Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

قازاقتار قالا سالعان با؟

قازاقتا قالا بولعان با؟ تولعاندىراتىن سۇراق. ءبىز وسىعان دەيىن: «كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ، وركەنيەت اۋىلىنان الىستا قالعان ادامدارمىز»، – دەگەن پىكىرگە ءوزىمىزدى سەندىرىپ كەلدىك. باسقالاردى دا سوعان ەرىكسىز قوسىلۋعا جەتەلەدىك. قازىر وسى جولداردى وقىپ وتىرعان ءسىزدىڭ دە جۇرەگىڭىزدە كۇماندانۋ تۇرعانىن جوققا شاعارمايمىن. ءۇڭىلىپ كورەتىن بولساق، اتا-بابالارىمىز الەمدەگى قالا مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعالار دەۋگە نەگىز جەتكىلىكتى. ەڭ باستىسى، ءبىز الەمنىڭ ۇلى استانالارى بابالارىمىزدىڭ پاراساتىنان ءنار العان جوبالار بويىنشا سالىنعانىن ماقتانىش ەتۋگە ءتيىستىمىز. ال ەۋروپالىق قالا مادەنيەتىن ەدىل پاتشانىڭ العا جىلجىتقانىن ەسكەرسەك، امەريكا قۇرلىعىنداعى الەم وركەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعان ءىرى قالالار باياعى مايا مادەنيەتىن جاراتقان ءدىلى دە، ءتىلى دە، جانى دا، تاريحى دا قازاقپەن قابىسىپ جاتاتىن ۇندىستەردىڭ اقىل-پاراساتىنىڭ ۇشقىنى ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
Қазақтар қала салған ба?

وسى ويىمىزدىڭ شىنايىلىعىن ءبىلۋ ءۇشىن مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتۋ ورىندى شىعار. قازىر الەم جۇرتى رەسەي استاناسى ماسكەۋدىڭ كەزىندەگى التىن وردانىڭ استاناسى سارايشىق قالاسىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا جوبالانىپ، سالىنعانىن بىلەدى. كەيىن ورىس وتارشىلدارى سارايشىق قالاسىن جۇرتىمەن قوسىپ، جەرمەن-جەكسەن ەتىپ قيراتتى. بىراق، شەتەل ساياحاتشىلارىنىڭ جازبالارى ارقىلى بىزگە جەتكەن اقيقاتتى ءوشىرىپ تاستاۋعا دارمەنسىز بولدى. ەندەشە، قىتاي استاناسى بەيجىڭنىڭ (پەكين) ىرگەتاسىن حاننىڭ ءبىر كەزدەرى ويراندالعان وتىرار قالاسىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا قۇبىلاي حاننىڭ جارلىعىمەن قىپشاق ەلقىدىر بابامىزدىڭ قالاعانىن بىرەۋ بىلسە، ەندى بىرەۋ بىلمەيتىنى وكىنىشتى. ارينە، بۇل ويىمىزدى شيراتا بەرسەك، تاريحتىڭ كوپتەگەن اقتاڭداعىن انىقتاۋعا بولار ەدى. بىراق، بۇل جولى ءبىز قاپتاعان قالانىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن قويا تۇرىپ، تەك قانا ەل استاناسى بولعان ىرگەلى قالالارعا عانا توقتالعاندى ءجون كوردىك.

