KÚNGEII
Jetisu óz aldyna oblys bolyp bólinip shyqqannan keiin onyń bolashaq damu baǵytyn turizm salasyn órkendetu arqyly kemeldendiru jaiy jii aityla bastady. Árine, turizmdi damytudyń san tarau joly bar. Joly rettelip, infraqúrylym, qyzmet kórsetu sapasy jaqsy boluy kerek. Búl jaqtaǵy máseleni sheshumen ainalysyp jatqan tiisti mekemeler bar. Menińshe, Jetisu aimaǵynyń turizm salasyn órkendetude aimaqtaǵy qasietti jáne júrt táu etuge jii baratyn nysandarǵa nazar audarylmai otyrǵandyǵy. Ata-babalarymyz ayalap, tabiǵat ózi qorǵap bizge jetkizgen tarihi eskertkishter men qasietti jerlerdi ekonomikanyń ózegine ainaldyra almai jatqanymyz.
2017 jyly «Qazaqstannyń qasietti jerleriniń geografiyasy» jobasy bastalyp, Almaty oblysy boiynsha komissiya qúrylyp, júmys bastady. Men sol komissiyanyń top jetekshisi retinde biraz dúnie jasadyq. Sol kezdegi Almaty oblysy aumaǵynda tirkeuge alynbaǵan 500 nysan anyqtalyp, onyń 57-i Qazaqstannyń jalpyúlttyq jáne óńirlik qasietti nysandar tizimine engizildi. Sonyń ishinde búgingi Jetisu oblysynaǵy Qoilyq qalashyǵy, Qapal batyr kesenesi, Orbúlaq shaiqasy bolǵan jer, «Tamshybúlaq» búlaǵy, Altynemeldegi SHoqan Uálihanov memorialdy kesheni jáne jerlengen jeri, Jarkenttegi sáulet-kórkemóner kesheni, Malaisary Toqtaúly jerlengen jer Qazaqstannyń jalpyúlttyq qasietti nysandar tizimine, Qora shatqaly, Túzdykól (Rai kóli), SHyńǵyshannyń túraǵy, Eshkiólmes petroglifteri, «Besshatar» qorǵany, Áulie aǵash, Naizatapqan búlaǵy, Kóten táuip kesenesi, Qúljabaiúly Taisary mazary, Smaǵúl qajy jerlengen jer, Úlpildek Daraboz ana, Qarynbai áulie kesenesi, Baitulaq batyr kesenesi, Úigentas jailauy, Soltanbai batyr kesenesi, Eskeldi bi kesenesi, Balpyq bi kesenesi, Jolbarys batyr kesenesi, Aitu bi kesenesi, Myqtybek batyr kesenesi, Táneke batyr jerlengen jer, Esim tóre kesenesi, Qoǵyl áulie, «Sók tóre» kesenesi, Jálmende bi Baishyǵanúly men Aqyn Baqtybai Jolbarysúly jerlengen jer, Tezek tóre qonysy, Mamaniya mektebi, Orys pravoslaviyalyq shirkeuiá, Alash ziyalysy Barlybek Syrttanov jatqan jer, Alash ziyalysy Bazarbai Mámetov kesenesi, Aqyn Sara Tastanbekqyzy kesenesi jáne memorialdy muzeii, Sámen batyr kesenesi, Fatima Ǵabitovanyń úii, Asausai orta erte ǵasyrlyq qalashyǵy, Baiǵotanúly Kóten táuip kesenesi, Bayanbai batyr kesenesi, «Qapal meshiti» sáulet ǵimaraty, Aiǵai qúm jergilikti mańyzy bar qasietti nysandar tizimine engizilgen edi. Ótken jyly jetisulyq ólketanushylardyń basyn qosyp, Qapal shatqalyndaǵy osydan 300 jyl búryn qazaqtyń úsh júziniń batyrlary bas qosyp, el qorǵau jolynda qaitys bolǵan «Qyzyljar shaiqasy: Júz oba jáne Qyz beiiti» tarihi kesheniniń ornyn anyqtap, auqymdy júmystar júrgizildi.
