قازاقتان اسكەر الۋ جۇمىسى سوعىستان كەيىنگە قالعانىمەن، زان قازىر شىعىپ قالۋى ىقتيمال ەكەنى وتكەن ساندا ايتىلدى. تۇبىندە، اسكەرگە الۋ ويىنان، قازىرگى شىعاتىن زاڭنىڭ شىعىپ قالۋىندا ءمان كوپ. قازاقتان قانداي اسكەر ىستەۋ ۇكىمى قازىر جاسالىپ، ءپىشىلىپ-كەسىلىپ قالماقشى. وسى شىعاتىن زاڭدا قالاي ءپىشىلىپ-كەسىلسە، تۇبىندە قازاقتى سول تۇرىندە اسكەرلىككە الماقشى. اسكەردىڭ ءتۇرى بىردەي ەمەس. جاياۋ اسكەر بار، اتتى اسكەر بار. جاياۋ اسكەر ورىسشا «سولدات» دەپ اتالادى. اتتى اسكەردىڭ ءوزى ەكى ءتۇرلى بولادى: ءبىرى ورىسشا «كاۆالەريست» دەپ، ەكىنشىسى «كازاك» دەپ اتالادى. سوڭعىسىن ياعني «كازاكتى»، ءبىزدىڭ ورىنبور جاعىنداعى قازاقتار «اتتى كازاك» دەپ، ءسىبىر جاعىنداعىسىن «كازاك-ورىس» دەپ اتايدى. وسى ايتىلعان اسكەردىڭ ءۇش ءتۇرىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىندا پارىق كوپ. “سولداتتىڭ” ءجۇرىسى باياۋ، تۇرىسى كازارمادا. “كاۆالەريستىڭ” ءجۇرىسى اتتى، تۇرىسى كازارمادا، «كازاكتىڭ» ءجۇرىسى اتتى، تۇرىسى ۇيىندە (سوعىسقا باراردا عانا ءۇيىن تاستايدى). باسقالارعا قاراعاندا كازاكتىڭ سىباعا جاعىنان ارتىقتىعى بار. قازاقتان اسكەر الۋ تۋرالى زاڭ جوباسى جاسالىپ، دۋما كەڭەسىنە قازىر تۇسكەندە، بىزدەن “سولدات” ىستەۋ مە؟ «كاۆالەريست» ىستەۋ مە؟ «كازاك» ىستەۋ مە؟ – مۇنى اشپاقشى. قازاقتى «سولدات» قىلۋ قولايلى دەسە، تۇبىندە قاشان السادا، قازاق «سولدات» بولىپ الىنباقشى. قازاقتىڭ «كازاك» بولۋى ءتيىس دەسە، قازاق قاشاندا بولسا، «كازاك» بولىپ قىزمەت قىلماقشى. سولاي بولعان سوڭ ءبىزدىڭ قازاقتار قايسىسىن وزىنە قولايلى كورەدى. «سولدات» بولۋىن با، «كاۆالەريست» بولۋىن با، «كازاك» بولۋىن با – زاڭ جوباسى دۋما كەڭەسىنە تۇسكەندە ايتۋى ءتيىس. وسى ءۇش ءتۇرلى اسكەرلىكتىڭ قايسىسىن قازاق قالايتىنى انىق. كازاكتاردىڭ تۇرمىسى قازاقتارعا تانىس. بۇلاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى قازاققا جاقىن ەكەنىن قاسىنداعى قازاقتاردىڭ كوزى كورىپ وتىر. مىسالى، ورال وبلىسىنىڭ قازاعى ورال «اتتى قازاقتارىن» كورىپ وتىر. تورعاي وبلىسىنىڭ قازاقتارى ورىنبور «اتتى كازاكتارىن» كورىپ وتىر. اقمولا-سەمەي وبلىستارىنىڭ قازاقتارى ءسىبىر «كازاك-ورىستارىن» كورىپ وتىر. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ قازاقتارى جەتىسۋ «كازاك-ورىستارىن» كورىپ وتىر. سولاردى كورىپ وتىرىپ، تۇبىندە ايتەۋiر اسكەرلىكتەن قۇتىلمايتىن بولعان سوڭ، «كازاك» بولۋدى ويلامايتىن قازاق جوق شىعار، دەسەك اداسپايتىن شىعارمىز.