نەسىن جاسىرايىق، وسى كۇنگە دەيىن قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحىن تولىعىمەن تۇراقتاستىرا الماي كەلە جاتقانىمىز انىق. بۇل جايلى تاريحشى عالىمدار سان-ساققا ءبولىنىپ، تالاسىپ-تارتىسىپ كەلەدى. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، بەس عاسىردىڭ الدىنداعى قازاق حاندىعى تۋرالى سان سۇراق باسىمىزدا ءورىپ ءجۇر. سوندىقتان باعزى زامانداعى سكيفتەردەن بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا دەيىنگى حاندىق پەن مەملەكەتتىڭ استاناسى بولعان قالالاردى انىقتاۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق، وسى مىندەتتى العاشقى ادىمدا ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدى ماقسات ەتكەندىكتەن تالماي ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى. البەتتە، تومەندە كەلتىرەتىن دەرەكتەردى تولىعىمەن دۇرىس دەپ ايتۋدان اۋلاقپىن. دەسە دە، «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەمەكشى، ارتىق-اۋىس تۇستارى بولسا، وسى جازباعا كوز سالعان سىنشىل قاۋىم وي مەن پايىمىن بىلدىرە جاتار. بىراق، ەڭسەسى بيىك ەلوردالار تاريحىن جازۋ ءۇشىن كونە قىتاي جىلنامالارى «شي-تسزي» («تاريحي بەلگىلەۋلەر»)، لي-يۋدانىڭ «ليا ۇدىسىنىڭ قۇجاتتارى»، «تۋنديان شەجىرەسى»، ەليۋ-داشيدىڭ «باتىسقا جاساعان جورىق»، «جول قاتىناس تاريحىنىڭ كۇندەلىگى»، راشيد-اد-ءديننىڭ «جىلنامالار جيىنتىعى»، «موڭعۇلدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»، «التىن شەجىرە»، «شىڭعىس حان تاريحى»، «قىتاي تاريحىنداعى عۇن، تۇرىك باياندارى»، «ءۇيسىن تۋرالى زەرتتەۋ»، «قىتاي تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» (1، 2، 3-توم)، لەۆ گۋميلەۆ «قيال پاتشالىعىن ىزدەۋ»، سۋ بي حاي «قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى» جانە «قازاق تاريحىنىڭ دامۋى» اتتى ەڭبەكتەرى، «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، حانعالي سۇيىنشاليەۆتىڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى»، «قازاق فولكلورىنىڭ تاريحى»، يسلام قابىشۇلىنىڭ «تۇران الەمى» جانە ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارىنان، سونداي-اق، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن جاريالانعان قازاق تاريحى جايلى جازىلعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن ىزدەستىرىپ، قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ سوناۋ ساق داۋىرىنەن بۇگىنگى ەلوردامىز استاناعا دەيىنگى استانالار تىزبەسىن جازىپ شىعۋعا كۇش سالدىق. سونىمەن مەنىڭ پايىمىمشا قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ استاناسى بىلاي ورىلەدى.