Qysqasy, bizdiń aimaqta turizmdi órkendetetin tabiǵattyń ózi syiǵa tartqan kieli mekender jeterlik. Ókinishke qarai, sheteldikter joqtan bar jasap, turisterdi baurap otyr. Al biz qolda bar bailyqty eldiń igiligine jarata almai jatqanymyz qynjyltady.
KÓLEŃKESI
Árine, totalitarlyq júie bizge tuǵan jerimizdiń tarihy men qasietin túsindirmek túgili, en dalada emin-erkin ómir súruge de múmkindik bermedi. Talandyq, taryldyq, qashtyq, quyldyq, qyryldyq. Biraq taǵy da eńsemizdi tiktep, eldigimizdi bútindedik. Álem tarihyn zerdelesek, óz ata-babasynyń jerinen alysqa úzamaǵan, sony qútty besik etken sanauly halyqtyń biri ¬ biz bolamyz. Endeshe, nege sol qasterli tarihymyzdy, jaujúrek erligimizdi, qasietti jerimizdi qaita jańǵyrtyp, álemge ózimizdi tanytpaimyz degen oi jii mazalaidy.
Ókinishtisi, qazirgi kúnde ólketanushylarǵa naqty baǵa berilmei keledi. Meniń oiymsha, ólketanushy – 4 túliktiń qamy úshin qys qystau, jaz jailauda en dalany erkin aralap júrgen malshylar, arqasyna myltyq asynǵan ańshylar, bilegine qarmaǵyn ilgen balyqshylar, jal basynda jalpiyp otyrǵanmen ólkeniń ótkeni turaly jadyna jattap alǵany kóp aqsaqaldar, taǵysyn taǵy en dalanyń oiy men qyryn 5 sausaǵyndai biletin adamdar. Esesine, búl kúnde tuǵan jerin tanymai ketken tarihshylar (bári emes) búl mindetti arqalap júr.
Taǵy bir jaǵynan «Qazaqstannyń qasietti jerleri» baǵdarlamasy bastalyp, eskerilmei kelgen talai qasietti jerimiz anyqtalyp, el bara bastap edi. Onyń iesi tabyla bastady. Búǵan deiin jekemenshikke ótip ketip, kóne qorymdardyń ústine úi salyp, kóne qalanyń orny egistikke ainalyp ketkenderi qanshama?! Jalpy, qasietti dep tanylǵan nysandar memleket menshigine ótip, qatań qorǵauǵa alynuy kerek. Sonda ǵana jaǵdai túraqtanatyny belgili. Qazir jerimizdi qorǵau, atamekenimizdi ardaqtau turaly jekelei de, kópshiliktiń de pikiri estilip júr. Ol úshin aldymen óz ósken ólkemizdi tolyq tanuymyz kerek.
Qazaqstan – álemdegi tabiǵi bailyǵy mol memlekettiń biri. Birikken Últtar Úiymynda «Eldi asharshylyqtan qorǵau» degen ósimdikter tizimine Jetisu jerinen 25 ósimdik engizilgen. Osy ósimdikterdi qorǵau maqsatynda Jetisu óńirinde 2010 jyly «Jońǵar Alatauy» memlekettik últtyq tabiǵi parki erekshe qorǵalatyn aumaq retinde qúryldy. Sayabaq ashylmas búryn «Taulardyń jabaiy almasynan HHI ǵasyrdyń bau-baqtaryna deiin» degen taqyryppen Jońǵar Alatauynyń qúramyna enetin taulardyń tolyq kartasy jasaldy. Sol tústa búrynǵy 37 genetikalyq rezervattyń 11-i ǵana saqtalyp qalǵany belgili boldy.
Búginde álemde 30 myńnan artyq mádeni alma sorty bolsa, Amerika, Afrika, Europa, Aziya qúrlyǵynda ósetin almanyń túp tegi sanalatyn Sivers almasy «Jońǵar Alatauy» memlekettik últtyq sayabaǵynyń aumaǵynda ósedi. Sayabaq alańynyń 1,5%-yn Sivers almasynyń jabaiy jemisti alqaptary alyp jatyr. AQSH-taǵy Garvard universitetinde halyqaralyq genetikter álemdegi ósimdik ataulynyń atateginiń piramidasyn jasaǵan. Onyń eń basynda Jetisu tauly aimaǵynda ósetin jabaiy Sivers almasynyń geni túr. Sondai-aq, onyń Aziya, Europa, Afrika, Amerika elderine taraǵan baǵyty kórsetilgen.
