Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت اقپارات

سيۆەرس الما اعاشى

تاز-قوتىر جانە اق ۇنتاق پاتوگەنىنە توزىمدىلىگىن زەرتتەۋ

admin
2026/09/11
قاجەت اقپارات, كونفەرەنتسيا
0
Сиверс алма ағашы

اڭداتپا: بۇل ماقالادا سيۆەرس الما اعاشىنىڭ (Malus sieversii) تاز-قوتىر (Venturia inaequalis) جانە اق ۇنتاق (Podosphaera leucotricha) اۋرۋلارىنا توزىمدىلىگىن زەرتتەۋدىڭ قازىرگى جاعدايىنا ادەبي شولۋ جاسالدى. سيۆەرس الما اعاشىنىڭ مادەني الما سورتتارىنىڭ باستاپقى گەنەتيكالىق كوزى رەتىندەگى ماڭىزى، ونىڭ قازاقستانداعى تابيعي تارالۋ ايماقتارى جانە سەلەكتسيالىق قۇندىلىعى قاراستىرىلدى. سونىمەن قاتار، «اپورت» سورتىنىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى، جابايى الما فورمالارىنىڭ توزىمدىلىك قاسيەتتەرى جانە ولاردى سەلەكتسيادا پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى سيپاتتالدى. الما اعاشىنىڭ نەگىزگى ساڭىراۋقۇلاق اۋرۋلارىنىڭ تارالۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن زياندىلىعى تالدانىپ، اۋرۋلارعا ءتوزىمدى گەنوتيپتەردى انىقتاۋدا مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق ماركەرلەردى قولدانۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كورسەتىلدى. ادەبي دەرەكتەردى تالداۋ ناتيجەسىندە Malus sieversii گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ، ءتوزىمدى فورمالاردى انىقتاۋ جانە ولاردى جاڭا جوعارى ءونىمدى ءارى اۋرۋلارعا ءتوزىمدى سورتتاردى شىعارۋ باعدارلامالارىندا پايدالانۋ قازاقستانداعى تۇراقتى باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگى انىقتالدى.
كىلت سوزدەر: Malus sieversii، الما اعاشى، تاز-قوتىر، اق ۇنتاق، Venturia inaequalis، Podosphaera leucotricha، گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىك، مولەكۋلالىق ماركەرلەر، سەلەكتسيا، توزىمدىلىك.