سوناۋ ساقتار كەزىندەگى ياكسارت، عۇندار كەزىندەگى وردوس، ۇيسىندەر تۇسىنداعى شەكۇك (چيگۋن)، تۇرىكتەر كەزىندەگى ەركىنە-كون، وتەكىن، سۋياب، باتىس تۇرىك، تۇرگەش جانە قارلۇق قاعاندىقتارىنىڭ استاناسى سۋياب قالاسىنىڭ ىرگەسى 5 عاسىردا قالاندى. ورتالىق ازياداعى اسا ءىرى قالالاردىڭ ءبىرى بالاساعۇن (اقتوبە) – باتىس تۇرىك قاعاندىعىنىڭ، قاراحان جانە قاراقيدان مەملەكەتىنىڭ باس قالاسى بولدى. جازبا دەرەكتەردە «ءبىرىنشى قالا» اتانعان داڭقتى يسپيدجاب (سايرام) 7 عاسىردان بەلگىلى. كۇلتەگىن، بىلگە قاعان تاس ەسكەرتكىشىندە تارباند دەگەن اتپەن جازىلعان وتىراردى (فاراب) اراب عالىمى ءال-ماقديسي (10 عاسىر) وتە كونە استانا دەپ اتايدى. ءىح – ءحى عاسىرلاردا سىر وڭىرىندەگى جانكەنت (يانگيكەنت) وعىزدار مەملەكەتىنىڭ، ال ەرتىس بويىنداعى يماقيا قالاسى قيماق مەملەكەتىنىڭ وركەندەگەن استاناسى بولدى. نايمان مەملەكەتىنىڭ ورتالىعى – ورحون وزەنى بويىنداعى «حارا بالعىسىن» («قارابالىق») قالاسى، ورحون وزەنىنەن 109 شاقىرىمارالىق تاستاپ، قاتارلاسا اعاتىن تامىر وزەنىنىڭ بويىنداعى بي-توبە قالاسى نايمان مەملەكەتىمەن ءبىر مەزگىلدە ءومىر سۇرگەن كەرەي مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولدى. بي-توبەدەن ەلۋ شاقىرىم جەردە ماڭگىلىك مۇرا بولىپ بىزگە جەتكەن تونىكوك ەسكەرتكىشى تۇر. ال نايمان مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان قارابالىقتان 29 شاقىرىم جەردە شىڭعىس حان ىرگەسىن قالاعان قاراقورىم قالاسىنىڭ جۇرتى جاتىر. ورحون وزەنى قاراقورىم قالاسىن ەكى جارىپ اعادى. كەيىن شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى قۇبىلاي قىتايدى تولىعىمەن جاۋلاپ العاننان كەيىن «يۋان» مەملەكەتىن قۇرىپ، استاناعا حانبالىق (بۇگىنگى قىتايدىڭ استاناسى بەيجىڭ قالاسى) قالاسىن تۇرعىزدى. دەشتى قىپشاقتىڭ استانالارى وردا بازار مەن جەند، اق وردانىڭ باس قالالارى ساۋران مەن سىعاناق (سۋناقاتا) الدەنەشە قيراتىلىپ، قايتا جانداندى. كەيىن، 1226 جىلى جوشىنىڭ ۇلىسىنان وردا ەجەن اق ورداعا حان بولعاندا سىعاناقتى ءوز ۇلىسىنىڭ ورداسى ەتتى. كوك وردانىڭ استاناسى شاڭعى-تارا (بۇگىنگى تيۋمەن) قالاسى بولدى. قازاق حاندىعىن التىن وردا يمپەرياسىنىڭ بىردەن-ءبىر مۇراگەرى دەپ ۇعاتىن بولساق، 1242 جىلى باتۋ حاننىڭ ەدىل بويىنا سالدىرعان ساراي باتۋ قالاسى دا قازاقتىڭ بايىرعى استاناسى سانالادى. ودان كەيىنگى بەركە حاننىڭ تۇسىنداعى ساراي بەركە، جانىبەك پەن ەدىگە ءبيدىڭ تۇسىنداعى سارايشىق كونە استانالارىمىز بولىپ تابىلادى. تاريحي دەرەكتەردە ماسكەۋ كنيازى يۆان كاليتا كرەملدىڭ ۇلگىسىن سارايشىق قالاسىنان العاندىعى ايتىلادى.

