قادىرلى ۇستاز، اياۋلى انا قالامقاس مايماقوۆانىڭ ەسىمى كەنەن اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قاشاندا قۇرمەتپەن اتالادى. ول ۇزاق جىلدار بويى اۋىل مەكتەبىندە ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرىپ، سانالى عۇمىرىن بالا تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ارناعان جان. قالامقاس اپاي شاكىرتتەرىنە تەك ەسەپ شىعارۋدى عانا ۇيرەتكەن جوق، ادالدىقتى، ۇقىپتىلىقتى، جاۋاپكەرشىلىكتى، ەڭبەكتى قادىرلەۋدى دە بويلارىنا سىڭىرە ءبىلدى.
ۇستازدىق جولدى ومىرلىك مۇرات ەتكەن ارداقتى ۇستازدىڭ ءار ساباعى ءتارتىپ پەن تالاپقا، ادامگەرشىلىك پەن تازالىققا نەگىزدەلگەن ەدى. ونىڭ بويىنداعى قاراپايىمدىلىق، ەڭبەكقورلىق، كىسىلىك كەلبەت تالاي ۇرپاقتىڭ جادىندا ساقتالىپ قالدى. وسىنداي ونەگەلى جاننىڭ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان ەستەلىك حاتىن وقي وتىرىپ، ونىڭ ءومىر جولى ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ، اۋىل ءومىرىنىڭ، ۇستازدىق پەن انالىق مەيىرىمنىڭ ايناسى ەكەنىن اڭعاراسىڭ.
كەيىپكەرىمىز ءوز حاتىندا الدىمەن اتا-اناسى تۋرالى تەبىرەنە جازادى. «اكەم تىلەۋبەرديەۆ مايماق، جەشەم ءاشتاي جامبىل وبلىسى، كراسنوگور اۋدانى ءيىرسۋ اۋىلىندا تۇردى. اتا-انالارىم مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ايرىقشا ۇلەسىن قوستى. ەڭبەگى ءۇشىن اكەم «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ناگرادتالدى. كولحوز باسقارماسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كوتەرىلدى، بىرنەشە مەدالدارعا يە بولدى»، دەپ ەسكە الادى.
بۇل جولداردان قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ ەل الدىنداعى ابىرويى، سوعىستان كەيىنگى اۋىر كەزەڭدەگى اۋىل تىرشىلىگى، اتا-انانىڭ بالا بويىنا سىڭىرگەن ونەگەسى ايقىن سەزىلەدى. ەلدىڭ سوعىس زاردابىنان قينالىپ تۇرعان شاعىندا دا ەڭبەككە ادالدىق، ەلگە قىزمەت ەتۋ، وتباسى مەن جۇرت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك باستى قۇندىلىق بولدى. ۇستاز انانىڭ كەيىنگى ءومىر جولىنداعى تاباندىلىق پەن ەڭبەكقورلىقتىڭ باستاۋى دا وسى وتباسىلىق تاربيەدە جاتقانداي.
ول 1944 جىلى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ، 1950 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ءبىلىم الادى. كەيىن اكە-شەشەسى ەل-جۇرتىمەن بىرگە بولۋدى قالاپ، سوعاندىعا كوشەدى. 1951 جىلى 7 سىنىپتى سوعاندىدان بىتىرگەن ەستەلىك يەسى الماتىداعى مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليشەگە ءتۇسىپ، ونى ۇزدىك ديپلوممەن اياقتايدى. سودان كەيىن قورداي اۋدانىنىڭ بلوگوۆەشەنكو، سوعاندى اۋىلىندا مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتەدى.
ۇستازدىق جولىن تاڭداعان جاس مامان ءبىلىمىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ، 1968 جىلى الماتىداعى اباي اتىنداعى پەدينستيتۋتتى بىتىرەدى. سول جىلدان باستاپ كەنەن اۋىلىنداعى مەكتەپتە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىس اتقارادى. ءوز ىسىنە ادال، شاكىرت تاربيەسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان ۇستازدىڭ ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. ول «كوپ جىلعى ادال ەڭبەگى ءۇشىن كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ اتىنان جامبىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن جانە تاعى باسقا مەدالدارمەن ماراپاتتالدىم»، دەپ جازادى.
قالامقاس اپايدىڭ ومىرىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى كەزەڭ – كەنەن اۋىلىنا كەلىن بولىپ ءتۇسۋى. 1968 جىلى وسى اۋىل مەكتەبىندە ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرىپ جۇرگەن كەزىندە ساناق ەسىمدى ازاماتپەن شاڭىراق كوتەرىپ، بوتابەك اۋلەتىنىڭ كەلىنى اتانادى. بۇل اۋلەت اۋىل ىشىندە سىيلى ەڭبەگىمەن تانىلعان، ەلگە قادىرلى وتباسى بولعان. كەيىپكەرىمىز ءوز حاتىندا قايىن اتاسى تۋرالى دا ەرەكشە قۇرمەتپەن جازادى. قايىن اتاسى ۇلى وتان سوعىسىنان «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن، ەرلىگى ءۇشىن مەدالدارمەن، ال بەيبىت داۋىردە ەڭبەگى ءۇشىن لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان جان ەدى.
«وسىنداي ونەگەلى وتباسىنا كەلىن بولىپ ءتۇسۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك بولدى»، دەيدى ۇستاز انا. راسىندا، كەلىن بولىپ تۇسكەن شاڭىراقتىڭ سالتى مەن سىيلاستىعىن ساقتاۋ، ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتۋ، وتباسىنىڭ بەرەكەسىن كەلتىرۋ – قازاق ايەلى ءۇشىن قاشاندا ۇلكەن سىن. قايىن اتاسى مەن ەنەسىنىڭ تاربيەسى، ولاردىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسى جاس كەلىنگە كوپ نارسە ۇيرەتەدى. سول شاڭىراقتا ول سىيلاستىق پەن ەڭبەكتىڭ قادىرىن تەرەڭ تۇسىنەدى. بۇگىندە سول ءبىر كەزەڭدەردى ەسكە العاندا، ونىڭ جۇرەگىنە جىلىلىق ۇيالايتىنى دا سوندىقتان.
ەستەلىك يەسىنىڭ جازباسىنداعى ەڭ اسەرلى تۇستاردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى، دارحان دالانى اسقاق انىمەن تەربەتكەن، كوڭىلدى كۇيگە بولەگەن، حالقىمىزدىڭ تالانتتى، ايتۋلى ءانشىسى، كورنەكتى كومپوزيتورلار ءداستۇرىن ىلگەرى دامىتقان ونەرپاز، سال-سەرىنىڭ سوڭعىسى كەنەن ازىرباەۆ تۋرالى ايتقان سىرلارى.
قالامقاس اپايدىڭ جازۋىنشا، ولاردىڭ كورشىسى كەنەن ازىرباەۆ اتامىز بولعان. جوقشىلىق پەن كەدەيشىلىكتىڭ تاۋقىمەتىن كوپ تارتقان كەنەن اتا ءوزى سۇرگەن ورتانىڭ وزىق داستۇرىندە تاربيەلەنىپ، شوجە مەن جامبىل، سارباس پەن نوعايباي سياقتى ونەرپاز جاقسىلاردان ونەگە العان. بۇل جايىندا اپايىمىز اتانىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى مەن ەستەلىكتەرىنەن كوپ بايقاعانىن جازادى.
تاعدىردىڭ ءبىر قىزىعى، ۇستاز انا كەنەن اتا تۇرعان ءيىرسۋ اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. كەنەن اتانىڭ قىزى تورتكەنمەن بىرگە ءجۇرىپ، بالالىق شاعىن وتكىزگەن. «اتامىزدىڭ ءۇيى مەن ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ اراسىندا ءۇي جوق، ىرگەلەس ەدى»، دەگەن جولدار بالالىق كۇندەردىڭ جىلى كورىنىسىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى. كەيىن ءوزى كەنەن اۋىلىنا كەلىن بولىپ تۇسكەندە، كەنەن اتانىڭ ۇيگە ارنايى كەلىپ، «ورنىڭ قۇتتى بولسىن، سەن كەلىن ەمەسسىڭ، قىزىمسىڭ» دەپ ماڭدايىنان سۇيگەنى قالامقاس اپايدىڭ ەسىندە ءومىر بويى ساقتالىپ قالعان.
بۇل ءبىر عانا جىلى ءسوز ەمەس، ۇلكەن جۇرەكتى ادامنىڭ باتاسى، اق تىلەۋى، جاس كەلىنگە كورسەتكەن اكەلىك مەيىرىمى ەدى. ەستەلىك يەسى كەنەن اتانىڭ قولىندا كىشكەنتاي دومبىراسى بار، اياڭداپ باسىپ كەلىپ، «قايماق قاتقان، قىزىل كۇرەڭ شاي ىشۋگە كەلدىم» دەيتىنىن ەرەكشە ساعىنىشپەن ەسكە الادى. ول كەزدە ءۇي يەلەرى اتانى قۇشاق جايا قارسى الىپ، بار جاقسىسىن الدىنا جايىپ، وتكەن-كەتكەن اڭگىمەسىن تىڭداپ، شاي قۇيىپ بەرەتىن.