Ókinishke qarai, joǵaryda atalǵan Garvard universitetindegi ósimdikterdiń atategi boiynsha Japoniyada Sakura aǵashy Sivers almasynan keiingi 20-orynǵa ornalastyrylǵan. Al Japondar sakurany óz eliniń simvoly dep sanaidy jáne onyń gúli beiresmi eltańba mártebesine ie. Jyl saiyn nauryz aiynyń basynda sakura aǵashy gúldegende ony tamashalau úshin álemniń ár túkpirinen 10 milliondaǵan turis keledi. Búl degen qarjy. Al álemdegi almanyń atasy bolǵan Sarqandaǵy Sivers almasy gúldegende attam jerde túrǵan ózimiz barmaimyz. Demek, qolda bar bailyqtyń qadirin ketirip júrmiz. Onyń eń túpkilikti sebebi – osy bailyqtardy álemge nasihattap, jetkize almai jatqanymyzda. Ótken jyly «Jońǵar Alatauy» tabiǵi sayabaǵynyń úiymdastyruymen birinshi ret «Sivers almasynyń gúldeui» atty etnofestivalь ótkeni kóńilge demeu boldy.
Búginde biz shetelge shyqsaq sol eldiń últtyq kádesyilaryn ala kelemiz. Árbirimizdiń úiimizde Europa, TMD elderiniń kádesyilary bar. Al elimizge turistik saparmen kelgen sheteldikter qazaq halqynyń últtyq qúndylyǵyn bildiretin kádesyilardy tappai qinalady. Bazardy, turistik ortalyqtardy Qytai, Qyrǵyzstan, Ózbekstan sheberleri jasaǵan dúnieler jaulap alǵan. Búl da ózekti órter másele.
Statistikaǵa súiensek, kórshi qyrǵyz elinde últtyq ónerdi órkendetetin túrli birlestikke 12500 sheber tirkelse, Ózbekstanda 25000-nan artyq sheber birikken. Al elimizdegi birlestikter 1300-ge juyq sheberdi qoldap otyr. Demek, otandyq jáne últtyq ónerdi damytatyn sheberlerge degen qoldau joqtyń qasy. Búl osydan bylai turizm salasyn damytu arqyly ekonomikalyq kirisin arttyrudy kózdep otyrǵan Jetisu oblysy úshin mindetti túrde qolóner sheberlerine degen qoldau arnasyn retteu kerek.
Tilshi túiini:
Tuǵan jerine kindigimen bailanbaǵan tirlikten jerin qorǵaityn batyldyqta shyqpaidy. Aita keterligi, Jetisudaǵy qasietti jerlerdi anyqtau men qorǵau júmysy keiingi kezderi qolǵa alynbady. Búl istiń basy-qasynda júrgen ólketanushy, tarihshy, shejireshi, geograf, arhitektor, taǵy da basqa sala mamandarynyń júmysyn retteitin zańdyq jáne qúqyqtyq negiz áli qalyptasqan joq. Turizmniń bailyǵyna ainaldyruǵa bolatyn nysandar jeke túlǵalardyń ieliginde. Biri jailauynda, endi biri jeke múlki retinde tirkelgen. Jeke túlǵalar ony órkendetuge qúlyqsyz, keibiriniń qarjysy jetpeidi. Sondyqtan búl jerler memleket menshigine qaitarylyp, qoldau tanytudyń arnasy aiqyndalǵany dúrys. Turistik nysandardy keshendi zertteu júmysy oidaǵydai júrgizilmegendikten ony álemge nasihattaudyń joly qalyptaspaǵan. Turizm baǵytyndaǵy jobalarǵa memlekettik qoldau bolǵanymen qol jetkizetinderdiń qatary az. Biz turizmdi órkendetemiz desek, osy kedergilerdi sheshuimiz kerek.
Qajet ANDAS
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