بەلگىلى تاريحشى-ارحەولوگ م. ەلەۋوۆتىڭ پىكىرىنشە، 1456 – 1457 جىلدارى كەرەي مەن جانىبەك حان قوزىباسى وڭىرىنە كوشىپ بارعاننان كەيىن، مۇندا شار (شاھار) دەگەن قالا سالدىرعان. بۇل قالانىڭ ورنى بۇگىندە جامبىل وبلىسى، شۋ قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە. كەرەي مەن جانىبەك حاننىڭ سالدىرعان شار قالاسى قالادان گورى، ۇلكەن بەكىنىسكە ۇقسايدى. الايدا، ءبىز «شيپاگەرلىك بايانداعى» دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بالاساعۇن (قازىرگى تاراز) قالاسى بولعانىن بىلدىك. ول تۋرالى الداعى جازعان ماقالامىزدا تولىعىمەن اتاپ كەتكەنبىز. «شيپاگەرلىك بايانداعى»: «وتەيبويداق تىلەۋقابىلۇلى بين ۇلۇ ءيۇز بين زارمان بين البان بين ءال-قۇزوردا»..، «وردادان وڭاشا، ارناۋلى سىيلاسىردان جايلى ورىن بەرگەسىن، ميىما توقىعانىم مەن قايتا ەسكە جازعاندارىمدى، ويعا جيعاندارىمدى جازۋعا كىرىستىم» دەگەن دەرەك بويىنشا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ شۋ وزەنى بويىنداعى قۇزوردانى ەڭ العاشقى استانا ەتكەنىن بىلدىك. ەندەشە، بۇنداعى قۇزوردا قازىرگى قاي قالا دەگەن سۇراقتىڭ تۋاتىندىعى انىق. ءحى عاسىردا ءومىر سۇرگەن عۇلاما ءجۇسىپ بالاساعۇن:
«بولعان تالاي قالالار دا حالىق تا، ۋاقىت كومدى ءبارىن جەرلەپ تابىتقا» دەگەندەي، ەسىمى ەسكى تاريحتان بەلگىلى قۇزوردا جايلى دەرەكتى ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ، قاراحان اۋلەتى مەن قاراقىتاي (قىتان) حاندىعىنىڭ ساياسي ورتالىعى بولعانىن بىلدىك. ءحى عاسىردا قاراحانيدتەر مەملەكەتىنىڭ استاناسى بالاساعۇن (قۇز-وردا) شاھارى مادەنيەت، عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا باسقا قالالارىمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق تۇرعان. وعان دالەل رەتىندە ماحمۋد قاشقاري «ديۋاني لۋعات ات-تۇرك» (1072 – 1074) سوزدىگى مەن جامال قارشيدىڭ «مۇلحاكات ۋل سۋراح» (1230 – 1305) شىعارمالارىنداعى دالەلدەردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. «قاراحانيلار ەلىنىڭ ەكى ورتالىعى بولدى. ونىڭ ءبىرى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسى، ياعني قۇزوردا، ەندى ءبىرى قاشقار قالاسى» («قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، شۇار حالىق باسپاسى، 209-بەت، 1986 جىل). «1133 جىلى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسىنىڭ قاسىنا قاراقىتاي پاتشالىعىنىڭ جاڭا استاناسى سالىندى. بۇل قۇزوردا دەپ اتالدى» (بۇل دا سوندا). حاليدوۆتىڭ ايتۋىنشا: «بالا» – كورىكتى قاشالعان تاس، «ساعۇن» – قالا دەگەن موڭعۇل ءسوزى. كورىكتى تاس قالا دەگەن ۇعىم بەرەدى، – دەيدى» (قۇربانعالي حاليدوۆ. تاۋاريح حامسا، قازان، 1911، 681-بەت). وسى دالەلدەردىڭ وزىنەن-اق قۇزوردانىڭ بالاساعۇن قالاسىنىڭ ەكىنشى ءبىر اتاۋى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. سوندا قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بالاساعۇن قالاسى دەۋگە نەگىز جەتكىلىكتى. ال 1480 جىلى بۇرىندىق حان قازاق تاعىنا وتىرىپ، سىر بويىنداعى قالالار ءۇشىن شايبانيتتەرمەن كۇرەس جۇرگىزىپ، ناتيجەسىندە مۇحاممەد شايبانيدەن سىعاناق قالاسىن تارتىپ الىپ، ونى استانا ەتتى. سىعاناقتان كەيىنگى استاناسى اقجايىقتىڭ جاعاسىنداعى سارايشىق قالاسى بولدى. قاسىم حاننىڭ كەزىندە قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى سىبىردەگى ۇباي-سۇبايرا بولدى دەگەن دە تاريحي دەرەكتىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارماۋعا ءتيىستىمىز. قاسىم حاننىڭ داۋىرىندە قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي ورتالىعى سارايشىقتان بۇرىن ۇباي-سۇبايرا قالاسى بولعان، ياعني سول شاقتا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تەرىسكەي شەكاراسى ءسىبىر جۇرتىن دا قامتىعان دەگەن ءسوز. 1513 جىلى قاسىم حان استانانى سىعاناقتان سارايشىققا كوشىردى. 1523 جىلى قاسىم حان ولگەننەن كەيىن ۇلدارى ماماش، بۇيداش، تاھير حاندار ءوزارا تالاس-تارتىستا قازا تاپتى. بۇل كەزدە قازاقتىڭ استاناسى قانداي قالا بولعاندىعى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. تاريحي دەرەكتەردە قازاق حاندىعىنىڭ قايتا ەتەك-جەڭىن جيناپ، ەڭسەسىن كوتەرگەن 1538 جىلى تاققا وتىرعان حاقنازار حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى سارايشىق قالاسىنا يە بولا المادى دا، سىعاناق قالاسى استانا بولدى. كەيبىر دەرەكتەردە حاقنازار حاننىڭ تۇسىندا سوزاق پەن ساۋران قالاسى دا ساياسي ورتالىقتىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتىلەدى.

