شوقاننىڭ «ىستىقكول ساپارىنىڭ كۇندەلىگىنە» جاسالعان تالداۋلاردان 1856 جىلى شوقان قاتىسقان، پولكوۆنيك م. حومەنتوۆسكييدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇيىمداستىرىلعان، سەمەيدەن شىققان اسكەري-عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ اياگوزگە، ودان ءارى باتىسقا قاراي ارعاناتى جوتاسىنىڭ سولتۇستىك شەتى ارقىلى لەپسى، اقسۋ وزەنى، جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك سىلەمى — قاراكۇڭگەي جوتاسىنداعى گاسفورت اسۋى ارقىلى قاپال بەكىنىسىنە جەتكەنى انىقتالادى.
كۇندەلىكتەگى جازبالارعا سايكەس، ارعاناتى تاۋى — لەپسى مەن اياگوز وزەندەرىنىڭ تومەنگى اعىسى ارالىعىنداعى تاۋ. ابسوليۋتتىك بيىكتىگى – 712 مەتر، ۇزىندىعى – 25، ەنى – 10 شاقىرىمنان استام. ساياحاتشى تاۋ بەتكەيىندە جابايى اسكوك، شومىر، ءسابىزشوپ، جابايى سارعالداق، توبىلعى، قاراعان وسەتىنىن سيپاتتاعان. تابيعاتىنا سيپاتتاما بەرە وتىرىپ، ارعاناتىنىڭ باتىسىنداعى بالقاش ويىسىندا ءشولدى لاندشافتتار باسىم ەكەنىن اتاپ وتكەن.
شوقان لەپسى وزەنى اڭعارىندا توراڭعىلى، جيدەلى، جىڭعىلدى توعايلاردى، وزەننىڭ باتىسىنداعى قۇمدى شولدەردى سيپاتتاپ، وندا وسىمدىك جامىلعىسى تاستى شولدەرگە قاراعاندا ءبىرشاما مول ەكەنىن جانە مال جايىلىمىنا قولايلى ەكەنىن جازادى. سونىمەن قاتار تاسباقالار مەن جىلانداردىڭ كوپ بولاتىنىن اتاپ وتكەن.
ساياحاتشى لەپسى، اقسۋ، قاراتال وزەندەرىنىڭ باستاۋىن جەتىسۋ الاتاۋىنان الاتىنىن، سۋى مول ءارى تەرەڭ ەكەنىن، ودان سالمەن ءجۇزىپ وتكەنىن سيپاتتاعان. قازىرگى قوقان قورىقشاسى اۋماعىن قامتيتىن لەپسى وزەنىنىڭ بالقاشقا قۇيار ساعاسى قالىڭ قامىستى بولىپ، وندا ءتۇرلى قۇستار مەكەندەيتىنى جانە جولبارىس كەزدەسەتىنى جازىلعان. بۇدان XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بالقاشقا قۇياتىن وزەن ساعالارىندا قامىس جولبارىسى مەكەندەگەنىن، ال قازىرگى كەزدە ونىڭ جويىلىپ كەتكەنىن كورۋگە بولادى.
ىستىقكول ساپارىنىڭ كۇندەلىگىندە تۇركى كەزەڭىنىڭ بالبال تاستارىنىڭ، جول بويىنداعى قازاق زيراتتارىنىڭ، ەجەلگى قورعان توبەلەرىنىڭ سۋرەتتەرى دە سالىنعان.
ءوز جازبالارىندا شوقان قازىرگى التىنەمەل، كولساي كولدەرى، ىلە الاتاۋى، شارىن ۇلتتىق تابيعات پاركتەرى اۋماعىنداعى ىلەنىڭ سول جاق سالالارى — تالعار، شارىن وزەندەرىنىڭ سالالارى؛ ورتا شەت مەركى، كەگەن، تەمىرلىك؛ شەلەك وزەنىنىڭ سالالارى — ساتىلى، قارابۇلاق، قۇرمەتتى، جىڭىشكە، ساربۇلاق، ولاردىڭ اعىستارىنىڭ سيپاتتارىن بەرگەن. شەلەك جاعالاۋىنداعى القاپتاردا مال جەيتىن ءشوپ جوق، تەك جۋسان مەن قىزعالداق بار، بىراق وزەننىڭ جاعاسىندا تال، جيدە، توبىلعى، جىڭعىل وسەتىنىن اتاپ وتكەن.
شوقان ساياحات باعىتى بويىنداعى قازىرگى قاراتۇرىق، قورام اۋىلدارىنىڭ ماڭىندا شي، قوڭىرباستان تۇراتىن شالعىندى بيىك شوپتەسىن وسىمدىكتەر وسەتىنىن، كەي بولىگىنىڭ باتپاقتى بولاتىنىن جازعان. عالىم قورام اتاۋىن ەجەلگى مولالارمەن بايلانىستىرادى. قازاق اڭىزى بويىنشا، مۇندا قالماقتاردىڭ بەكىنىسى بولعان، ونى ابىلاي حان قيراتىپ، شەلەك القابىن جاۋدان تازارتقان.
شوقان ءوز جازبالارىندا شەلەكتەن ىستىقكولگە باراتىن كەرۋەن جولىنىڭ سوگەتى تاۋى — كوكپەك اسۋى — تورايعىر تاۋى — تەمىرلىك — ءۇش مەركى وزەندەرى — قارقارا جازىعى — سانتاش ارقىلى وتەتىنىن سيپاتتاعان.
ساياحاتشى ىستىقكولگە كەرۋەن جولىمەن ەمەس، سوگەتى تاۋى — ورتا مەركى — شەت مەركى — قارابۇلاق — ساتىلى — قۇرمەتتى اسۋى ارقىلى بارعان. عالىم ىستىقكول مەن قاشقارياعا ساپارى بارىسىندا شارىن، ىلە الاتاۋى، كولساي كولدەرى ۇلتتىق پاركتەرى مەن وعان جاپسارلاس جاتقان ەڭبەكشىقازاق، كەگەن، ۇيعىر اۋداندارى اۋماعىنداعى جەر-سۋ اتتارىن، وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن زەرتتەۋگە باسا نازار اۋدارعان. بۇعان دالەل — جوعارىدا اتالعان اۋماقتاردىڭ جەر-سۋ اتتارىنىڭ شىعۋ تەگى مەن ماعىناسىنا بەرگەن سيپاتتامالارى.
ءوز جازبالارىندا اتاۋى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان سوگەتى مەن تورايعىر اراسىنداعى شەلەك اعىسىنىڭ بارتوعاي شاتقالى، شارىننىڭ بوگەتى مەن تورايعىر تاۋلارى بىتكەن جەردەگى اعىسى — سارىتوعاي، ال ونىڭ ءبىرىنشى مەركى قۇياتىن جەردەن سارىتوعايعا دەيىنگى اراسى اقتوعاي دەپ اتالاتىنىن اتاپ وتكەن. تورايعىر، بوگەتى، سوگەتى تاۋلارىندا قىستا قار از تۇسەتىندىكتەن، قىستاۋعا قولايلى ەكەندىگىن كورسەتكەن.
تورايعىر، بوگەتى، سوگەتى تاۋلارىندا قىستا قار از تۇسۋىنە بايلانىستى قىستاۋعا قولايلى بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ءوز جازبالارىندا ورتا مەركى، شەت مەركى مەن كەڭسۋ وزەندەرى الابىندا، تورايعىر، سوگەتى، بوگەتى تاۋلارىندا قاراقۇيرىق، قۇستاردان جابايى كەپتەر، كەكىلىك، ءشىل، تاۋ قاراتورعايى، سۋىق تورعاي، لاشىن، قوزىقۇماي مەكەندەيتىنىن اتاپ وتكەن.
شوقان ورتا مەركىنىڭ شارىنعا قۇيار ساعاسىنان باستاپ تىك جارتاستى شاتقالدى بولاتىنىن، وزەننىڭ ورتا اعىسىندا شىرعاناق، ىرعاي، سارىاعاش، سارى گۇلدى جانە ۇساق جاپىراقتى يتمۇرىن، جاپىراقتارى كىشكەنتاي بيىك قاراعان، ۇشقات، قىلشا، تاۋ بەتكەيلەرىندە شىرشا وسەتىنىن سيپاتتاعان.
شوقان ەڭبەكتەرىندەگى جەتىسۋ وڭىرىندەگى جەر-سۋ اتتارىنىڭ ءمان-ماعىناسى شوقان ەڭبەكتەرىندە جان-جاقتى سيپاتتالعان قازىرگى ەڭبەكشىقازاق، كەگەن، رايىمبەك اۋداندارى اۋماعىنداعى جەر-سۋ اتتارىنىڭ ماعىنالارىن انىقتاپ، سوزدىك جاسادىق.
قارقارا — وزەن اتاۋىنىڭ شىعۋى تۋرالى اڭىز جەردىڭ فاۋناسىمەن بايلانىستى. ءبىر اڭىزدا بۇل مەكەندى ۇزاق ۋاقىت مەكەندەگەن قارقارا اتتى قۇس بولعان، حالىق ونى قاستەرلەپ، وزەنگە سول قۇستىڭ اتىن بەرگەن. باسقا اڭىزدا قارقارا — اسا سۇلۋ ارۋ قىزدىڭ اتى رەتىندە اتالادى.
اقتوعاي — ويىس جەرلەردىڭ، سۋلى جاعالاۋلاردىڭ اتاۋى. «اق» ءسوزى كەيدە «سۋ» ماعىناسىندا، ال «توعاي» ءسوزى — ءارتۇرلى فونەتيكالىق نۇسقالاردا (تۋعاي، توحوي، ت.ب.) قولدانىلعان.
بۇيەن — جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيىندەگى مۇزدىقتاردان باستالاتىن وزەن. كونە تۇركىشە «بيي» — بيىك، «-ەن» — كوپتىك اففيكس. بىرنەشە سالاسى (بالا بۇيەن، بۇركىتتىبۇيەن، سۇڭقاربۇيەن) قوسىلىپ، ورتاق اتاۋعا يە بولعان.
بىجى — قاراتالعا قۇياتىن وزەن. كونە تىلدەگى «باجا» سوزىنەن، ماعىناسى — «ساز»، «سازدى جەر».
ەلشەنبۇيرەك — رايىمبەك اۋدانىنداعى تاۋ مەن القاپ اتاۋى. «ەلچەن» — موڭعول تىلىندە «شابارمان»، «بۇيرەك» — كونە تۇركى تىلىندە جەر بەدەرىنىڭ ويىس ءپىشىنىن بىلدىرەدى.
كۇنەس — وزەن اتاۋى. ءتور جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ تىلىندە «كۇنەس»، قىرعىز تىلىندە «كۇنگەي» — كۇنگە قاراپ اعاتىن وزەن.
كۇرەڭبەل — ەلدى مەكەن اتاۋى، تۇسپەن بايلانىسى جوق. «كۇرەڭسە» (وسىمدىك اتى) + «بەل» سوزدەرىنەن جاسالعان.
وسەك — پانفيلوۆ اۋدانىنداعى ىلەگە قۇياتىن وزەن. ەكى جورامال بار: ءبىرىنشىسى — كونە تۇركى «ۋس» (سۋ) + «وق» (تايپا)، ماعىناسى «قاسيەتتى سۋ»؛ ەكىنشىسى — ءۇش-وق تايپاسىنىڭ اتاۋىنان شىققان.
شارىن — پارسى تىلىندە «شار» — ءتورت، ماعىناسى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشى.
تۇرگەن — «تۇرىلگەن»، «كوتەرىلگەن» دەگەننەن شىققان، تاۋدىڭ بيىك بوكتەرىندەگى قونىس اتاۋى.
بۇعىتى — «بۇق» (جاسىرىنۋ، كوزگە تۇسپەۋ) + «تى» اففيكسى، سونداي-اق «بۇعى» جانۋارىنىڭ اتاۋىمەن بايلانىستى.
سوگەتى — قىرعىز، ۇيعىر تىلدەرىندە «سوگەت» — ۆەربا (تالدىڭ ءبىر ءتۇرى). سونداي-اق موڭعول تىلىندەگى «سوگوتى» (مارال) سوزىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.
تورايعىر — «تورى» (جىلقى ءتۇسى) + «ايعىر» (جىلقىنىڭ اتالىعى)، تاۋدىڭ كەسكىن-پىشىنىنە بايلانىستى قويىلعان.
شوقاننىڭ عىلىمي قىزمەتى مەن ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەرى، تاڭدامالى شىعارمالارىنا جاسالعان تالداۋلار شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ساياحاتشى عانا ەمەس، بارعان جەرلەرىنىڭ تابيعاتىن، وسىمدىك جامىلعىسىن، گەولوگيالىق قۇرىلىسىن سيپاتتاپ، جول جازبالارىنا كارتا-سىزبالارىن جاساعان گەوگراف ءارى كارتوگراف، حالىقتىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن اڭىزدارىن جيناعان ەتنوگراف ەكەنىن كورسەتتى.
قىسقا عۇمىرىندا ول رەسەي مەملەكەتى مەن اسكەري قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ماڭىزدى انىقتاما بولاتىن كارتوگرافيالىق مۇرالار قالدىردى. ءار زەرتتەۋ باعىتى بويىندا وزەندەردى، تاۋلاردى، اسۋلاردى، تاۋ جوتالارىن سىزىپ وتىرعان. بۇل ەڭبەكتەرىنىڭ باستى قۇندىلىعى — قازىرگى گەوگرافيالىق كارتالاردىڭ نەگىزىنە اينالۋى.
شوقان ەتنوگراف رەتىندە بايانجۇرەك، ەشكىولمەس، ماتاي تاۋلارىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەردى، قاپال ويىسىنداعى قولا داۋىرىندەگى استرونوميالىق بەكەت پەن عيباداتحانالاردى، شالكودە اڭعارىنداعى شارتاس كيەلى ورنىن زەرتتەپ، اڭىز-اڭگىمەلەرىن جيناعان.
شوقاننىڭ ەتنوگراف عالىم رەتىندە تابيعي عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان بايانجۇرەك، ەشكىولمەس، ماتاي تاۋلارىنداعى جارتاستاعى سۋرەتتەردى، قاپال ويىسىنداعى قولا داۋىرىندەگى اسپان دەنەلەرىن باقىلايتىن استرونوميالىق بەكەت جانە عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان “قالاقاي”، شالكودە وزەنىنى اڭعارىنداعى شارتاس كيەلى ورىندارىن زەرتتەپ ولارعا قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەردى جيناۋى دالەل بولادى.
قىسقا عۇمىرىندا عىلىمعا ۇزاق جول سالعان شوقان ەڭبەكتەرىن تاۋەلسىز مەملەكەت تۇعىرىندا تۇرىپ، كەشەندى زەرتتەۋدىڭ قاجەتتەلىگى مول.
قاجەت انداس،
Q-Andas اقپارات.