ەندى بۇل ماسەلەنى ەكىنشى جاعىنان تەكسەرەيىك، ياعني، قازاقتان اسكەر الۋدى كەرەك قىلىپ وتىرعان مەملەكەت پايداسى جاعىنان قاراپ كورەيىك. مەملەكەتكە اسكەر كەرەك ەكەنى داۋسىز بولسا جامان اسكەردەن جاقسى اسكەر ارتىق ەكەندىگى داۋسىز. مەملەكەتكە پايدالىسى جاقسى اسكەر ەمەس جامان اسكەر دەپ ەشكىم تالاسا قويماس. ولاي بولسا، قازاقتىڭ قالاۋىن قويىپ، زاڭ شىعارۋشىلار، مەملەكەتكە پايدالى جاعىن، ياعني، قازاقتىڭ جاقسى اسكەر بولۋ جاعىن قاراستىرسا، قالاي بولماقشى؟ وندا دا دۋمانىڭ دەپۋتاتتارى، گوس. سوۆەتتىڭ مۇشەلەرى قازاق جايىن بىلەتىن ادامدار بولسا، قازاق «كازاك» بولسا، جاقسى اسكەر بولادى دەر ەدى. قازاق جايىن بىلەتىن ادامدار زاڭ پالاتاسىندا از. قازاقتىڭ جاياۋ جانە ات ۇستىندەگى سىنىن بىلەتىن ورىستاردا، باسقالاردا قازاقتى جاياۋعا ۇستا دەمەيدى. 4-5 جاستان باستاپ قازاق ءومىرى ات ۇستىندە وتەدى. جاياۋىندا قازاقتىڭ قول-اياعى بايلاۋلى سياقتى. ءجۇرىسى سولەكەت، ايبىنى جوعالادى. قارۋ-قايراتىنان ايىرىلادى. اتقا مىنسە كوڭىلى ءوسىپ، قولى ۇزارىپ، كۇشى كوبەيىپ، ايبىنى مولايىپ، بىرلىك تە، ەكپىن دە پايدا بولىپ، كوزى دە قىراعى بولىپ، قارۋ-قايراتى ەكى ەسە ارتىپ، قىسقاسى، جاياۋدا قازاق جارتى بولىپ، ات ۇستىندە ەكەۋدەن ەڭبەك ەتۋ قولىنان كەلەتىن جايىن دۋما دەپۋتاتتارىنىڭ كوبىسى بىلمەيدى. «وگىزدى قويشى – ولگەن قويشى. تۇيەلى قويشى – تۇرعان قويشى، جاياۋ قويشى – جاتقان قويشى، اتتى قويشى – ەكپىنى قاتتى قويشى» دەپ وتىرعان قازاق، «جاياۋ سولدات» بولۋىن قالاماس. ونى قالاماي، اتتى اسكەر بولامىن دەپ وتىرسا، وعان تالاسىپ، دالەلمەن ەشكىم قازاقتى جىعا الماس. 5 شاقىرىم جول جۇرسە، قازاق قايرات قىلماق تۇگىل بولدىرىپ، اياعىن دا باسا المايدى. سول قازاقتان جاقسى جاياۋ اسكەر شىعادى دەپ كىم ايتا قويار.
بۇل ءجۇرىس جاعىن الىپ قاراعانداعىمىز، تۇرىس جاعىن الىپ قاراعانىمىزدا دا قازاق جاقسى سولدات بولا المايدى. ويتكەنى قازاق سولدات بولسا، كازارمادا تۇرماقشى. قالا اۋاسىنىڭ ناشارى كازارمادا ەكەندىگى، كازارماعا بارىپ كورگەن ادامدارعا ماعلۇم. كازارما اۋاسى تۇگىل، ءىرى قالانىڭ اۋاسىن كوتەرە المايتىن، كوكىرەك اۋرۋىنان قىرىلاتىنى، قالادا وقىعان قازاق بالالارىنان كورىنىپ ءجۇر. مەكتەپ ۇيىندەگى اۋا كازارما اۋاسىنان كوپ ارتىق. سوعان دا شىداماي اۋرۋ بولىپ، ءولىپ جاتقان قازاق بالالارى، كازارمادا تۇرسا نە بولماقشى؟ دالادا وسكەن قازاق بالالارى قالا اۋاسىنا شىدامايتىن سەبەبىن عىلىم تاۋىپ وتىر. ونى بەكەر، قيسىنى جوق دەپ ەشكىم ايتا الماس. جەر جۇزىنە بەلگىلى ورىستىڭ اتاقتى عالىمى، پروفەسسور ي،ي مەچنيكوۆ: <<قانداي كۇيگە بولسادا، ءتان جاسىنان قايرات قىلىپ، جاسىنان قالىپتانىپ، ۇيرەنبەك. جاسىندا ۇيرەنبەگەن قالىپقا، وسكەندە ءتان شورقاق، بوس بولادى>> دەيدى.
جاسىنان جۇمىسقا ۇيرەنبەگەن ادام، وسكەندە جۇمىسقا شورقاق بولاتىنى، جاسىنان اتقا ءمىنىپ ۇيرەنبەگەن ادام، وسكەندە اتقا بوس بولاتىنى، جاسىنان كۇرەسىپ ۇيرەنبەگەن ادامنىڭ ءادىسى جوق بولاتىنى ماعلۇم نارسە. ادامنىڭ ءتانى، مەچنيكوۆتىڭ ايتۋىنشا، اۋرۋ قۇرتى «ميكروبتارعا» قارسى قارۋ قىلار جاعىنان دا سول سياقتى بولماقشى. جاسىنان جامان اۋادا وسكەن ادامنىڭ ءتانى ميكروبتارعا قارسى قارۋ قىلىپ جاسىنان پىسىپ، قاتىپ قالىپ، اۋرۋعا جەڭدىرمەيدى ەكەن. جاسىنان تازا اۋادا وسكەن ادامنىڭ ءتانى، ميكروبى كوپ اۋاعا كەلگەندە، ميكروبتار جوق ورىندا وسكەندىكتەن قارسى قارۋ قىلارلىق ءادىسىن بىلمەي، جەڭىلىپ اۋرۋعا الدىرادى ەكەن. دالا اۋاسى تازا، قالا اۋاسى ءتۇرلى اۋرۋ ميكروبتاردىڭ بىجىناپ تۇرعان ۇياسى. ميكروبسىز دالانىڭ تازا اۋاسىندا وسكەن قازاقتىڭ ءتانى، ميكروبپەن الىسىپ، ءادىسىن الىپ، پىسىپ-قاتقان ءتان ەمەس. ميكروبى كوپ قالا اۋاسىنا كەلگەندە ميكروبتارعا قارسى قارۋ قىلۋعا جاراماي، جەڭىلىپ، اۋرۋعا شالدىعادى. قالادا وقىعان قازاق بالالارىنىڭ كوبىسى كوكىرەك اۋرۋلى بولىپ ءيا ەلگە قايتىپ، ءيا ولە بەرەتىنى وسىدان ەكەن.