الما (Malus domestica) جەمىستەرى الەمدە ەڭ كوپ تۇتىنىلاتىن جەمىس داقىلدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ كەڭىنەن تانىمال بولۋى تەك جوعارى ورگانولەپتيكالىق قاسيەتتەرىمەن، اتاپ ايتقاندا دامىمەن، شىرىندىلىعىمەن جانە قۇرىلىمىمەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار انتيوكسيدانتتارعا، دارۋمەندەرگە جانە تاعامدىق تالشىقتارعا باي جوعارى تاعامدىق قۇندىلىعىمەن دە تۇسىندىرىلەدى [1، 2]. سونىمەن قاتار، الما جەمىستەرى ۇزاق ۋاقىت ساقتالۋ قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنەدى جانە جىل بويى نارىقتا قولجەتىمدى باعامەن ساتىلاتىن ونىمدەردىڭ قاتارىنا جاتادى [3].
قازىرگى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا مادەني الما سورتتارىنىڭ شىققان وتانى قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى تيان-شان تاۋلى ءوڭىرى، ونىڭ ىشىندە تۇزۋساي اۋىلىنىڭ ماڭى بولىپ ەسەپتەلەدى [4، 5]. المانىڭ مادەني تۇرگە اينالۋ تاريحى ب.ز.د. I مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىنان باستاۋ الادى. ونىڭ ەۋرازيا اۋماعىنا كەڭىنەن تارالۋى ۇلى جىبەك جولىمەن تىعىز بايلانىستى بولعان. بۇل ۇردىستە تۇقىمداردىڭ جانۋارلار ارقىلى قورىتىلىپ، جاڭا ايماقتارعا تارالۋى (ەندو-زووحوريا) ماڭىزدى ءرول اتقارعان. بەلگىلى الما سورتتارىنىڭ ىشىندە ەرەكشە ورىن الاتىنى – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى سانالاتىن «اپورت» سورتى. بۇل سورت ءىرى جەمىستىلىگىمەن (ورتاشا سالماعى 200–260 گ، كەيبىر جاعدايلاردا 600–700 گ دەيىن) عانا ەمەس، سونداي-اق ۇزاق ۋاقىت ساپاسىن جوعالتپاي ساقتالۋ قابىلەتىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. وسى قاسيەتتەرى ونىڭ ونەركاسىپتىك باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىندا كەڭىنەن سۇرانىسقا يە بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى [6]. «اپورت» سورتىنىڭ ناقتى شىعۋ تەگى ءالى تولىق انىقتالماعانىمەن، مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر ونىڭ ‘Landsberg Reinette’ سورتىمەن گەنەتيكالىق تۋىستىعى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى [7]. قازىرگى ۋاقىتتا كوللەكتسياداعى قۇندى گەنەتيكالىق ماتەريالداردىڭ قاتارىندا «اپورت» سورتىنىڭ ىرىكتەلگەن فورمالارى ەرەكشە ورىن الادى. «اپورت» سورتى الماتى قالاسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاقستاننىڭ مادەني-تاريحي جانە عىلىمي مۇراسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. بۇل سورت قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى، جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ جاۋھارى، قازاق باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنىڭ ءتول برەندى ءارى الماتى قالاسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە كەڭىنەن تانىلعان. «اپورت» سورتىنىڭ داڭقى الەمگە تارالىپ، حالىقارالىق سورتتار قاتارىنداعى ۇزدىك الما سورتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندالعان. ول فرانتسيادا (1900 ج.)، گەرمانيادا (1908، 1961 جج.)، رەسەيدە (1913 ج.)، انگليادا (1920 ج.)، ۆەنگريادا (1964 ج.) جانە باسقا دا بەدەلدى حالىقارالىق كورمەلەردە بىرنەشە مارتە التىن مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا «اپورت» سورتىنىڭ 115-تەن استام فورماسى تىركەلگەن. بۇل فورمالار اگرونوميالىق قاسيەتتەردى جاقسارتۋ جانە بىرەگەي گەنەتيكالىق قوردى ساقتاۋ ماقساتىندا سەلەكتسيالىق باعدارلامالاردا كەڭىنەن قولدانىلادى. اتالعان سورتتى ونەركاسىپتىك جاعدايدا ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىنىڭ ءبىرى – ونى قازىرگى مادەني الما سورتتارىنىڭ نەگىزگى ارعى تەگى بولىپ سانالاتىن جابايى سيۆەرس الما اعاشىنىڭ (Malus sieversii) تەلىتۋشىلەرىنە تەلۋ بولىپ تابىلادى.