كەنەن اتا جاس كەلىنگە وتباسىنىڭ ۇيتقىسى بولا ءبىلۋدى، كەش جاتىپ، ەرتە تۇرۋدى، پەيىلى كەڭ، داستارحانى مول بولۋدى، ادالدىقتى، جاقسى كەلىندەرگە ءتان ۇلگى مەن ونەگەنى ۇنەمى ايتىپ وتىرعان. بۇل وسيەتتەردىڭ ءبارى ارداقتى ۇستازدىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدى. قازاقى تاربيەنىڭ تەرەڭ ءمانى دە وسىندا. ءبىر اۋىز اقىل، ءبىر ساتتىك اڭگىمە، ۇلكەننىڭ باتاسى ادام ومىرىنە باعىت بەرىپ، بولاشاعىنا ءىز قالدىرادى.
اپايىمىزدىڭ ەستەلىگىندە كەنەن اتانىڭ ەڭبەكقور بەينەسى دە ەرەكشە سۋرەتتەلەدى. اتانىڭ قاسقا اتىنا ءمىنىپ شىققان كەزدەگى وتىرىسى، قامشىسىن سەرمەۋى وزگەشە كورىنىس بولعان. اۋلاسىندا جوڭىشقا ءوسىرىپ، شالعىنى قۇلاشتاي سەرمەپ ءشوپ شاپقانىن ول قىزىعا قاراپ تۇراتىن. ءبىر كۇنى تاماق دايىن بولعان كەزدە: «اتا، ۇيدەن تۇسكى اس ءىشىڭىز، شارشادىڭىز عوي»، دەيدى. سوندا كەنەن اتا: «ونىڭ راس، ءبىر قاتار عانا شاباتىن جەر قالدى، بىراق شارشاپ تا قالىپپىن»، دەپ جاۋاپ بەرەدى. قالامقاس اپاي اتانى جۋىنۋعا جىبەرىپ، سول قاتاردى ءوزى شاۋىپ بىتىرەدى. وسىلايشا اتانىڭ العىسى مەن باتاسىن كوبىرەك الادى.
بۇل شاعىن عانا وقيعادا ۇلكەن تاعىلىم بار. وندا كەلىننىڭ ەڭبەككە بەيىمدىلىگى، ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتى، ءۇي ءىشىنىڭ بەرەكەسىن ويلاعان اق پەيىلى كورىنەدى. ال كەنەن اتانىڭ ريزالىعى مەن باتاسى – جاس كەلىننىڭ ءومىر جولىنداعى ەڭ قىمبات رۋحاني سىيدىڭ ءبىرى.
ۇستاز انا كەنەن ازىرباەۆتىڭ شاڭىراعىنا قازاقستاننان عانا ەمەس، تۋىسقان رەسپۋبليكالاردان دا كوپ قوناقتار كەلەتىنىن جازادى. سول قوناقتاردى دينا كەلىنىمەن بىرگە تالاي جۇگىرىپ كۇتىسكەن. بۇل دا اۋىل ءومىرىنىڭ، ونەر ادامىنىڭ اينالاسىنداعى ەلدىك سىيلاستىقتىڭ، قازاقى قوناقجايلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى. كەنەن اتانىڭ سالعان اسەم اندەرى، قوڭىر ءۇنى قالامقاس اپايدىڭ قۇلاعىنان ءالى كۇنگە دەيىن كەتپەگەندەي اسەر قالدىرعان.
ۇستاز انانىڭ حاتى – وتكەن ءومىردىڭ جاي عانا بايانى ەمەس. بۇل حاتتا ەڭبەك ادامىنىڭ تاعدىرى، سوعىستان كەيىنگى اۋىلدىڭ تىرشىلىگى، ۇستازدىق جولدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، كەلىندىك تاربيەنىڭ سالماعى، كەنەن ازىرباەۆتاي الىپ تۇلعانىڭ ادامدىق بولمىسى قاتار ورىلگەن. ارداقتى ۇستازدىڭ ەستەلىگى ارقىلى ءبىز ءبىر ءداۋىردىڭ تىنىسىن، ءبىر اۋىلدىڭ رۋحاني الەمىن، ءبىر اۋلەتتىڭ ونەگەسىن تانيمىز.
قالامقاس مايماقوۆانىڭ ەسىمى كەنەن اۋىلىنىڭ تاريحىندا قادىرلى ۇستاز، اياۋلى انا، ونەگەلى كەلىن، ەڭبەكقور جان رەتىندە ساقتالادى. ال ونىڭ ءوز قولىمەن جازىپ كەتكەن ەستەلىك حاتى كەيىنگى ۇرپاققا وتكەندى قۇرمەتتەۋدى، ۇلكەندەردىڭ ءومىر جولىنان ۇلگى الۋدى، ادال ەڭبەك پەن ادامدىق قاسيەتتى جوعارى قويۋدى ۇيرەتەدى.
مۇرات كەنەنوۆ،
ك. ازىرباەۆ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ ادىسكەرى