قازاق بالالارى قالاداعى وقۋعا 10 مەن 15 جاستىڭ اراسىندا بارادى. اسكەرگە 21 جاسىنداعى ەرجەتكەن جىگىتتەر بارادى. قالا اۋاسىنا ءتان نەعۇرلىم جاس بولسا، سولعۇرلىم جاتتىققىش بولماق. 10-15 جاستاعىلار جاتتىعا الماي اۋرۋلى بولىپ جاتقاندا، 21 جاستاعىلار جاتتىعىپ ۇيرەنۋى ودان دا قيىن. ونىڭ ۇستىنە قالانىڭ ەڭ ناشار اۋاسى كازارما اۋاسى بولسا، وندا تۇرعان قازاق جىگىتتەرى اۋرۋ بولاتىنى شەكسىز. اۋرۋ جىگىتتەر جاقسى اسكەر بولادى دەپ كىم داۋلاسار ەكەن؟
قازاق سولدات بولسا، قازاقتىڭ اۋرۋ بولىپ، قۇرىپ بىتۋىنە سەبەپ بولعانى بولماسا، مەملەكەتكە پايدالى، جاقسى اسكەر بولمايدى. مۇنى كورىپ، ءبىلىپ تۇرعاندا سولدات بولۋدى، كازارمادا تۇرۋدى قازاق تا تىلەمەس. قازاق جاياۋ جۇرە المايدى. كازارمادا تۇرا المايمىن دەپ تۇرسا باسقالار دا ونى بەكەردەن الماس. ءسويتىپ، قازاق جاياۋ سولدات بولا المايدى جانە بولا المايمىن دەسە، ونى ەشكىم كوندىرە المايدى.
ال ەندى «كاۆالەريست» بولۋى جاعىنان كەلسەك، قازاق كۆاالەريست دە بولا المايدى. كاۆالەريست ءجۇرىسى اتتى بولعانىمەن، تۇرىسى كازارمادا. كازارمادا تۇرسا، قازاق جىگىتتەرى قانداي بولاتىنى جوعارىدا ايتىلىپ ءوتتى. قازاقتان سولدات الۋعا بولمايدى. سوعىس ءمينيسترى، ول دا قازاقتىڭ كازارمادا تۇرۋعا بولمايتىنىن ايتقان. كازارمادا تۇرۋعا قازاق جارامايتىن بولعان سوڭ، قازاق كاۆالەريست بولۋعا دا جارامايتىن بولىپ شىعادى.
ەندى قالعانى جالعىز «كازاك» بولۋ. ودان قولايلى، قازاققا اسكەرلىكتىڭ ءتۇرى جوق. «كازاك» بولۋ، قازاق تۇرمىسىنا جاقىن ەكەنىن قازاقتاردىڭ ءوزى دە كورىپ وتىر. ول جوعارىدا ايتىلىپ ءوتتى. ايتەۋىر، اسكەرلىكتەن باس تارتپايتىن بولعان سوڭ، قازاقتىڭ «كازاك» بولۋدان باسقا تىلەرلىگى جوق.
ال، قازاق “كازاك” بولۋدى تىلەيدى دەيىك. قۇر تىلەيمىز دەپ قاراپ وتىرساق، ودان ەش نارسە ونبەيدى. تىلەسەك، ول تىلەگىمىز زاڭ شىعارايىن دەپ تۇرعان ورىندارعا جەتۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ايتپاعان جايىمىزدى، تىلەگىمىزدى ونداعىلار قالاي بىلەر؟ زاڭ جوباسى جاسالىپ، دۋماعا كىرەتىن سىبىسى بىلىنسە، بىلىنگەن كۇنى حابار ايتۋ جۇمىسى مۇسىلمان نەمەسە ورىس دەپۋتاتتارىنا تاپسىرىلادى. سوعىس كەزىندەگى زاڭ جوباسى دۋمادان تەز ءوتىپ، تەز زاڭ بولىپ شىعادى. سولاي بولعان سوڭ قازاق تىلەگى وسى باستان دايار بولىپ تۇرىپ، دۋماعا زاكون جوباسى كىرەدى دەگەن سىبىس بىلىنگەندە، دۋماعا حالىق تىلەگى دە قاتار بارىپ تۇسەرگە كەرەك. ولاي بولسا، وسى باستان قام قىلۋ ءتيىس. قام قىلعاندا بىرەر ادامنىڭ ايتقانى حالىق تىلەگى بولىپ سانالمايدى. قازاقتان، وسى سوعىس كەزىندە اسكەر الۋ قولايسىزدىعى، تۇبىندە العاندا دا قازاق جاياۋ سولدات جانە كاۆالەريست بولا المايتىندىعى، قازاقتان «كازاك» بولسا عانا جاقسى اسكەر