1582 جىلى تاققا وتىرعان تاۋەكەل حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. دەرەكتەردىڭ جيىنتىعىنا قاراپ تاۋەكەل حان كەزىندە العاشقىدا سوزاق، كەيىن تاشكەنت، سوڭىنان سامارقان قالاسى استانا بولدى. سەبەبى، تاۋەكەل حان بۇحار حاندىعىن جاۋلاپ الۋعا كۇش جۇمساپ، بۇحار حاندىعىنا قاراستى قالالاردى باسىپ الىپ، ول قالالاردى بىرتىندەپ استاناعا اينالدىرىپ وتىردى. تاۋەكەل حانىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى الىپ يمپەرياعا اينالدى. 1598 جىلى تاۋەكەل حان قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ ورنىنا ءىنىسى ەسىم حان بولدى. ونىڭ كەزىندە تۇركىستان قالاسى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى ەدى. تاريحشىلار تۇركىستان قالاسى ەسىمنەن كەيىن دە ەكى ءجۇز جىل قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعاندىعىن ايتادى. ەسىم حاننان كەيىن سالقام جاڭگىر، تاۋكە حان تۇسىندا دا حاندىق استاناسى تۇركىستان قالاسى بولدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، تاۋكە حان تۇسىندا قازاق قۇرىلتايلارى انگرەندەگى كۇلتوبە، سايرامداعى مورتوبەدە جىل سايىن ءوتىپ تۇرعانىمەن، سول كەزدە دە جانە قايىپ (1715-19)، بولات (1719-31)، ابىلمامبەت (1731 – 1771) حانداردا تۇركىستان قالاسىن استانا ەتتى. تاۋكە حان ولگەننەن كەيىن ءۇش ءجۇزدىڭ كىشى حاندارى ەلدى جەكە-دارا بيلەي باستادى. ۇلى ءجۇزدىڭ ورتالىعى تاشكەنتتە بولىپ جولبارىس حان مۇندا بيلىك جۇرگىزدى. ءابىلحايىر حان كىشى وردانىڭ ورتالىعىن العاشقىدا تۇركىستان، كەيىن قازالى مەن حيۋاعا تىكتى.
1771 جىلى ابىلمامبەت حاننىڭ ولىمىنەن كەيىن ابىلاي حان تۇركىستاندا ءۇش ءجۇزدىڭ حانى بولدى. ورىس شەنەۋنىكتەرى ابىلاي حانعا ارناپ قىزىلجاردا حان ورداسىن سالدى. بىراق، استاناسى تۇركىستاندا تۇراقتاپ قالدى. ابىلاي حان 1781 جىلى ولگەننەن كەيىن قازاق حاندىعى بولشەكتەنىپ كەتتى.

1819 جىلى قوقاندىقتار تۇركىستاندى جاۋلاپ العاندا جەتپىس قويدى قۇرباندىققا شالىپ، ۇلكەن مەرەكە رەتىندە تويلادى. قوقاندىقتاردىڭ تۇركىستاندى جاۋلاپ الۋىن بۇلايشا ۇلان-اسىر ەتىپ تويلاۋىنىڭ سەبەبى، تۇركىستان قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى عانا ەمەس، ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ رۋحاني ورتالىعى ەدى. سونىمەن بىرگە، مۇندا حاقنازار حاننان باستاپ ونعا تارتا قازاقتىڭ حانى، جۇزدەگەن قازاقتىڭ بي-شەشەنى مەن باتىرى جەرلەنگەن. ابىلاي حاننىڭ ولىمىنەن كەيىن ونىڭ ۇرپاقتارى ءار وڭىردە جەكە-دارا بيلىك جۇرگىزدى. ءۋالي حان كوكشەتاۋدى، عۇبايدولا مەن بوكەي حان قارقارالىنى ورتالىق ەتتى. 1801 جىلى ەدىل مەن جايىق وزەنىنىڭ اراسىنا بوكەي ورداسى قۇرىلدى. 1824 جىلى بوكەيدىڭ ۇلى جاڭگىر حان وردا قالاسىن باتىستىق تيپتە تۇرعىزىپ، ونى بوكەي ورداسىنىڭ استاناسى ەتتى. كەنەسارى حان ۇدايى رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەسكەندىكتەن حان ورداسىنىڭ تۇراقتى ورتالىعى بولمادى. ال 1917 جىلى قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتى استانا ەتىپ سەمەي قالاسىن تاڭداسا، باتىس ولكەسىنىڭ ورتالىعى جىمپيتى بولدى. الاشوردا ۇكىمەتى قۇلاپ، ورنىنا 1920 جىلى قازرەۆكوم قۇرىلدى. ونىڭ استاناسى ورىنبور قالاسى بولدى. ءبىر قىزىعى، 1924 جىلعى ماسكەۋدىڭ مەجەلەۋ ساياساتى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا قاراستى بەس رەسپۋبليكانى جەكە-جەكە وتاۋ ەتىپ شىعاردى. وسى كەزدە تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا قاراستى جەتىسۋ جانە سىرداريا وبلىستارى قازاق رەسپۋبليكاسىنا ءوتىپ، استانا بولىپ بۇرىنعى اقمەشىت قالاسىنىڭ اتى وزگەرتىلىپ، قىزىلوردا قالاسى بولىپ بەكىدى. نەگىزىندە سول كەزدەگى قازاق زيالىلارى تۇركىستان نەمەسە تاشكەنتتى استانا ەتىپ تاڭداماق بولعان كورىنەدى. قازاقتاردىڭ كۇشەيىپ كەتۋىنەن قورىققان ماسكەۋ تاشكەنتتى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا بەردى. تۇركىستاننىڭ استانا بولماۋىنىڭ سەبەبى دە قالانىڭ ءدىني سيپاتى باسىم بولعاندىقتان، بولشەۆيكتەر تۇركىستاننىڭ استانا بولۋىنا قارسى بولدى. 1929 جىلى تۇركسىب تەمىرجولىنىڭ سالىنۋمەن الماتى قالاسىنا تاڭداۋ تۇسەدى. ءسويتىپ، الماتى قالاسى 1929 – 1998 جىلدار ارالىعىندا قازاققا استانا عانا ەمەس، قۇنارى مول قۇتتى مەكەن بولا ءبىلدى. وسى جىلدار ارالىعىندا الماتى قالاسىندا قانشاما تاريحي وقيعالار بولدى. قازاق حالقى قازىرگى تاۋەلسىزدىككە الماتى استانا بولىپ تۇرعاندا قول جەتكىزدى.

ەگەمەن ەل بولعان سوڭ 1998 جىلى استانا الماتىدان اقمولاعا كوشىرىلدى.  اقىرى قۋاتتى مەملەكەتىنىڭ ءتول استاناسى قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ كىندىگىنە، ەۋروپا مەن ازيانىڭ قۇشاعى قاۋىشقان اقمولا قالاسىندا ورىن تەپتى. استانا ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھار تۋىندىلارىنا، ۇزدىك ۇلگىدەگى ەسكەرتكىشتەرىنە، الۋان گۇلدەرمەن ورنەكتەلگەن باۋ-باقشاعا ورانعان، شىعىس پەن باتىستىڭ ەڭ وزىق، رۋحاني قۇندىلىقتارىن تالعاممەن بويىنا جيناعان جوعارى مادەنيەتتى قالاعا اينالدى. استانانى كورگەن كەز كەلگەن ەستەتيكالىق تالعام يەسى قازاق دەگەن حالىقتىڭ استانا دا سالا الاتىنىن، «وردا» دا تۇرعىزا الاتىنىن جالپاق الەمگە ايگىلەدى.

قاجەت انداس.

دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004

Q-Andas اقپارات

1.5 2 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 29
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz