاردىڭ جابايى الماسىنان ءححى عاسىردىڭ باۋ-باقتارىنا دەيىن» دەگەن تاقىرىپپەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ قۇرامىنا ەنەتىن تاۋلاردىڭ تولىق كارتاسى جاسالدى. سول تۇستا بۇرىنعى 37 گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتىڭ 11-ءى عانا ساقتالىپ قالعانى بەلگىلى بولدى.
بۇگىندە الەمدە 30 مىڭنان ارتىق مادەني الما سورتى بولسا، امەريكا، افريكا، ەۋروپا، ازيا قۇرلىعىندا وسەتىن المانىڭ ءتۇپ تەگى سانالاتىن سيۆەرس الماسى «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياباعىنىڭ اۋماعىندا وسەدى. ساياباق الاڭىنىڭ 1،5%-ىن سيۆەرس الماسىنىڭ جابايى جەمىستى القاپتارى الىپ جاتىر. اقش-تاعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق گەنەتيكتەر الەمدەگى وسىمدىك اتاۋلىنىڭ اتاتەگىنىڭ پيراميداسىن جاساعان. ونىڭ ەڭ باسىندا جەتىسۋ تاۋلى ايماعىندا وسەتىن جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنى تۇر. سونداي-اق، ونىڭ ازيا، ەۋروپا، افريكا، امەريكا ەلدەرىنە تاراعان باعىتى كورسەتىلگەن.
وكىنىشكە قاراي، جوعارىدا اتالعان گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وسىمدىكتەردىڭ اتاتەگى بويىنشا جاپونيادا ساكۋرا اعاشى سيۆەرس الماسىنان كەيىنگى 20-ورىنعا ورنالاستىرىلعان. ال جاپوندار ساكۋرانى ءوز ەلىنىڭ سيمۆولى دەپ سانايدى جانە ونىڭ گۇلى بەيرەسمي ەلتاڭبا مارتەبەسىنە يە. جىل سايىن ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ساكۋرا اعاشى گۇلدەگەندە ونى تاماشالاۋ ءۇشىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن 10 ميلليونداعان تۋريس كەلەدى. بۇل دەگەن قارجى. ال الەمدەگى المانىڭ اتاسى بولعان سارقانداعى سيۆەرس الماسى گۇلدەگەندە اتتام جەردە تۇرعان ءوزىمىز بارمايمىز. دەمەك، قولدا بار بايلىقتىڭ قادىرىن كەتىرىپ ءجۇرمىز. ونىڭ ەڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى – وسى بايلىقتاردى الەمگە ناسيحاتتاپ، جەتكىزە الماي جاتقانىمىزدا. وتكەن جىلى «جوڭعار الاتاۋى» تابيعي ساياباعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءبىرىنشى رەت «سيۆەرس الماسىنىڭ گۇلدەۋى» اتتى ەتنوفەستيۆال وتكەنى كوڭىلگە دەمەۋ بولدى.
بۇگىندە ءبىز شەتەلگە شىقساق سول ەلدىڭ ۇلتتىق كادەسىيلارىن الا كەلەمىز. ءاربىرىمىزدىڭ ۇيىمىزدە ەۋروپا، تمد ەلدەرىنىڭ كادەسىيلارى بار. ال ەلىمىزگە تۋريستىك ساپارمەن كەلگەن شەتەلدىكتەر قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن بىلدىرەتىن كادەسىيلاردى تاپپاي قينالادى. بازاردى، تۋريستىك ورتالىقتاردى قىتاي، قىرعىزستان، وزبەكستان شەبەرلەرى جاساعان دۇنيەلەر جاۋلاپ العان. بۇل دا وزەكتى ورتەر ماسەلە.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، كورشى قىرعىز ەلىندە ۇلتتىق ونەردى وركەندەتەتىن ءتۇرلى بىرلەستىككە 12500 شەبەر تىركەلسە، وزبەكستاندا 25000-نان ارتىق شەبەر بىرىككەن. ال ەلىمىزدەگى بىرلەستىكتەر 1300-گە جۋىق شەبەردى قولداپ وتىر. دەمەك، وتاندىق جانە ۇلتتىق ونەردى دامىتاتىن شەبەرلەرگە دەگەن قولداۋ جوقتىڭ قاسى. بۇل وسىدان بىلاي تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق كىرىسىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرعان جەتىسۋ وبلىسى ءۇشىن مىندەتتى تۇردە قولونەر شەبەرلەرىنە دەگەن قولداۋ ارناسىن رەتتەۋ كەرەك.
ءتىلشى ءتۇيىنى:
تۋعان جەرىنە كىندىگىمەن بايلانباعان تىرلىكتەن جەرىن قورعايتىن باتىلدىقتا شىقپايدى. ايتا كەتەرلىگى، جەتىسۋداعى قاسيەتتى جەرلەردى انىقتاۋ مەن قورعاۋ جۇمىسى كەيىنگى كەزدەرى قولعا الىنبادى. بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ولكەتانۋشى، تاريحشى، شەجىرەشى، گەوگراف، ارحيتەكتور، تاعى دا باسقا سالا ماماندارىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن زاڭدىق جانە قۇقىقتىق نەگىز ءالى قالىپتاسقان جوق. ءتۋريزمنىڭ بايلىعىنا اينالدىرۋعا بولاتىن نىساندار جەكە تۇلعالاردىڭ يەلىگىندە. ءبىرى جايلاۋىندا، ەندى ءبىرى جەكە مۇلكى رەتىندە تىركەلگەن. جەكە تۇلعالار ونى وركەندەتۋگە قۇلىقسىز، كەيبىرىنىڭ قارجىسى جەتپەيدى. سوندىقتان بۇل جەرلەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ، قولداۋ تانىتۋدىڭ ارناسى ايقىندالعانى دۇرىس. تۋريستىك نىسانداردى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىسى ويداعىداي جۇرگىزىلمەگەندىكتەن ونى الەمگە ناسيحاتتاۋدىڭ جولى قالىپتاسپاعان. تۋريزم باعىتىنداعى جوبالارعا مەملەكەتتىك قولداۋ بولعانىمەن قول جەتكىزەتىندەردىڭ قاتارى از. ءبىز ءتۋريزمدى وركەندەتەمىز دەسەك، وسى كەدەرگىلەردى شەشۋىمىز كەرەك.
قاجەت انداس
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.