شىعاتىندىعى، مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ كەڭەسىندە دە، ءسىبىر دەپۋتاتتارىنىڭ ماجىلىسىندە دە، كادەت دەپۋتاتتارىنا دا ايتىلدى. بىراق ول ءسوزىمىز دۋمادا سويلەنگەندە حالىق تىلەگى بولىپ تابىلمايدى. قازاق تىلەگىن جاقسى بىلەتىن ادامداردىڭ بەرگەن ماعلۇماتتارى عانا بولىپ شىعادى. ءيا، جۇرت ورتاسىنان جيىلىسپەن سايلاپ دۋماعا جىبەرگەن دەپۋتاتتاردىڭ اۋزىنان شىققان ءسوز، ءيا جۇرت اۋزىنان جيىلىستا جازىلىپ، دۋماعا بارعان ءسوز- حالىق تىلەگى بولىپ تابىلادى. ءسوزى، ءبىزدىڭ ءسوزىمىز بولعاندارىمەن ورتامىزدان سايلاپ جىبەرگەن، دۋمادا دەپۋتاتتارىمىز جوق. باسقا دەپۋتاتتاردىڭ ءبىزدىڭ جايىمىزدان سويلەگەن ءسوزى، ءبىزدىڭ حالىق ءسوزى قىلىپ جازىلعان تىلەكتەرىمىز. قازاق ءسوزى، قازاق تىلەگى بولىپ شىقپايدى. سولاي بولعان سوڭ دۋماعا ءسوزىمىزدى حالىق تىلەگى قىلىپ جىبەرۋ قاجەت. حالىققا تەگىس بۇل ايتىلعان سوزدەردىڭ جەتۋى قيىن. سوندىقتان جۇرت تەگىس، تۇگەلىمەن قام قىلار دەپ ايتۋعا بولمايدى. بىراق وسى حابار قۇلاعىنا تيگەن قازاقتار، وسى باستان، باسقا جاققا قاراماي دۋماعا ءوز تىلەگى جەتۋىنە قام قىلۋ قاجەت. بۇل بارشا قازاقتىڭ باسىنداعى ءىس. مۇندا پارتيالىق الالىعى، جوعالارعا كەرەك. جانە دە بۇگىن بولماسا ەرتەڭ ىستەرمىز دەپ، كەيىنگە قالدىرىپ، كەشىكتىرەتىن ءىستىڭ ءتۇرى دە بۇل ەمەس. وسىنى ۇعىپ، وسى ءسوز جەتكەن جەرلەر، وسى باستان ءىستى قولعا الۋى ءتيىس. دۋماعا حالىق تىلەگى ەكى جولمەن ايتىلاتىنى جوعارىدا سويلەندى. ونىڭ ءبىرى 3-ءشى ماۋسىم زاڭىمەن بوگەلگەن. ول بوگەندى بۇزۋ قولىمىزدان كەلمەيدى. قولىمىزدان كەلەتىن جاعىمەن تىلەگىمىزدى دۋماعا جەتكىزىپ قالۋ، قازاق بىتكەنگە قاجەت ءىس. مۇنى قالعىپ-مۇلگىپ وتىرىپ، وتكىزىپ الىپ، قامتاماي قالعان قازاقتار، بالالارىنىڭ جانە ودان كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ كازارمادا ءجۇرىپ، ازىپ-توزۋىنا سەبەپكەر بولىپ، كورىندە تىنىش جاتا الماس، تالاي كۇرسىنىپ، كۇڭىرەنەر.
جانە دە حالىق تىلەگىنە قوسىلا ايتىلاتىن ءبىر نارسە – مەتريكا تۇزەتۋ ماسەلەسى. قازاقتان اسكەر الۋدىڭ الدىندا – مەتريكا تۇزەتىلۋى ءتيىس. مەتريكا تۇزەتۋ جۇمىسى «دۋحوۆنايا سەميناريا» سياقتى قياناتسىز ىستەيتىن مەكەمەگە تاپسىرىلماسا، قياناتقا ۇيرەنىپ قالعان مەكەمەلەرگە تاپسىرۋدان، قولايسىز شاتاق ىستەر شىعىپ، حالىق الاڭعا ءتۇسۋى ىقتيمال.
«قازاق» گازەتى، №172، 1-، 2-ءشى بەت، 9 ناۋرىز،1916 جىل، سارسەنبى،.
تۇپ نۇسقا اراب حارپىندە
اۋدارعان قاجەت انداس.
پەتروگرادسكوە پيسمو: چتو دەلات؟
پريزىۆ كازاحوۆ نا ۆوينسكۋيۋ سلۋجبۋ حوت ي بۋدەت پرويزۆوديتسيا ۆ پوسلەۆوەننوە ۆرەميا، ۆوزموجنو زاكون و پريزىۆە موجەت بىت پرينيات سەيچاس. وب ەتوم مى پيسالي ۆ پروشلوم نومەرە. دليا ەتوگو ەست منوگو پرەدپوسىلوك.
كاكيە ۆويسكا موجنو سفورميروۆات يز كازاحوۆ؟ كاكيم بۋدەت زاكون و پريزىۆە؟ تاك كاكيە جە ۆويسكا بۋدۋت سوزداۆاتسيا يز كازاحوۆ؟ نە ۆسە ۆويسكا وديناكوۆى. ەست پەشيە ۆويسكا، كوننىە ۆويسكا. پەشيە ۆوينى پو رۋسسكيي نازىۆايۋتسيا «سولداتامي». كوننىە ۆويسكا پودرازدەليايۋتسيا نا دۆا ۆيدا: «كاۆالەريستى» ي «كازاكي». پوسلەدنيح تو ەست «كازاكوۆ»، يمەنۋيۋت: ناشيح ورەنبۋرگسكيح كازاكوۆ – «كوننىمي كازاكامي»، ا سيبيرسكيح – «رۋسسكيمي كازاكامي». ۆ پەرەچيسلەننىح ترەح ۆيداح يمەيۋتسيا بولشيە رازليچيا. «سولدات» – پەشيي، مەدليتەلەن، ۋسلوۆيا جيزني كازارمەننىە، «كاۆالەريست» – ۆسادنيك، ۋسلوۆيا جيزني – كازارمەننىە، «كازاك» – ۆسادنيك، ۋسلوۆيا جيزني – دوماشنيي (پوكيداەت سۆوي دوم تولكو ۆ سلۋچاە وتپراۆكي نا فرونت). پو سراۆنەنيۋ س درۋگيمي، ۋ كازاكوۆ – لۋچشيە ۋسلوۆيا. سەيچاس پرينياۆ زاكون، يز ناس، كازاحوۆ، بۋدۋت دەلات – «سولداتوۆ»، «كاۆالەريستوۆ»، يلي جە «كازاكوۆ»؟ س ەتيم نادو وپرەدەلياتسيا. ەسلي رەشات، چتو يز كازاحوۆ لۋچشە سدەلات «سولداتوۆ»، توگدا كازاحي ۆسەگدا ي ۆ پوسلەدۋيۋشيە گودى بۋدۋت سلۋجيت «سوداتامي»، ەسلي سكاجۋت، چتو كازاح دولجەن سلۋجيت كاك «كازاك»، تو كازاچەستۆو وستانەتسيا ناۆسەگدا. ا كاكوۆو منەنيە ساميح كازاحوۆ – بىت سولداتوم، كاۆالەريستوم يلي كازاكوم. ەتۋ ستورونۋ دەلا نادو ۆنەستي ۆ زاكونوپروەكت ي ۆنەستي نا سوۆەت ۆ گوس.دۋمۋ. كاكوي يز ەتيح ترەح ۆيدوۆ ۆوەننوي سلۋجبى پرەدپوچتۋت كازاحي – ياسنو ي تاك. جيزن ي بىت كازاكوۆ زناكوم كازاحام، ي وني بليزكي كازاحسكومۋ نارودۋ. ناپريمەر، كازاحي ۋرالسكوي وبلاستي زناكومى س «كوننىمي كازاكامي» ورەنبۋرگا. كازاحي اكمولينسكوي، سەميپالاتينسكوي وبلاستەي زنايۋت «رۋسسكيح كازاكوۆ» سيبيري. سەميرەچەنسكيە كازاحي زنايۋت «رۋسسكيح كازاكوۆ» سەميرەچيا. زنايا ۋسلوۆيا ۆوينسكوي سلۋجبى كازاكوۆ، ي زنايا، چتو ۆوينسكوي سلۋجبى ۆسە –تاكي، نە يزبەجات، كاجدىي كازاح جەلاەت سلۋجيت نا تاكيح جە ۋسلوۆياح، كاك ي كازاكي.
تەپەر راسسموتريم ەتوت ۆوپروس، س درۋگوي ستورونى. كاكايا ۆىگودا گوسۋدارستۆۋ وت پريۆلەچەنيا كازاحوۆ نا ۆوينسكۋيۋ سلۋجبۋ؟ ەسلي گوسۋدارستۆۋ نۋجنى ۆويسكا، لۋچشە سوزدات حوروشۋيۋ ارميۋ، چەم نابرات پلوحۋيۋ. ي ەتو بەسسپورنو. نيكتو جە نە بۋدەت سپوريت، چتو گوسۋدارستۆۋ ۆىگودنەە يمەت سيلنۋيۋ ارميۋ، چەم سلابۋيۋ. ۆ تاكوم سلۋچاە نۋجنو ۋدوۆلەتۆوريت جەلانيە كازاحوۆ. زاكونوداتەلي دولجنى پودۋمات، پرەجدە ۆسەگو، و توم، چتوبى سوزداننىە ۆويسكا پرينەسلي گوسۋدارستۆۋ نايبولشۋيۋ پولزۋ، تو ەست سدەلات يز كازاحوۆ حوروشۋيۋ ارميۋ. توگدا ۆ گوس.دۋمە، سرەدي چلەنوۆ گوس.سوۆەتا دولجنى بىت ليۋدي، حوروشو زنايۋشيە جيزنەۋسترويستۆو كازاحوۆ. وني بى دوكازالي، چتو يز كازاحوۆ پولۋچاتسيا حوروشيە ۆويسكا، ەسلي ۋسلوۆيا سلۋجبى بۋدۋت كاك ۋ «كازاكوۆ». زناكومىح س كازاحسكوي جيزنيۋ ليۋدەي ۆ زاكونوداتەلنىح پالاتاح وچەن مالو.
رۋسسكيە دا ي درۋگيە توجە، زنايۋشيە كازاحا-ۆسادنيكا ي كازاحا پەشەگو، سكاجۋت چتو وتدەليات كونيا ي كازاحا نەلزيا. ناچينايا س 4-5 لەت بولشايا چاست جيزني كازاحا پروحوديت ۆ سەدلە. بەز كونيا – كازاح چۋۆستۆۋەت سەبيا سۆيازاننىم پو رۋكام ي نوگام، نەۋكليۋجيي، تەرياەت ۆنۋشيتەلنوست. ا كاك سيادەت نا كونيا – پريپودنياتوە ناستروەنيە، سيلنىي، ۆەليچاۆىي، ەنەرگيچنىي، دالنوزوركيي، كوروتكو گوۆوريا، پەشيي كازاح – ودين چەلوۆەك، ا ۋ كازاحا نا كونە – ەنەرگيا ۋدۆايۆاەتسيا، ۆوزموجنوستي ۋۆەليچيۆايۋتسيا منوگوكراتنو. وب ەتوم منوگيە دەپۋتاتى نە زنايۋت.
كازاحي گوۆوريات: «پاستۋح نا ۆولە – مەرتۆىي پاستۋح، پاستۋح نا ۆەربليۋدە – ستوياچيي پاستۋح، پەشيي پاستۋح – لەجاچيي پاستۋح، پاستۋح نا كونە – ناستوياشيي پاستۋح»، ي كازاحي ناۆرياد لي زاحوتيات، دا ي نە موگۋت بىت پەشيمي «سولداتامي».
ەسلي كازاحي حوتيات بىت «كوننوارمەيتسامي» يح نيكتو نە پەرەۋبەديت. پرويديا 5-كيلومەتروۆ پەشكوم، كازاح نە تو، چتو ۋستانەت، ون نە سموجەت دالشە ي شاگۋ ستۋپيت. ي كتو سكاجەت، چتو يز ەتوگو كازاحا پولۋچيتسيا حوروشيي، پەشيي سولدات. ەتو ودنا ستورونا ۆوپروسا، راسسموتريم ي درۋگۋيۋ – بىتوۆىە ۋسلوۆيا.
ەسلي كازاحا پريزۆات ۆ «سولداتى» (پەشيە) ون نە سموجەت ستات حوروشيم «سولداتوم»، پوتومۋ، چتو ون دولجەن بۋدەت جيت ۆ كازارمە. ۆ كازارماح ۆوزدۋح نەچيستىي – ەتو يزۆەستنو. كازاحي نە موگۋت ۆىنەستي، نە تو چتو كازارمەننوگو، نو ي گورودسكوگو ۆوزدۋحا، تاكوە نابليۋدالوس سرەدي دەتەي كازاحوۆ كوتورىە ۋچاتسيا ۆ گورودسكيح شكولاح – دوماح، ي وني چاستو بولەلي «لەگكيمي»، ي داجە ۋميرالي. ۆ شكولنىح دوماح ۆوزدۋح نامنوگو چيشە، چەم ۆ كازارماح. چتو جە پرويزويدەت س كازاحامي، كوتورىە بۋدۋت جيت ۆ كازارمە؟
پريچينۋ نەپرياتيا گورودسكوگو ۆوزدۋحا كازاحسكيمي دەتمي، ۆىروسشيمي نا سۆەجەم ۆوزدۋحە وبياسنياەت ي ناۋكا. ي نيكتو نە وتريتساەت ەتوگو.
ۆسەميرنو يزۆەستنىي رۋسسكيي ۋچەنىي، پروفەسسور ي.ي.مەچنيكوۆ گوۆوريت: «ۆ كاكيە بى ۋسلوۆيا نە پوستاۆ چەلوۆەكا، ون دولجەن بىت ك ەتومۋ گوتوۆ، ەتي ۋسلوۆيا دولجنى بىت پريۆىچنى ەمۋ س راننەگو دەتستۆا. ۋسلوۆيا يلي وبستانوۆكا نەپريۆىچنىە چەلوۆەكۋ س دەتستۆا وتريتساتەلنو ۆليايۋت نا نەگو».
يزۆەستنو، چتو س دەتستۆا نەپريۆىكشيي ك رابوتە چەلوۆەك، پوۆزروسلەۆ ستانەت نەۋمەلىم رابوتنيكوم، س دەتستۆا نە بوروۆشييسيا نە ستانەت حوروشيم پالۋانوم، س دەتستۆا نە سەدلاۆشيي كونيا چەلوۆەك، نە ستانەت حوروشيم ناەزدنيكوم.
پو سلوۆام مەچنيكوۆا، چەلوۆەچەسكيي ورگانيزم ۆىراباتىۆاەت ۆەشەستۆا پروتيۆوستوياشيە ميكروبام. س دەتستۆا پريۆىكشيم ك زاگريازنەننومۋ ۆوزدۋحۋ ليۋديام، نە ستراشنى بولەزني ۆىزىۆاەمىە ەتيم ۆوزدۋحوم، پوتومۋ، چتو يح ورگانيزم س دەتستۆا پريۆىك ك نەمۋ ي ۋداچنو بورەتسيا س نيم. ا ليۋدي س دەتستۆا پريۆىكشيە ي ۆىروسشيە نا سۆەجەم ۆوزدۋحە نە پەرەنوسيات زاگريازنەننوگو ۆوزدۋحا، يح ورگانيزم نە موجەت بوروتسيا س ميكروبامي، پرويگرىۆاەت، ا بولەزن پوبەجداەت. ستەپنوي ۆوزدۋح – چيستىي، ا گورودسكوي ۆوزدۋح كيشيت رازليچنىمي بولەزنەننىمي ميكروبامي.
پريۆىكشيي ك چيستومۋ ستەپنومۋ ۆوزدۋحۋ ورگانيزم كازاحا نە زناەت سپوسوبوۆ ي نە موجەت بوروتسيا س بولەزنيامي، ۆىزۆاننىمي زاگريازنەننىم، گورودسكيم ۆوزدۋحوم. بولشينستۆو كازاحسكيح دەتەي ۋچاشيحسيا ۆ گوروداح، بولەيۋت «لەگكيمي» ي ۆوزۆراشايۋتسيا ۆ رودنىە پروستورى يلي داجە ۋميرايۋت وت بولەزنەي.
كازاحسكيە دەتي يدۋت ۋچيتسيا ۆ گورودا ۆ ۆوزراستە 10-تي 15-تي لەت. نا ۆوينسكۋيۋ سلۋجبۋ پريزوۆۋتسيا دجيگيتى 21-گو گودا. چەم مولوجە ورگانيزم چەلوۆەكا، تەم بىسترەە ون اداپتيرۋەتسيا ك زاگريازنەننومۋ گورودسكومۋ ۆوزدۋحۋ. كوگدا ورگانيزم 10-15-تي لەتنيح پودروستكوۆ بولەەت ۆ گورودسكيح ۋسلوۆياح، پريۆىكانيە 21-تي لەتنەگو دجيگيتا ك كازارمەننىم ۋسلوۆيام بۋدەت ەشە ترۋدنەە، توگدا بولەزنەي نە يزبەجات. نيكتو نە بۋدەت سپوريت، چتو بولنوي ۆوين – پلوحوي ۆوياكا.
ۆ سلۋچاە پريزىۆا كازاحوۆ نا سلۋجبۋ ۆ «سولداتى»، وني ۆسە وكاجۋتسيا بولنىمي، ي ەتو بۋدەت پريچينوي ۆىروجدەنيا كازاحوۆ، ي نيكاكوي پولزى دليا گوسۋدارستۆا پەشيە كازاحسكيە ۆويسكا نە پرينەسۋت.
پرەدۆيديا ۆسە ەتو، سامي كازاحي وتكاجۋتسيا سلۋجيت پەشيمي «سولداتامي» ي جيت ۆ كازارمەننىح ۋسلوۆياح. كازاح نە موجەت بىت پەشيم. ەسلي ون سكاجەت، چتو نە موجەت جيت ۆ كازارمە، ناۆرياد لي كتو-تو ەگو زاستاۆيت.
يتاك، كازاحي نە موگۋت سلۋجيت پەشيمي سولداتامي.
ا تەپەر و كاۆالەريستاح. كازاحي كاۆالەريستامي نە موگۋت سلۋجيت.
كاۆالەريا – حوت ي كوننىە ۆويسكا، نو ۋسلوۆيا بىتا ي جيزني كازارمەننىە.
چتو وجيداەت كازاحسكيح دجيگيتوۆ ۆ كازارمەننىح ۋسلوۆياح، مى گوۆوريلي ۆىشە. پريزىۆات كازاحوۆ ۆ پەشيە «سولداتى» نەلزيا. وب ەتوم، ي و توم، چتو كازاحي نە دولجنى جيت ۆ كازارماح گوۆوريل داجە ۆوەننىي مينيستر. وتسيۋدا سلەدۋەت: – ەسلي كازاحي نە موگۋت جيت ۆ كازارمەننىح ۋسلوۆياح، تو ي سلۋجيت ۆ كاۆالەريي وني نە موگۋت.
تەپەر وستاەتسيا تولكو ەدينستۆەننىي ۆاريانت – سلۋجبا «كازاكامي». ي ەتو سامىي پريەملەمىي دليا كازاحوۆ ۆاريانت. سامي كازاحي زنايۋت، چتو «كازاچەستۆو» – يح ۋسلوۆيا بىتا ي سلۋجبى – وچەن بليزكي كازاحسكومۋ جيزنەۋسترويستۆۋ. وب ەتوم گوۆوريلوس ۆىشە. كازاحي نە وتكازىۆايۋتسيا نەستي ۆوينسكۋيۋ سلۋجبۋ، نو وني حوتيات سلۋجيت كاك «كازاكي».
سكاجەم تاك، كازاحي ترەبۋيۋت سلۋجيت «كازاكامي». نو پروستو سيدەت ي ترەبوۆات – يز ەتوگو نيچەگو نە ۆىيدەت. ناشە ترەبوۆانيە دولجنو بىت دونەسەنو ي ۋسلىشانو ۆ زاكونوداتەلنىح ورگاناح. ەسلي مى نە سكاجەم وب ەتوم ي و ناشەم پولوجەنيي، كاك زاكونوداتەلي ۋزنايۋت وب ەتوم؟ ەسلي زاكونوپروەكت بۋدەت ۆنەسەن ۆ گوس.دۋمۋ، نا راسسموترەنيە، تو وبنارودوۆانيە ەتوگو دەلا دولجنو بۋدەت پورۋچەنو مۋسۋلمانسكيم يلي رۋسسكيم دەپۋتاتام. ۆ ۆوەننوە ۆرەميا راسسموترەنيە زاكونوپروەكتا ي پرينياتيە زاكونا رەشيتسيا بىسترەە.
ۆ تاكوم سلۋچاە، پوجەلانيا ي ترەبوۆانيا كازاحوۆ دولجنى بىت پودگوتوۆلەنى زارانەە. كاك تولكو ستانەت يزۆەستنو، چتو زاكونوپروەكت ناپراۆلەن ۆ گوس.دۋمۋ، ۆمەستە س نيم ۆ دۋمۋ دولجنو پوپاست ي ناشە نارودنوە ترەبوۆانيە. ي ناچات رابوتۋ نۋجنو س سەگودنياشنەگو دنيا. نەكوتورىە ترەبوۆانيا وتدەلنىح ليۋدەي موگۋت ي نە ستات نارودنىمي پوجەلانيامي.
پريزىۆات كازاحوۆ نا سلۋجبۋ ۆ ەتو ۆوەننوە ۆرەميا – نەت سمىسلا، رانو يلي پوزدنو پريزىۆ بۋدەت، كازاحي موگۋت سلۋجيت تولكو كاك «كازاكي»، ي تولكو توگدا يز نيح پولۋچاتسيا حوروشيە ۆويسكا. وبو ۆسەم ەتوم گوۆوريلوس ي نا سوۆەتە فراكتسيي مۋسۋلمان، ي نا سوۆەشانيي دەپۋتاتوۆ سيبيري، ي نا سوبرانيي كادەتسكيح دەپۋتاتوۆ.
نو، كوگدا ەتي ناشي پوجەلانيا بۋدۋت وزۆۋچەنى ۆ گوس.دۋمە، وني بۋدۋت ۆىگليادەت نە كاك ناشي ترەبوۆانيا، ا كاك ينفورماتسيا وت دەپۋتاتوۆ، كوتورىە حوروشو زناكومى س ناشيمي ترەبوۆانيامي. سلوۆا، سكازاننىە دەپۋتاتامي، يزبراننىمي بى نا سحودە كازاحوۆ، ي ۆىستۋپايۋشيە وت يمەني كازاحسكوگو نارودا بىلي بى كۋدا ۆەسومەە. نو تاكيح دەپۋتاتوۆ وت نارودا، ۋ ناس نەت. سلوۆا دەپۋتاتوۆ، پوددەرجيۆايۋشيح كازاحوۆ، نو نە يمەيۋشيح نا رۋكاح وفيتسيالنوگو وبراشەنيا س ترەبوۆانيامي، بۋدۋت سچيتاتسيا يح منەنيەم، ا نە ترەبوۆانيەم كازاحوۆ. تاك، چتو نۋجنو وتپراۆيت ۆ گوس.دۋمۋ سۆوي پوجەلانيا. سكازاننىە سلوۆا ترۋدنو دونەستي دو كاجدوگو كازاحا ي ۆسەگو نارودا. پوەتومۋ، مى نە موجەم سكازات، چتو ۆەس نارود وبەسپوكوەن رەشەنيەم ەتوگو ۆوپروسا. نو ۋسلىشاۆشيە ناس كازاحي نە دولجنى وتۆوراچيۆاتسيا، ا ناوبوروت پوزابوتيتسيا و توم، چتوبى يح منەنيە بىلو ۋسلىشانو ۆ دۋمە. ەتو دەلو ۆسەگو كازاحسكوگو نارودا. زدەس نە دولجنو بىت پارتيينىح رازنوگلاسيي. ي نە نادو وتكلادىۆات دەلو ۆ دولگيي ياشيك. ۆ تەح رەگيوناح، گدە بۋدۋت ۋسلىشانى ناشي سلوۆا، دولجنى نەزامەدليتەلنو پريستۋپات ك دەلۋ. كاك مى گوۆوريلي ۆىشە ۆ گوس.دۋمۋ ناشي نارودنىە ترەبوۆانيا موگۋت پوپاست دۆۋميا سپوسوبامي. ودنومۋ يز نيح پرەپياتستۆۋەت زاكون وت ترەتەگو يۋنيا. مى نە موجەم رازرۋشيت ەتو پرەپياتستۆيە.
مى دولجنى دونەستي ناشي ترەبوۆانيا ۆ دۋمۋ ۆوزموجنىم پۋتەم. ەتو ۆسەنارودنوە دەلو. ەسلي مى، سەگودنيا نە رەشيم ەتۋ پروبلەمۋ، پروزەۆاەم، – ناشي كازاحسكيە دەتي، دا ي پوسلەدۋيۋشيە پوكولەنيا بۋدۋت جيت ۆ كازارماح، سلۋجيت «سولداتامي»، بولەت، ۋميرات ي گوركو سوجالەت و توم، چتو مى ۆ سۆوە ۆرەميا، تو ەست سەگودنيا، نە پوزابوتيليس و بۋدۋشەم سۆوەگو نارودا.
ي ەشە ودين ۆوپروس كوتورىي نەوبحوديمو رەشيت ۆكۋپە س نارودنىم ترەبوۆانيەم. ەتوت ۆوپروس «مەتريكيزاتسيي». ي ەگو نۋجنو رەشيت دو پريزىۆا نا ۆوينسكۋيۋ سلۋجبۋ. ەتا رابوتا دولجنا پروۆوديتسيا دوبروسوۆەستنىم ۋچرەجدەنيەم، كاك دۋحوۆنايا سەميناريا، ا ەسلي يم زايمۋتسيا ۋچرەجدەنيا، پريۆىكشيە ك زلوۋپوترەبلەنيام، موگۋت ۆوزنيكنۋت سكاندالنىە سپورى، نارودنىي بۋنت.
گازەتا «كازاح» №172، ستر.1-2، 9 مارتا، 1916 گود.
ماتەريال پودگوتوۆلەن پو پەرەۆودۋ كاجەتا اندaسا.
پەرەۆود نا رۋسسكيي يازىك – سابىرجان كاليەۆ.
يستوچنيك: ينفورماتسيوننوە اگەنتستۆو “Q-Andas”.