قازاقستان اۋماعىنان شىققان سيۆەرس الما اعاشى (Malus sieversii) XVIII عاسىردا العاش رەت نەمىس بوتانيگى يوگانن سيۆەرس تاراپىنان انىقتالعان. كەيىننەن 1830 جىلى بۇل تۇرگە كارل فون لەدەبۋر عىلىمي-بوتانيكالىق سيپاتتاما بەرگەن [8]. بۇل ءتۇردى زەرتتەۋگە كورنەكتى عالىم ن.ي. ۆاۆيلوۆ زور ۇلەس قوسىپ، 1920–1930 جىلدارى قازاقستاندى مادەني وسىمدىكتەردىڭ ماڭىزدى شىعۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالادى. ونىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىن قازاق عالىمى ايماق جاڭعاليەۆ جالعاستىرىپ، ونداعان جىلدارىن جابايى الما اعاشىن زەرتتەۋگە، قورعاۋعا جانە ساقتاۋعا ارنادى [9].
Malus sieversii – الەمدىك سەلەكتسيا ءۇشىن اسا قۇندى ءارى بىرەگەي گەنەتيكالىق رەسۋرس بولىپ تابىلادى. بۇل ءتۇردىڭ جوعارى گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى جانە مادەني الما سورتتارىندا كەزدەسپەيتىن كوپتەگەن بىرەگەي اللەلدەردىڭ بولۋى ونى جەمىس ساپاسىن جاقسارتۋ، سونداي-اق اۋرۋلار مەن قولايسىز قورشاعان ورتا جاعدايلارىنا ءتوزىمدى جاڭا سورتتاردى شىعارۋ باعىتىنداعى سەلەكتسيالىق باعدارلامالاردىڭ ماڭىزدى نىسانىنا اينالدىرادى [10]. قازىرگى كەزدە جابايى سيۆەرس الما اعاشىنىڭ نەگىزگى تابيعي پوپۋلياتسيالارى تيان-شان، جوڭعار الاتاۋى جانە التاي تاۋ جۇيەلەرىندە شوعىرلانعان.
قازىرگى ۋاقىتتا جاڭا وندىرىستىك باقتاردىڭ ەداۋىر بولىگى شەتەلدىك كوممەرتسيالىق سورتتار مەن يمپورتتىق كوشەتتەردى پايدالانۋ ارقىلى وتىرعىزىلۋدا. الايدا مۇنداي سورتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارىنا ءاردايىم تولىق بەيىمدەلە بەرمەيدى. سونىمەن قاتار، قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلگەن سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردىڭ مەملەكەتتىك تىزىلىمىنە 23 الما سورتى، وتاندىق سەلەكتسيانىڭ ءبىر كلوندى تەلىتۋشىسى، تۇقىمدىق تەلىتۋشى رەتىندە پايدالانىلاتىن جابايى المانىڭ ەكى فورماسى جانە 23 سورت-كلون ەنگىزىلگەن [11]. بۇل گەنوتيپتەر جەرگىلىكتى تابيعي جاعدايلارعا جاقسى بەيىمدەلگەن جانە سەلەكتسيالىق جۇمىستار ءۇشىن دە، وندىرىستىك باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىندا قولدانۋ تۇرعىسىنان دا جوعارى قۇندىلىققا يە. اتالعان گەنوتيپتەردىڭ قاتارىنا ءداستۇرلى «اپورت»، «رەنەت قازاقستاندىق»، «زاريا الاتاۋ»، «قازاقتىڭ مەرەيتويلىق» سورتتارى، سونداي-اق Malus niedzwetzkyana مەن Malus sieversii تۇرلەرىنىڭ جابايى فورمالارى جانە سوڭعىسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىنان ءبولىنىپ الىنعان سورت-كلوندار جاتادى. ولاردىڭ بارلىعى جوعارى گەنەتيكالىق الەۋەتىمەن جانە پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. سوندىقتان بۇل گەنوتيپتەر تەك وتاندىق سەلەكتسيونەرلەر مەن جەمىس وسىرۋشىلەر ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىق ءۇشىن دە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
جەمىس اعاشتارىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ولاردى كوبەيتۋ مەن ءوسىرۋ ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ءتىپتى ەرتە جەمىس بەرەتىن باستاپقى فورمالاردى پايدالانعان جاعدايدا دا تولىق جەمىس سالاتىن ءبىر ۇرپاق الۋ ءۇشىن كەمىندە 8–10 جىل قاجەت بولادى. بۇل جاعداي باستاپقى گەنەتيكالىق ماتەريالدى ءداستۇرلى سەلەكتسيالىق ادىستەرمەن زەرتتەۋدى ايتارلىقتاي قيىنداتادى، ويتكەنى مۇنداي ادىستەردە ءبىرىنشى بۋدان ۇرپاعىمەن قاتار ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ۇرپاقتاردى دا الۋ تالاپ ەتىلەدى [12، 13].
بەلگىلى بولعانداي، تەلىتۋشىلەر ەگىلگەن الما سورتتارىنىڭ ءوسۋى مەن دامۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتەدى. ولار وسىمدىكتىڭ قىسقا توزىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، جەمىس سالۋ كەزەڭىن جەدەلدەتۋگە، سونداي-اق جەمىستەردىڭ مورفولوگيالىق جانە دامدىك ساپالارىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سايكەس، قازاقستاننىڭ تاۋ بوكتەرى مەن تومەنگى تاۋلى ايماقتارىندا «اپورت» سورتى ءۇشىن ەڭ قولايلى تەلىتۋشىلەر Malus sieversii مەن Malus niedzwetzkyana تۇرلەرىنىڭ جەكەلەگەن فورمالارى بولىپ تابىلادى [14]. قازىرگى ۋاقىتتا جەمىس داقىلدارىنىڭ تاز-قوتىر جانە اق ۇنتاق اۋرۋلارىنىڭ قوزدىرعىشتارىنا گەنەتيكالىق ءتوزىمدى سورتتارى مەن تەلىتۋشىلەرىن انىقتاۋ سەلەكتسيا سالاسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى [15]. جەمىس كوشەتتەرىن پيتومنيكتەردە ءوسىرۋ بارىسىندا كەزدەسەتىن نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ساڭىراۋقۇلاقتار، سيرەك جاعدايدا باكتەريالار مەن ۆيرۋستار قوزدىراتىن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ كەڭ تارالۋى. كوپ جاعدايدا اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋى ۇزاق ۋاقىت اسەر ەتەتىن قولايسىز مەتەورولوگيالىق فاكتورلاردىڭ (قۇرعاقشىلىق، كوكتەمگى جانە قىسقى ۇسىكتەر جانە ت.ب.) نەمەسە اگروتەحنيكالىق تالاپتاردىڭ ساقتالماۋى سالدارىنان كوشەتتەردىڭ السىرەۋىمەن جانە ولاردىڭ توزىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى. سونىمەن قاتار، زالالدانعان تۇقىمدار مەن جۇقتىرىلعان توپىراق سۋبستراتتارىن پايدالانۋ دا اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى [16].
الما باقتارىندا ءداستۇرلى تۇردە كەڭ تارالعان تاز-قوتىر مەن اق ۇنتاق اۋرۋلارىمەن قاتار، سوڭعى جىلدارى بۇرىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان ايتارلىقتاي زيان كەلتىرمەگەن انتراكنوز، قاتەرلى ىسىك ءتارىزدى اۋرۋلار جانە وركەندەر مەن جەمىس مۇشەلەرىن زاقىمدايتىن مونيليوزدىڭ جاڭا فورمالارىنىڭ تارالۋى ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە، سوڭعى جىلدارى الما تاز-قوتىرىنىڭ زياندىلىعى كۇشەيىپ، مونوگەندى (Rvi6 گەنى) جانە پوليگەندى توزىمدىلىككە يە سورتتاردىڭ دا اۋرۋعا شالدىعۋ جاعدايلارى تىركەلگەن [17–19].
مادەني الما تۇرلەرىنىڭ اۋرۋلارعا توزىمدىلىگى ءتوزىمدى گەنوتيپتەردى انىقتاۋعا جانە جەمىس شارۋاشىلىعىندا كەزدەسەتىن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الما اعاشىن وسىرۋدەگى نەگىزگى شىعىندار Venturia inaequalis جانە Podosphaera leucotricha سياقتى ساڭىراۋقۇلاق پاتوگەندەرىنىڭ اسەرىنەن تۋىندايدى. بۇل پاتوگەندەر سايكەسىنشە تاز-قوتىر جانە اق ۇنتاق اۋرۋلارىن قوزدىرىپ، ءونىمنىڭ سانى مەن ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە سەبەپ بولادى [20].
قازىرگى تاڭدا مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق ادىستەر سەلەكتسيالىق باعدارلامالاردىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. گەنەتيكالىق ماركەرلەۋ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمىن ەداۋىر قىسقارتىپ، سەلەكتسيانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. XXI عاسىردىڭ باسىندا الما اعاشىنىڭ گەنەتيكالىق كارتاسىندا ءارتۇرلى بيولوگيالىق جانە مورفولوگيالىق بەلگىلەردى، سونىڭ ىشىندە اۋرۋلار مەن زيانكەستەرگە توزىمدىلىكتى باقىلايتىن شامامەن 130 گەن انىقتالعان. بۇگىنگى كۇنى الما اعاشىنىڭ تاز-قوتىرىنا توزىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن 15-تەن استام گەن بەلگىلى. ولاردىڭ شىعۋ تەگى، گەنومداعى ورنالاسۋى جانە اۋرۋعا توزىمدىلىك دەڭگەيىنە اسەرى جان-جاقتى زەرتتەلگەن [21]. سونىمەن قاتار، كەڭ تارالعان توزىمدىلىك گەندەرى ءۇشىن مولەكۋلالىق ماركەرلەر ازىرلەنگەن. بۇل ماركەرلەر ماقساتتى گەندەرى بار گەنوتيپتەردى ءدال انىقتاۋعا، ولاردىڭ جاڭا سەلەكتسيالىق ماتەريالدارعا بەرىلۋىن باقىلاۋعا جانە ماركەرلىك سەلەكتسيا ارقىلى باعىتتالعان سۇرىپتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى [22، 23].
وسى شولۋ جۇمىسىنىڭ ماقساتى – Malus sieversii تەلىتۋشىلەرىنىڭ الما تاز-قوتىرى (Venturia inaequalis) مەن اق ۇنتاق (Podosphaera leucotricha) اۋرۋلارىنا توزىمدىلىگىن سيپاتتايتىن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە تالداۋ جاساۋ، سونداي-اق «اپورت» سورتىمەن ۇيلەسىمدىلىگى تۇرعىسىنان ولاردىڭ سەلەكتسيالىق ماڭىزىن باعالاۋ. ادەبي دەرەكتەردى جۇيەلەۋ ناتيجەلەرى گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ، اۋرۋلارعا ءتوزىمدى باستاپقى ماتەريالداردى انىقتاۋ جانە تۇراقتى باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان سەلەكتسيالىق باعدارلامالاردى عىلىمي تۇرعىدان قولداۋعا نەگىز بولادى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. Chen، Z.؛ Yu، L.؛ Liu، W.؛ Zhang، J.؛ Wang، N.؛ Chen، X. Research progress of fruit color development in apple (Malus domestica Borkh.). Plant Physiol. Biochem. 2021، 162، 267–279.،
2. Oyenihi، A.B.؛ Belay، Z.A.؛ Mditshwa، A.؛ Caleb، O.J. “An apple a day keeps the doctor away”: The potentials of apple bioactive constituents for chronic disease prevention. J. Food Sci. 2022، 87، 2291–2309
3. Vallée Marcotte، B.؛ Verheyde، M.؛ Pomerleau، S.؛ Doyen، A.؛ Couillard، C. Health benefits of apple juice consumption: A review of interventional trials on humans. Nutrients 2022، 14، 821.
4. Spengler، R.N. Origins of the apple: The role of megafaunal mutualism in the domestication of Malus and rosaceous trees. Front. Plant Sci. 2019، 10، 617.،
5. Ha، Y.-H.؛ Oh، S.-H.؛ Lee، S.-R. Genetic admixture in the population of wild apple (Malus sieversii) from the Tien Shan Mountains، Kazakhstan. Genes 2021، 12، 104].
6. Omasheva، M.E.؛ Pozharsky، A.S.؛ Smailov، B.B.؛ Ryabushkina، N.A.؛ Galiakparov، N.N. Genetic Diversity of Apple Cultivars Growing in Kazakhstan. Russ. J. Genet. 2018، 54، 176–187.
7. Gritsenko، D.؛ Pozharskiy، A.؛ Dolgikh، S.؛ Aubakirova، K.؛ Kenzhebekova، R.؛ Galiakparov، N.؛ Karimov، N.؛ Sadykov، S.؛ Hortic، E.J. Apple Varieties from Kazakhstan and Their Relation to Foreign Cultivars Assessed with RosBREED 10K SNP Array. Eur. J. Hortic. Sci. 2022، 87، 1–8.
8. Dzhangaliev، A.D. The Wild Apple Tree of Kazakhstan. In Horticultural Reviews؛ Janick، J.، Ed.؛ John Wiley & Sons: Hoboken، NJ، USA، 2002؛ Volume 29، pp. 63–303. ISBN 978-0-471-46337-5.
9. Forsline، P.L.؛ Aldwinckle، H.S.؛ Dickson، E.E.؛ Luby، J.J.؛ Hokanson، S.C. Collection، Maintenance، Characterization، and Utilization of Wild Apples of Central Asia. In Horticultural Reviews؛ Janick، J.، Ed.؛ John Wiley & Sons: Hoboken، NJ، USA، 2002؛ Volume 29، pp. 1–61. ISBN 978-0-471-46337-5
10. Velasco، R.؛ Zharkikh، A.؛ Affourtit، J.؛ Dhingra، A.؛ Cestaro، A.؛ Kalyanaraman، A.؛ Fontana، P.؛ Bhatnagar، S.K.؛ Troggio، M.؛ Pruss، D.؛ et al. The Genome of the Domesticated Apple (Malus × Domestica Borkh.). Nat. Genet. 2010، 42، 833–839.
11. State Register of Selection Achievements Recommended for Use in the Republic of Kazakhstan، 2023 https://sortcom.kz/wp-content/uploads/2023/05/179654_rus_20230417.pdf (accessed 14.05.2023).
12. Pessina S.، Angeli D.، Martens S.، Visser R.G.F.، Bai Y.، Salamini F.، Velasco R.، Schouten H.J.، Malnoy M. The knock‐down of the expression of MdMLO19 reduces susceptibility to powdery mildew (Podosphaera leucotricha) in apple (Malus domestica) //Plant Biotechnology Journal. – 2016. – Vol. 14. – №. 10. – P. 2033-2044. https://doi.org/10.1111/pbi.12562؛
13. Weber J.L.، May P.E. Abundant class of human DNA polymorphisms which can be typed using the polymerase chain reaction //American journal of human genetics. – 1989. – Vol. 44. – №. 3. – P. 388.
14. Kaytsenko A.N. Alma-Ata Aport.- Alma-Ata – 1955.- P.25-34
15. Gross B.L.، Kellogg E.A.، Miller A.J. Speaking of food: Connecting basic and applied plant science //American journal of botany. – 2014. – Vol. 101. – №. 10. – P. 1597-1600. https://doi.org/10.3732/ajb.1400409
16. Soriano J.M.، Joshi S.G.، van Kaauwen M.، Noordijk Y.، Groenwold R.، Henken B.، van de Weg W.E. & Schoutenet H.J. Identification and mapping of the novel apple scab resistance gene Vd3 //Tree Genetics & Genomes. – 2009. – Vol. 5. – P. 475-482. https://doi.org/10.1007/s11295-009-0201-5
17. Nasonov A. I.، Suprun I. I. Apple scab: peculiarities of the causal agent and the pathogenesis. – 2015. – P. 275-285
18. Yakuba G. V. The study of the main trends in the development of mycoses in changing environmental conditions //Fruit growing and berry growing in Russia. Collection of scientific works. – 2013. – Vol. 26. – №. 2. – P. 355-360
19. Bus V. G. M.، Ranatunga C.، Alspach P. A.، Oraguzie N.C.، Whitworth C. A partial diallel study of powdery mildew resistance in six apple cultivars under three growing conditions with different disease pressures //Euphytica. – 2006. – Vol. 148. – №. 3. – P. 235-242. https://doi.org/10.1007/s10681-005-9014-2
20. Hokanson S.C.، Szewc-McFadden A.K.، Lamboy W.F.، McFerson J.R. Microsatellite (SSR) markers reveal genetic identities، genetic diversity and relationships in a Malus× domestica Borkh. core subset collection //Theoretical and applied genetics. – 1998. – Vol. 97. – P. 671-683. https://doi.org/10.1007/s001220050943
21. Di Gaspero G.، Peterlunger E.، Testolin R.، Edwards K.J. Cipriani G. Conservation of microsatellite loci within the genus Vitis //Theoretical and Applied Genetics. – 2000. – Vol. 101. – P. 301-308. https://doi.org/10.1007/s001220051483
22. Cipriani G.، Lot G.، Huang W.G.، Marrazzo M.T.، Peterlunger E.، Testolin R. AC/GT and AG/CT microsatellite repeats in peach [Prunus persica (L) Batsch]: isolation، characterisation and cross-species amplification in Prunus //Theoretical and Applied Genetics. – 1999. – Vol. 99. – P. 65-72. https://doi.org/10.1007/s001220051209
23. Xu Y.، Crouch J. H. Marker‐assisted selection in plant breeding: From publications to practice //Crop science. – 2008. – Vol. 48. – №. 2. – P. 391-407. https://doi: 10.2135/ cropsci2007.04.0191

عالىمبەك ق.، باكيروۆ س.ب.

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى

kanat.galymbek@mail.ru

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 12
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
قاجەت اقپارات

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
قاجەت اقپارات

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
قاجەت اقپارات

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz