اۋىلىن كورىپ، ازاماتىن تانيسىڭ

باسشي دەگەندە كوز الدىمىزعا ەڭ الدىمەن التىنەمەلدىڭ اسقاق تابيعاتى، ايعايقۇمنىڭ عاجايىپ ءۇنى، اقتاۋ تاۋلارىنىڭ اق شاعىل كەرەمەتى، تاريح پەن تابيعات توعىسقان كيەلى مەكەن كەلەدى. بىراق باسشي تەك تۋريستەر كەلىپ كەتەتىن اۋىل عانا ەمەس. بۇل ەلدىڭ جادىنا شەجىرەسى، كونەكوز قاريالاردىڭ اڭگىمەسى، ەڭبەك ادامدارىنىڭ تاعدىرى، اۋىلدى كوركەيتۋگە كۇش سالعان ازاماتتاردىڭ ىسىمەن جازىلعان قۇتتى قونىس.

اۋىل تاريحى

اۋىلدىڭ تاريحىن تارازىلاعاندا، ونىڭ بۇگىنگى كەلبەتىن ءبىر كۇندە قالىپتاسقان قۇبىلىس دەپ قاراۋعا بولمايدى. باسشيدىڭ ءار كەزەڭىندە ەلگە قىزمەت ەتكەن، شارۋاشىلىقتىڭ ىرگەسىن بەكىتكەن، اۋىلدىڭ بولاشاعىنا جول اشقان تۇلعالار بولدى. سولاردىڭ ەڭبەگى بۇگىنگى ۇرپاققا امانات بولىپ جەتتى. ال بۇگىنگى باسشي سول اماناتتى جالعاپ، جاڭا زامان تالابىنا بەيىمدەلىپ، تۋريزمگە، كاسىپكەرلىككە، الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا، ۇلتتىق قۇندىلىققا قاتار بەت بۇرىپ وتىرعان اۋىلداردىڭ ءبىرى.

باسشي اۋىلىنىڭ اقساقالى وكەن ءابىلماجىنۇلىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل ءوڭىردىڭ ءار سايى مەن اسۋىنىڭ ءوز تاريحى بار. بۇگىندە جۇرت التىنەمەل دەپ اتايتىن اسۋ كەزىندە جاماننىڭ اسۋى اتالعان. ەل اۋزىنداعى دەرەك بويىنشا، جامان نايمان ەلىنىڭ بايى بولعان. تەزەك تورە وسى ءوڭىردى بيلەپ تۇرعان تۇستا جامان وسى جەردى سۇراپ الىپ، قونىستانعان دەسەدى. سودان بەرى بۇل ماڭ ەل ىشىندە جاماننىڭ اسۋى دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى بولعان.

وكەن اقساقال باسشيدىڭ ورنالاسقان جەرىن ەرەكشە ىقىلاسپەن سيپاتتايدى. اينالاسىن تاۋ قورشاعان، جازىق دالاعا ورنىققان اۋىلدىڭ تابيعاتى دا، تاعدىرى دا بولەك. التىنەمەل اتاۋىنىڭ ءوزى قالماق تىلىندەگى “التىن ەر” دەگەن ماعىنامەن بايلانىستىرىلىپ ايتىلادى. ونىڭ ماڭىنداعى تۇلكىلى اسۋى، قويتاس جايلاۋى، شوقان باستاۋى، مىڭبۇلاق، نايزاتاپقان اراسانى، جارتاس سۋرەتتەرى مەن قاراعايلى القاپتار وسى ءوڭىردىڭ تاريحي جانە تابيعي بايلىعىن ايعاقتايدى.

اۋىل تاريحى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، وكەن ءابىلماجىنۇلى اكەسى تۋرالى دا تەبىرەنە ەسكە الادى. اكەسى ءابىلماجىن ەسكىشە حات تانىعان، ءدىني ساۋاتى بار، كوكىرەگى وياۋ ادام بولعان. ول كىسى 1916 جىلى قويتاس جايلاۋىنداعى تاسقا اراب ارپىمەن “قۇرمانباي عابدىماجىن قۇرمانبايۇلى” دەپ قاشاپ جازىپ قالدىرعان. بۇل ءبىر اۋلەتتىڭ عانا بەلگىسى ەمەس، تۇتاس ءوڭىر تاريحىنىڭ كۋاسى ىسپەتتى. سوعىس جىلدارىندا مايدانعا اتتانىپ، ەلگە ورالماعان تالاي ازاماتتىڭ تاعدىرى باسشي شەجىرەسىنە وسىلايشا ءسىڭىپ كەتكەن.

باسشي اۋىلىنىڭ قالىپتاسۋىنا داۋلەت شالدىبايۇلى، اسەمبەك امىرباەۆ، شايپوللا نۇرعازين، سايدوللا شاريپوۆ، عالىم تۇرعانباەۆ سياقتى ازاماتتاردىڭ قوسقان ۇلەسى زور. اسىرەسە عالىم تۇرعانباەۆتىڭ ەسىمى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جادىندا ەرەكشە ساقتالعان. ول باسشي اۋىلىن وركەندەتۋگە، التىنەمەل ۇلتتىق پاركىن قۇرۋ ىسىنە مۇرىندىق بولعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. كەزىندە ۇلتتىق پارك قۇرۋ باستاماسىنا كۇمانمەن قاراعاندار دا بولعان. سونداي شاقتا عالىم تۇرعانباەۆتىڭ “بۇل جەردىڭ قىزىعىن ەرتەڭ ۇرپاقتارىڭ كورەدى” دەگەن ءسوزى ەل اۋزىندا قالىپ قويدى. ۋاقىت سول ءسوزدىڭ اقيقاتىن دالەلدەدى.

بۇگىندە باسشي اتاۋى التىنەمەلمەن قاتار اتالادى. ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى تۋريستىك نىساندار اۋىلدىڭ دامۋىنا جاڭا مۇمكىندىك اشتى. بىراق مۇمكىندىك وزدىگىنەن يگىلىككە اينالمايدى. ونى ۇيىمداستىراتىن، حالىقتىڭ مۇددەسىمەن ۇشتاستىراتىن، ينفراقۇرىلىممەن بەكىتەتىن، بولاشاققا باعىتتايتىن ىسكەرلىك كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، بۇگىنگى اۋىل اكىمى مۇحيت نەسىپبايۇلىنىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتى باسشيدىڭ قازىرگى دامۋ باعىتىمەن تابيعي تۇردە ساباقتاسىپ جاتىر.

اۋىل اكىمىنىڭ ەڭبەك جولى

مۇحيت نەسىپبايۇلى اسشي اۋىلىنىڭ تۋماسى، وسى اۋىلداعى ورتا مەكتەپتە وقۋىن اياقتايدى. ءبىر شاڭىراقتا جەتى بالا تاربيەلەنگەن وتباسىنداعى كەنجە ۇل رەتىندە ونىڭ موينىنا ەرتە جاستان جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلدى. الدىنداعى اعا اپكەلەرى جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ، جان جاققا كەتكەن سوڭ، قارا شاڭىراققا يە بولۋ مىندەتى مۇحيتقا بۇيىردى.

ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن جاس جىگىتتىڭ دە ءوز ارمانى بولدى. ول دا قالاعا بارىپ ءبىلىم الۋدى، جاڭا ورتا كورۋدى قالاعانى انىق. الايدا اتا اناسىنىڭ اماناتى ونىڭ ءومىر جولىن اۋىلمەن بايلانىستىردى. اكە شەشەسىنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماعان ول اۋىلدا قالىپ، ەڭبەككە ارالاستى. العاشقى ەڭبەك جولى قاراپايىم تراكتورشىلىقتان باستالدى. سىرت كوزگە قاتارداعى جۇمىس بولىپ كورىنگەنىمەن، بۇل ونىڭ مىنەزىن شىڭداعان ۇلكەن ءومىر مەكتەبى ەدى.

تراكتور تىزگىنىندە جۇرگەن جىلدارى ول جەردىڭ قادىرىن، سۋدىڭ قۇنىن، ەگىننىڭ جايىن، تەحنيكانىڭ ءتىلىن، اۋىل ادامىنىڭ بەينەتىن تەرەڭ ءتۇسىندى. ەرتە تۇرۋ، كۇننىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا قاراماي ەڭبەك ەتۋ، ءىستى ۋاقىتىندا اياقتاۋ، ورتاق شارۋانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋ ونىڭ بويىنداعى تاباندىلىقتى قالىپتاستىردى. اۋىل باسقارۋ ىسىندە بۇگىن كورىنىپ جۇرگەن شارۋاقورلىق، ەسەپپەن جۇمىس ىستەۋ، ءار ءىستىڭ تۇبىنە جەتۋگە ۇمتىلۋ سول ەڭبەك مەكتەبىنەن باستاۋ الادى.

جاس مۇحيتتىڭ قالىپتاسۋىنا بىلىكتى باسشى عالىم تۇرعانباەۆتىڭ دا ىقپالى از بولعان جوق. تاجىريبەلى ازاماتتىڭ جانىندا ءجۇرىپ، ول تەك جۇمىس ىستەۋدى عانا ەمەس، ءىستى ۇيىمداستىرۋدى، ادامدارمەن ءتىل تابىسۋدى، شارۋانىڭ كوزىن تابۋدى ۇيرەندى. اۋىل ءومىرىن سىرتتاي ەمەس، ىشىنەن كورگەن، قارا جۇمىستان وتكەن، ۇلكەندەردەن ءتالىم العان ادامنىڭ كەيىن ەل ىسىنە كەلگەندە ماسەلەنى قاعازدان ەمەس، ومىردەن تانىپ تۇراتىنى دا سوندىقتان.

1983-1985 جىلدارى گەرمانيادا اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ، مۇحيت نەسىپبايۇلى الماتىداعى مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا مال شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋشى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدى. جوعارى وقۋ ورنىنان العان ءبىلىمى كەيىنگى شارۋاشىلىق جۇمىسىنا دا، ەل باسقارۋ ىسىنە دە بەرىك نەگىز بولدى. اۋىلعا ورالعان سوڭ سول تۇستا اشىلعان “دامۋ” كووپەراتيۆىن باسقاردى. 1996 جىلى ۇجىمشار تاراعاننان كەيىن التىنەمەل ۇلتتىق پاركىندە ەڭبەك ەتتى. 1997 جىلى نۇرىم اۋىلىندا قۇرىلعان كووپەراتيۆتە ورىنباسار بولىپ جۇمىس ىستەدى.

2001 جىل ونىڭ ومىرىندەگى ماڭىزدى بەلەستەردىڭ ءبىرى بولدى. سول جىلى جەكە شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ، ءوز الدىنا ەڭبەك ەتۋگە بەل بۋدى. بۇل كەزدە قولىندا بار بولعانى 14 قوي، 4-5 ەشكى، 2-3 سيىر عانا بار ەدى. كوپشىلىك ونىڭ بۇل قادامىنا كۇمانمەن قاراعان. بىراق ەڭبەككە سەنگەن ادامدى كۇمان توقتاتا المايدى. ول كۇندىز ءتۇنى تىنباي جۇمىس ىستەپ، قولداعى ازىن كوبەيتتى. جىلدار وتە 14 قويدى 1000 باسقا جەتكىزدى. ءۇش ءۇيىر جىلقى، 100 باس ءىرى قارا ۇستاعان ىرگەلى شارۋاشىلىققا اينالدىردى. مالدىباستاۋ جەرىنەن جايلاۋ مەن قىستاۋ ساتىپ الىپ، ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كوردى.

بۇل تابىستىڭ ارتىندا جاي عانا مال ءوسىرۋ ەمەس، ناقتى ءبىلىم، تاجىريبە، ەسەپ، ءتوزىم جانە تاباندىلىق جاتتى. ول مال ازىعىن ءوزى دايىندادى. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى تاپشى كەزەڭدە جۇگەرى مەن ارپانى قولمەن ورىپ، قولمەن باستىرعان كەزدەرى دە بولدى. تەحنيكا ءجيى بۇزىلاتىن قيىن ۋاقىتتا قاجەتتى بولشەكتەردى تاۋىپ اكەلىپ، اۋىلداستارىنا تەگىن بەرىپ، اۋىل تىرشىلىگىنىڭ توقتاپ قالماۋىنا سەپتەستى. مۇنداي ءىس ادامنىڭ شارۋاقورلىعىن عانا ەمەس، ەلگە دەگەن جاناشىرلىعىن دا تانىتادى.

ىسكەر ازامات ءۇشىن بايلىقتىڭ ولشەمى مال باسىمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ول بالالارىن وقىتىپ، ەل قاتارلى ازامات ەتۋگە كۇش سالدى. 2020 جىلى بالالارى ءوسىپ، ءوز ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك جولىن باستاعان سوڭ، قولىنداعى مالىن ساتىپ، ولارعا قالادان باسپانا اپەردى. بۇل اكەنىڭ وتباسى الدىنداعى پارىزىن تەرەڭ تۇسىنگەنىن كورسەتەتىن ازاماتتىق ءىس ەدى.

سول جىلدان باستاپ ول اۋىلدى دامىتۋ ىسىنە دە بەلسەنە ارالاسا باستادى. اۋىل اكىمى باقىتالى الىبەكۇلىنىڭ كومەكشىسى رەتىندە باسشيداعى ناقتى شارۋالاردىڭ قاسىندا ءجۇردى. سول كەزەڭدە اۋىلداعى ەكى سۋ قويماسىنىڭ جۇمىسى اياقتالماي تۇرعان ەدى. مۇحيت نەسىپبايۇلى جوعارى مەن تومەنگە شاپقىلاپ، وسى سۋ قويمالارىنىڭ بىتۋىنە اتسالىستى. قۇجات، ۇيىمداستىرۋ، جاۋاپتى ورىندارمەن بايلانىس، ماسەلەنى قايتا قايتا كوتەرۋ سياقتى كوزگە كوپ كورىنە بەرمەيتىن جۇمىستىڭ ءبارى اۋىل ءۇشىن قاجەت بولاتىن.

2022 جىلى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. دەپۋتاتتىق قىزمەتىندە دە اۋىل مەن ءوڭىر مۇددەسىن العا قويدى. اسىرەسە التىنەمەل اسۋىنىڭ جولىن جاساتۋعا قوسقان ەڭبەگىن جۇرت جاقسى بىلەدى. سونىمەن قاتار سارىوزەك اۋماعىندا سالىنعان قىتايلىق “الەتسەم” تسەمەنت زاۋىتىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن رەتتەۋ باعىتىندا دا بەلسەندىلىك تانىتتى. بۇل ونىڭ تەك اۋىل ىشىندەگى كۇندەلىكتى شارۋامەن عانا شەكتەلمەي، وڭىرلىك دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە دە بەيجاي قارامايتىنىن كورسەتەدى.

اۋىل اكىمى زەينەتكە شىققاننان كەيىن، 2023 جىلى باسشي تۇرعىندارىنىڭ ۇسىنىسىمەن سايلاۋعا قاتىسىپ، 2024 جىلى اۋىل اكىمى بولىپ سايلاندى. حالىقتىڭ وعان سەنىم ارتۋى بەكەر ەمەس. ەل ادامدى سوزىنە قاراپ ەمەس، ىسىنە قاراپ باعالايدى. ال مۇحيت نەسىپبايۇلىنىڭ ءومىر جولى ەڭبەكپەن، تاباندىلىقپەن، ناقتى ناتيجەمەن ورىلگەن. قولداعى 14 قويدى مىڭ باسقا جەتكىزگەن ادام اۋىلدىڭ دا مۇمكىندىگىن دۇرىس باعالاپ، ءار ءىستىڭ ەسەبىن تابا بىلەتىنىن دالەلدەدى.

ناقتى اتقارىلعان جۇمىستار

اۋىل اكىمى بولىپ سايلانعاننان كەيىن مۇحيت نەسىپبايۇلى ەڭ الدىمەن ەلدىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا، الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى نىعايتۋعا جانە تۇرعىندارعا قاجەتتى نىسانداردى كوبەيتۋگە باسا نازار اۋداردى. سەبەبى اۋىلدىڭ دامۋى ەڭ اۋەلى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنان، باسپاناسىنان، جولىنان، جارىعىنان، اۋىزسۋىنان، تازالىعىنان باستالادى. باسشي سەكىلدى تۋريستىك الەۋەتى زور اۋىل ءۇشىن بۇل ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى ءتىپتى بولەك.

ارينە، اۋىلدا اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستار ءبىر ادامنىڭ عانا ەڭبەگىمەن جۇزەگە اسادى دەۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي يگىلىكتى ىستەردىڭ ارتىندا مەملەكەت ساياساتى، وبلىس پەن اۋدان باسشىلارىنىڭ قولداۋى، ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسى جانە اۋىل اكىمىنىڭ تاباندى ىزدەنىسى جاتىر. اۋىل اكىمى ەلدىڭ مۇقتاجىن جوعارىعا جەتكىزىپ، جوبالاردىڭ ماڭىزىن دالەلدەپ، قۇجاتتىق جانە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇيەلەسە، وبلىس پەن اۋدان باسشىلارى سول باستامالارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ، ناقتى ناتيجەنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىك جاساپ كەلەدى.
2024 جىلى كەربۇلاق اۋدانى بويىنشا 17 امبۋلاتوريا سالۋ جوسپارى بەكىتىلگەندە، باستاپقىدا باسشي اۋىلىنا ءبىر عانا امبۋلاتوريا قاراستىرىلعان ەدى. الايدا اۋىل اكىمى ەلدى مەكەندەگى تۇرعىندار سانىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن، سونىمەن بىرگە باسشيعا كەلەتىن تۋريستەر لەگىنىڭ كوبەيگەنىن العا تارتىپ، بۇل ماسەلەنى جوعارى دەڭگەيدە كوتەردى. اۋىلدىڭ ناقتى جاعدايى وبلىس جانە اۋدان باسشىلارىنا جەتكىزىلدى. ناتيجەسىندە جاۋاپتى باسشىلاردىڭ قولداۋىمەن اۋىلدىق وكرۋگتە ءبىر ەمەس، ءۇش امبۋلاتوريا سالىندى.

بۇل اۋىل ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولدى. ويتكەنى امبۋلاتوريا جاي عانا عيمارات ەمەس. ول حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا دەگەن قامقورلىقتىڭ، اۋىل بولاشاعىنا دەگەن سەنىمنىڭ كورىنىسى. اسىرەسە تۋريستىك ايماققا اينالىپ كەلە جاتقان باسشي ءۇشىن العاشقى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدى بولۋى وتە ماڭىزدى. تۇرعىندارعا دا، سىرتتان كەلەتىن قوناقتارعا دا دەر كەزىندە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ اۋىلدىڭ وركەنيەتتى دامۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى.

اۋىل اكىمىنىڭ ىسكەرلىگىن ايقىن كورسەتەتىن تاعى ءبىر باعىت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى. كەيىنگى جىلدارى باسشي اۋىلىندا الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلارعا ارناپ تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ، ەل يگىلىگىنە بەرىلدى. 2024 جىلى 7 تۇرعىن ءۇيدىڭ سالىنۋى، 2025 جىلى تاعى 23 ءۇيدىڭ پايدالانۋعا تاپسىرىلۋى اۋىلداعى باسپانا ماسەلەسىن كەزەڭ كەزەڭىمەن شەشۋگە باعىتتالعان ناقتى قادام بولدى. بۇل تەك ءۇي سالۋ ەمەس، اۋىلدا قالعىسى كەلەتىن ازاماتتارعا، جاس وتباسىلارعا، الەۋمەتتىك قولداۋعا مۇقتاج جاندارعا ەرتەڭگى كۇنگە سەنىم بەرۋ.

مۇنداي الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بوي كوتەرۋى دە وبلىس پەن اۋدان دەڭگەيىندەگى قولداۋدىڭ ناقتى كورىنىسى. اۋىل اكىمى تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسىن جەتكىزىپ، قاجەتتىلىكتى دالەلدەپ وتىرسا، جوعارى تۇرعان باسشىلىق تاراپىنان ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانىپ، اۋىلداعى ماڭىزدى جوبالار ىسكە اسىپ كەلەدى. سوندىقتان باسشيداعى ءاربىر جاڭا ءۇي، ءاربىر جاڭا الەۋمەتتىك نىسان ەلگە جاقىن باسقارۋدىڭ، جەرگىلىكتى باستامانى قولداي ءبىلۋدىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى.

باسشي اۋىلدىق وكرۋگىندە 2446 تۇرعىن تۇرادى. بۇل از اۋىل ەمەس. ونىڭ ۇستىنە تۋريستىك ماڭىزى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. مۇنداي اۋىلدا تۇرعىن ءۇي، جول، جارىق، سۋ، مەديتسينالىق قىزمەت، كاسىپكەرلىك، تازالىق، قوعامدىق ءتارتىپ ءبىر بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ءبىر سالاداعى ولقىلىق ەكىنشى سالانىڭ دامۋىنا دا اسەر ەتەدى. سوندىقتان اۋىل اكىمىنىڭ جۇمىسى جەكە جەكە ناۋقان رەتىندە ەمەس، تۇتاس دامۋ جۇيەسى رەتىندە كورىنىپ وتىر.

سوڭعى جىلدارى اۋىلدىق وكرۋگكە قاراستى ەلدى مەكەندەردە دە ناقتى جۇمىستار اتقارىلدى. اقتوبە اۋىلىنىڭ كوشەلەرىنە تولىقتاي اسفالت توسەلدى. بۇل تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى قاتىناسىنا عانا ەمەس، اۋىلدىڭ سىرتقى كەلبەتىنە دە وڭ اسەر ەتتى. باسشي، اقتوبە جانە نۇرىم اۋىلدارىنىڭ كوشەلەرىن جارىقتاندىرۋ جۇمىستارى دا قولعا الىنۋدا. كوشە جارىعى اۋىل قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە، تۇرعىنداردىڭ جايلىلىعى ءۇشىن دە، ەلدى مەكەننىڭ مادەني كەلبەتى ءۇشىن دە قاجەت.

اۋىزسۋ ماسەلەسى دە اۋىل تىرشىلىگىنىڭ نەگىزگى وزەگىنىڭ ءبىرى. باسشي وڭىرىندە شارۋاشىلىقتىڭ دامۋى، مال مەن ەگىننىڭ جايى، تۇرعىنداردىڭ كۇنكورىسى سۋعا تىكەلەي بايلانىستى. وسى تۇرعىدان العاندا، اۋىل اۋماعىنداعى ەكى سۋ قويماسىنا جۇرگىزىلگەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءىس بولدى. بۇل جۇمىستىڭ اياقتالۋىنا وبلىس جانە اۋدان باسشىلارىنىڭ قولداۋى ىقپال ەتسە، اۋىل اكىمى وسى ماسەلەنىڭ شەشىلۋى ءۇشىن تاباندىلىق تانىتىپ، ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن قاداعالاپ، ەلگە قاجەتتى ءىستىڭ اياقسىز قالماۋىنا كۇش سالدى.

بۇگىندە سول ەڭبەكتىڭ ناقتى يگىلىگىن 80-گە تارتا شارۋاشىلىق كورىپ وتىر. سۋ قويمالارى مال شارۋاشىلىعىمەن جانە ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن ازاماتتاردىڭ جۇمىسىن جۇيەلەۋگە، جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا، ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەمەك، اۋىل اكىمىنىڭ بۇل باعىتتاعى ەڭبەگى قاعازداعى ەسەپپەن ەمەس، شارۋانىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمەن ولشەنەدى.

اۋىل اقساقالى وكەن ءابىلماجىنۇلى دا سوڭعى جىلدارى اتقارىلعان جۇمىستارعا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، باسشيدا اۋىزسۋ ماسەلەسى شەشىلگەن، اۋىلىشىلىك جولدار جوندەلگەن، تازالىق جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اسىرەسە اۋىلدىڭ اۋدان بويىنشا تازالىق جاعىنان الدىڭعى قاتاردا تۇرۋى كوپشىلىكتىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتەدى. بۇل باسشي ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ويتكەنى اۋىلعا كەيىنگى جىلدارى وتاندىق قانا ەمەس، شەتەلدىك تۋريستەر دە كوپتەپ كەلە باستادى.

– باسشيعا كەلگەن قوناق ەڭ الدىمەن اۋىلدىڭ تازالىعىن، جولىن، تۇرعىنداردىڭ ىقىلاسىن كورەدى. سوندىقتان اۋىلدىڭ كوركى مەن ءتارتىبى بارىمىزگە ورتاق ءىس. اكىمنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسى كوزگە كورىنىپ تۇر. تۋريزم دامىعان سايىن وسى سالاعا بەت بۇرعان تۇرعىندار دا كوبەيىپ كەلەدى. قوناقۇي سالىپ، كەلۋشىلەرگە ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە نيەتتەنگەن ازاماتتار بار. مۇنىڭ ءبارى باسشي اۋىلىنىڭ بولاشاعىنا جول اشاتىن جاقسى باستامالار، – دەيدى اۋىل اقساقالى.

باسشي اۋىلىنداعى وزگەرىستەرگە قاراپ، ءبىر نارسەنى انىق اڭعارۋعا بولادى. مۇندا اتقارىلعان ءار ءىس اۋىل اكىمىنىڭ تاباندىلىعى مەن وبلىس، اۋدان باسشىلارىنىڭ قولداۋى ۇشتاسقاندا عانا ناتيجەگە جەتىپ وتىر. اۋىلدىڭ ماسەلەسىن ءبىلۋ ءبىر بولەك، ونى جوعارىعا جەتكىزىپ، شەشىم قابىلداتۋ ءبىر بولەك. مۇحيت نەسىپبايۇلىنىڭ باسقارۋ تاسىلىندە وسى ەكى باعىت قاتار كورىنەدى. ول ەلدىڭ مۇڭىن تىڭداپ قانا قويماي، سول ماسەلەنى ناقتى جوباعا اينالدىرىپ، ءتيىستى ورىندارعا دالەلدەپ جەتكىزۋگە كۇش سالىپ كەلەدى.

ءتۋريزمنىڭ ءتورى

باسشي اۋىلىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، مۇندا تۋريزم اۋىل ءومىرىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ كەلەدى. بۇگىندە تۋريستىك باعىتتا ناقتى جۇمىس ىستەپ وتىرعان 14 كاسىپكەر بار. سونىمەن قاتار قوناقۇي، كولىك جۋۋ ورنى، اسحانا سياقتى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىن سالىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. بۇل اۋىل حالقىنىڭ جاڭا زامان تالابىنا بەيىمدەلە باستاعانىن كورسەتەدى. بۇرىن مال مەن ەگىنگە سۇيەنگەن اۋىل ەندى تابيعات پەن تاريحتى دا تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا ۇمتىلۋدا.

الايدا ءتۋريزمدى دامىتۋ تەك تۋريستەردىڭ كەلۋىمەن شەكتەلمەيدى. كەلگەن قوناق اۋىلدىڭ تازالىعىن كورەدى، جولىن كورەدى، قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن بايقايدى، ادامداردىڭ ىقىلاسىن سەزىنەدى. سوندىقتان باسشي ءۇشىن تازالىق، جارىق، جول، مەديتسينالىق قىزمەت، قوعامدىق ءتارتىپ، كاسىپكەرلىك نىسانداردىڭ ساپاسى ءبارى بىردەي ماڭىزدى. اۋىل اكىمى وسى سالالاردىڭ ءبىر بىرىنەن بولەك ەمەس، تۇتاس جۇيە ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى.

باسشيعا كەلگەن تۋريستەردىڭ كوبى ازىرگە ايعايقۇم مەن اقتاۋ تاۋلارىنا بارۋمەن شەكتەلىپ ءجۇر. بۇل باعىتتار، ارينە، التىنەمەلدىڭ ەڭ تانىمال نىساندارى. بىراق باسشي ماڭىندا تۋريستەردىڭ نازارىن اۋداراتىن وزگە دە تاريحي، تابيعي جانە ولكەتانۋ ورىندارى جەتكىلىكتى. شوقان ءۋاليحانوۆ مەموريالدىق مۋزەيى، شوقان باستاۋى، مىڭبۇلاق، نايزاتاپقان اراسانى، جارتاس سۋرەتتەرى، قاراعايلى ورمان مەن شالعىندى القاپتار شەتەلدىك قوناقتار ءۇشىن دە، وتاندىق ساياحاتشىلار ءۇشىن دە ەرەكشە قىزىقتى ورىندار بولا الادى.

وسى تۇرعىدان العاندا، اۋىل اكىمىنىڭ الداعى ماقساتى باسشيدى تەك ءبىر ەكى تۋريستىك باعىتپەن شەكتەلەتىن اۋىل رەتىندە قالدىرماۋ. تۋريستىك مارشرۋتتاردى كەڭەيتۋ، جاڭا باعىتتاردى جۇيەلەۋ، اۋىل تۇرعىندارىن وسى سالاعا تارتۋ، ساپالى قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. مۇنداي جۇمىس وزدىگىنەن قالىپتاسپايدى. ول ءۇشىن ينفراقۇرىلىم، اقپاراتتىق تاقتايشالار، جولسىلتەمەلەر، جەرگىلىكتى گيدتەر، قاۋىپسىزدىك شارالارى، قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى، قوناق قابىلداۋ مادەنيەتى قاتار دامۋى كەرەك.

باسشي ءۇشىن ءتۋريزمنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى بار. ول اۋىل تۇرعىندارىنا جاڭا تابىس كوزىن اشادى. قوناقۇي اشقان كاسىپكەر، اسحانا سالعان وتباسى، كولىك قىزمەتىن كورسەتەتىن ازامات، تۋريستكە جول كورسەتەتىن جەرگىلىكتى گيد، ۇلتتىق تاعام نەمەسە قولونەر ۇسىناتىن انالار كەڭەسى، ءبارى دە وسى سالانىڭ اينالاسىندا بىرىگە الادى. تۋريزم دامىسا، اۋىلدا جۇمىس كوبەيەدى. جۇمىس كوبەيسە، جاستاردىڭ تۋعان جەردە قالۋىنا مۇمكىندىك تۋادى.

اۋىل اكىمىنىڭ تۋريزمگە قاتىستى كوزقاراسى دا وسى ويمەن ساباقتاس. ول باسشيدى تابيعي كوركىمەن عانا ەمەس، قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىمەن، ۇلتتىق بولمىسىمەن، مادەنيەتىمەن، قوناقجايلىعىمەن تانىتۋدى قالايدى. بۇل باعىتتا وبلىس پەن اۋدان باسشىلارىنىڭ قولداۋى ەرەكشە قاجەت. سەبەبى تۋريستىك اۋىلدىڭ دامۋى تەك اۋىل اكىمىنىڭ باستاماسىمەن شەكتەلمەيدى. جول، جارىق، سۋ، بايلانىس، قاۋىپسىزدىك، كاسىپكەرلىكتى قولداۋ، مامان دايارلاۋ سياقتى ماسەلەلەر كەشەندى قولداۋدى قاجەت ەتەدى.

بۇگىنگى باسشي وسى ۇلكەن جولدىڭ باسىندا تۇر. تابيعاتى بار، تاريحى بار، تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعى بار. ەندىگى مىندەت سول مۇمكىندىكتى جۇيەلەپ، ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ. مۇحيت نەسىپبايۇلىنىڭ اۋىلدى دامىتۋداعى باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى دە وسى. ول ءتۋريزمدى سىرتتان كەلەتىن قوناقتاردىڭ سانى رەتىندە عانا ەمەس، اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن سالا رەتىندە قاراستىرادى.

ۇلتتىق پاركپەن سەلبەستىك

باسشي مەن التىنەمەل ۇلتتىق پاركىنىڭ بايلانىسى تۋرالى بولەك ايتۋ كەرەك. بۇل ەكى ۇعىم بۇگىندە ءبىر بىرىمەن اجىراعىسىز ساباقتاسىپ كەتكەن. ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى تۋريستىك نىساندار اۋىلدىڭ تىنىس تىرشىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازىر ۇلتتىق پاركتىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى دە ەداۋىر ارتقان. كەيىنگى جىلدارى پارك 54 جاڭا تەحنيكامەن قامتىلدى. بۇل تابيعاتتى قورعاۋ، جولداردى كۇتىپ ۇستاۋ، تۋريستىك باعىتتاردى رەتتەۋ، ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋ ىسىنە ۇلكەن دەمەۋ.بۇگىندە اۋىلدىڭ 169 تۇرعىنى التىنەمەل ۇلتتىق پاركىندە جۇمىس ىستەيدى. بۇل ءبىر اۋىل ءۇشىن از كورسەتكىش ەمەس. دەمەك، ۇلتتىق پارك جەرگىلىكتى حالىققا تۇراقتى جۇمىس كوزى بولىپ وتىر. ءبىر وتباسىنىڭ تابىسى، ءبىر شاڭىراقتىڭ بەرەكەسى، ءبىر ازاماتتىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى وسى ەڭبەكپەن بايلانىستى. سوندىقتان ۇلتتىق پارك پەن اۋىل اراسىنداعى بايلانىس تەك مەكەمەلىك قارىم قاتىناس ەمەس، حالىقتىڭ تۇرمىسىمەن تىكەلەي ساباقتاسقان ومىرلىك بايلانىس.

تۋريستىك نىساندار ۇلتتىق پارك اۋماعىندا ورنالاسقانىمەن، سىرتتان كەلگەن قوناقتارعا قىزمەت كورسەتىپ، تابىس تاۋىپ وتىرعاندار نەگىزىنەن اۋىل تۇرعىندارى. قوناقۇي اشىپ، اسحانا سالىپ، كولىك قىزمەتىن ۇسىنىپ، جول كورسەتىپ، تۋريستەردى قابىلداپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ كوبى وسى باسشي ءوڭىرىنىڭ ادامدارى. بۇل اۋىل حالقىنىڭ تابيعات بايلىعىن ساقتاي وتىرىپ، ونى كاسىپ كوزىنە اينالدىرۋعا بەت بۇرعانىن كورسەتەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا، اۋىل اكىمىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ۇلتتىق پاركپەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى ساقتاپ، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇددەسىن ءتۋريزمنىڭ دامۋىمەن ۇشتاستىرۋ. تابيعاتتى قورعاۋ مەن ەلدىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءبىر بىرىنە قارسى ۇعىم ەمەس. كەرىسىنشە، دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان جاعدايدا ەكەۋى قاتار داميدى. تابيعات ساقتالسا، تۋريزم داميدى. تۋريزم دامىسا، اۋىلدا جۇمىس كوبەيەدى. جۇمىس كوبەيسە، حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارادى.

كەزىندە عالىم تۇرعانباەۆ التىنەمەل ۇلتتىق پاركىن قۇرۋ ىسىنە كىرىسكەندە بۇل باستامانى تۇسىنبەي، قارسى پىكىر ايتقاندار دا از بولماعان. ول كەزدە كوپشىلىك ءۇشىن تابيعاتتى قورعاۋ، تاريحي جانە تابيعي نىسانداردى ساقتاۋ، ونى كەلەر ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ وڭاي قابىلدانا قويعان جوق. سونداي ساتتەردە عالىم اعانىڭ «بۇل جەردىڭ قىزىعىن ەرتەڭ ۇرپاقتارىڭ كورەدى» دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن ەل جادىندا ساقتالىپ قالدى.

ۋاقىت سول ءسوزدىڭ اقيقاتىن دالەلدەدى. بۇگىندە التىنەمەل ۇلتتىق پاركى تەك قورعالاتىن تابيعي اۋماق قانا ەمەس، ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا سەرپىن بەرىپ وتىرعان ۇلكەن مۇمكىندىككە اينالدى. كەشە كۇمانمەن قاراعان جۇرتتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى وسى تابيعاتتىڭ، وسى تاريحي مەكەننىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر.

باسشي اۋىلى ءۇشىن ۇلتتىق پارك تابيعاتتىڭ سىيى عانا ەمەس، ەلدىڭ ەرتەڭىن ايقىندايتىن ۇلكەن مۇمكىندىك. وسى مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانۋ ءۇشىن اۋىل اكىمدىگى، ۇلتتىق پارك باسشىلىعى، اۋدان جانە وبلىس دەڭگەيىندەگى جاۋاپتى مەكەمەلەر بىرلەسە جۇمىس اتقارۋى قاجەت. تابيعاتتى قورعاۋ، تۋريستىك باعىتتاردى دامىتۋ، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كاسىپكەرلىك باستامالارىن قولداۋ، ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ ءوزارا ۇيلەسكەندە عانا باسشي تولىققاندى تۋريستىك ورتالىققا اينالادى.

انالار كەڭەسىنىڭ العىسى

اۋىل ءومىرىن جانداندىرۋدا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگى دە ماڭىزدى. باسشي اۋىلىنىڭ ءدال ورتاسىندا الىستان كوز تارتاتىن ەكى قازاق ءۇي بار. ءبىر قاراعاندا ۇلتتىق ناقىشتاعى ادەمى نىسان سياقتى كورىنگەنىمەن، ونىڭ ارتىندا اۋىل اكىمىنىڭ ەلدىك ىسكە قولداۋ بىلدىرگەن ناقتى شەشىمى، انالار كەڭەسىنىڭ ىنتاسى جانە اۋىلدىڭ قوعامدىق ءومىرىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان يگى باستاما جاتىر.

انالار كەڭەسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، اۋىل اكىمدىگىنىڭ اۋلاسىنداعى بوس جەرگە كاسىپكەرلىك نىسانىن اشقىسى كەلگەندەر از بولماعان. بىراق اۋىل اكىمى بۇل جەردىڭ اۋىلدىڭ رۋحاني كەلبەتىنە، قوعامدىق ومىرىنە قىزمەت ەتەتىن ورىن بولعانىن دۇرىس كوردى. وسىلايشا اۋىل ورتاسىنان ەكى قازاق ءۇي تىگىلىپ، انالار كەڭەسىنىڭ جۇمىس جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك جاسالدى.

بۇگىندە بۇل كيىز ۇيلەر ساندىك نىسان عانا ەمەس، اۋىلدىڭ ۇلتتىق بولمىسىن تانىتاتىن، تۋريستەردى قابىلدايتىن، ەلدىڭ ءداستۇرىن كورسەتەتىن، كوپشىلىك باس قوساتىن بەرەكەلى ورىنعا اينالدى. مۇندا كەلگەن قوناقتار قازاقى قوناقجايلىقتى سەزىنەدى، اۋىلدىڭ تىنىسىمەن تانىسادى، ۇلتتىق ورتاعا ەنگەندەي اسەر الادى. ەڭ ماڭىزدىسى، بۇل باستاما تابىس تابۋ ماقساتىمەن عانا شەكتەلمەيدى. قازاق ۇيلەرگە كەلگەن تۋريستەردەن تۇسكەن قارجى مادەني شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا، اۋىلداعى جاعدايى تومەن وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋگە جۇمسالادى.

وتكەن جىلى انالار كەڭەسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن عالىم تۇرعانباەۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان ۇلكەن مەرەكەلىك شارا ۇيىمداستىرىلدى. ەل ەسىندە قالعان ازاماتتىڭ ەڭبەگىن ۇلىقتاعان بۇل جيىن اۋىل جۇرتشىلىعىنىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. مۇنداي شارالار اۋىلدىڭ رۋحاني ءومىرىن بايىتىپ قانا قويماي، كەيىنگى ۇرپاققا ەلگە ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردى تانىتۋدىڭ، ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتۋدىڭ جاقسى ۇلگىسىن قالىپتاستىرادى.

ارينە، انالار كەڭەسى باسقا اۋىلداردا دا بار. بىراق اۋىل اكىمىنىڭ قولداۋىمەن جەر ءبولىنىپ، كيىز ءۇي تىگىلىپ، انالارعا ناقتى جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك جاسالعان وسىنداي يگىلىكتى ءىستى باسشي اۋىلىنان كورۋدىڭ ءوزى كوڭىل قۋانتادى. بۇل اۋىلداعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قاعاز جۇزىندە عانا ەمەس، ناقتى ىسكە ارالاسىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.

مۇنداي باستامانىڭ قۇندىلىعى سوندا، ول ءبىر مەزەتتە بىرنەشە ماڭىزدى مىندەتتى اتقارىپ وتىر. بىرىنشىدەن، اۋىلدىڭ ورتاسىنا ۇلتتىق سيپات بەردى. ەكىنشىدەن، تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىردى. ۇشىنشىدەن، انالار كەڭەسىنىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىردى. تورتىنشىدەن، تۇسكەن قارجى قايىرىمدىلىق پەن مادەني شارالارعا جۇمسالىپ، اۋىل ىشىندەگى ىنتىماقتى كۇشەيتتى.

اۋىل اكىمىنىڭ ىسكەرلىگى كەيدە ۇلكەن قۇرىلىستاردان، جول مەن جارىقتان، الەۋمەتتىك نىسانداردان كورىنسە، كەيدە وسىنداي شاعىن باستامالارعا دۇرىس باعىت بەرۋدەن بايقالادى. سەبەبى اۋىلدى دامىتۋ تەك عيمارات سالۋمەن ولشەنبەيدى. اۋىلدىڭ رۋحىن كوتەرۋ، تۇرعىنداردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپتەۋ، قوعامدىق ۇيىمدارعا مۇمكىندىك بەرۋ دە ەل باسقارۋدىڭ ماڭىزدى قىرى.

باسشي ورتاسىنداعى ەكى قازاق ءۇي وسىنىڭ ايقىن دالەلى. بۇل اۋىلدىڭ كوركىن اشىپ تۇرعان ۇلتتىق بەلگى عانا ەمەس، اكىمدىك پەن انالار كەڭەسىنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگىنەن تۋعان بەرەكەلى باستاما. بۇل جەردە ەلدىك تە، كاسىپ تە، قايىرىمدىلىق تا، مادەنيەت تە توعىسىپ تۇر.

بولاشاق جوسپار

ارينە، اۋىل باسقارۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. اسىرەسە كەربۇلاق سياقتى ۇلكەن اۋداندا ءار اۋىلدىڭ ءوز مۇقتاجى بار. اۋداندا 63 اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار. بىرىنە امبۋلاتوريا قاجەت، بىرىنە مەكتەپ كەرەك، ەندى ءبىرى تۇرعىن ءۇي كۇتەدى. قاي اۋىل دا كوشەسىنىڭ جارىق بولعانىن، جولىنىڭ جوندەلگەنىن، اۋىزسۋىنىڭ تولىق شەشىلگەنىن قالايدى. مۇنداي جاعدايدا ءار جوبانىڭ اۋدان مەن وبلىس دەڭگەيىندە قولداۋ تابۋى وڭاي ەمەس.

وسىنداي باسەكەلى ءارى كۇردەلى جاعدايدا اۋىلدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ اكىمنىڭ ىسكەرلىگىنە، تاباندىلىعىنا جانە دالەلدى سويلەي بىلۋىنە بايلانىستى. قاي ماسەلەنى ءبىرىنشى كوتەرۋ كەرەك، قانداي جوبانىڭ اۋىل بولاشاعىنا اسەرى زور، قاي ءىستىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى ەكەنىن ناقتى ايتا ءبىلۋ قاجەت. ماسەلەنى ايتۋ ءبىر بولەك، ونى سانمەن، دەرەكپەن، حالىقتىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىمەن دالەلدەۋ ءبىر بولەك.

باسشي اۋىلى اكىمىنىڭ جۇمىس ءتاسىلى وسى تۇستا ايقىن بايقالادى. ول اۋىلدىڭ بۇگىنگى جاعدايىن عانا ەمەس، ەرتەڭگى مۇمكىندىگىن دە قاتار ەسەپكە الادى. تۇرعىندار سانىنىڭ ءوسۋى، تۋريستەر لەگىنىڭ ارتۋى، كاسىپكەرلەردىڭ كوبەيۋى، الەۋمەتتىك نىساندارعا سۇرانىستىڭ ۇلعايۋى سياقتى فاكتورلاردى العا تارتىپ، اۋىلعا قاجەتتى جوبالاردى اۋدان جانە وبلىس باسشىلارى الدىندا قورعاپ كەلەدى. بۇل جاي ءوتىنىش ايتۋ ەمەس، اۋىلدىڭ دامۋ باعىتىن ءتۇسىندىرۋ، ونىڭ بولاشاعىنا سەندىرۋ.

اكىمنىڭ ىسكەرلىگى وسىنداي ساتتەردە كورىنەدى. ءبىر اۋىلعا بولىنەتىن قارجى، سالىناتىن نىسان، جوندەلەتىن جول نەمەسە تارتىلاتىن جارىق وزدىگىنەن كەلە سالمايدى. ونىڭ ارتىندا قۇجات دايىنداۋ، ماسەلەنى پىسىقتاۋ، جاۋاپتى ورىندارمەن سويلەسۋ، جوبانىڭ قاجەتتىلىگىن دالەلدەۋ، كەيدە قايتا قايتا بارۋ، تاباندىلىق تانىتۋ سياقتى ۇلكەن ەڭبەك جاتادى. ال وسى ەڭبەكتىڭ ناتيجەگە اينالۋىنا وبلىس پەن اۋدان باسشىلارىنىڭ قولداۋى شەشۋشى ىقپال ەتەدى. باسشيدا ىسكە اسقان جوبالار وسى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناقتى كورىنىسى.

اۋىل اكىمىنىڭ الداعى ارمانى دا اۋقىمدى. ول باسشي اۋىلىن تەك تابيعاتى كوركەم، تۋريستەر كەلىپ كەتەتىن ەلدى مەكەن رەتىندە عانا ەمەس، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قىزمەت كورسەتۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان، ءتۋريزمدى كاسىبي باسقارۋ ءتاسىلىن مەڭگەرگەن اۋىل رەتىندە كورگىسى كەلەدى. بۇل ءۇشىن جاڭا كوزقاراستاعى، ءبىلىمدى، ءتىل بىلەتىن، تۋريزم سالاسىنىڭ زاماناۋي تالاپتارىن تۇسىنەتىن جاستاردى اۋىلعا تارتۋ قاجەت ەكەنىن جاقسى بىلەدى.

باسشي ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى باعىت. ويتكەنى اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى تابيعي جانە تاريحي نىسانداردىڭ الەۋەتى زور. الايدا تابيعاتتىڭ كوركى ءوز الدىنا، ونى دۇرىس تانىستىرۋ، كەلگەن قوناققا ساپالى قىزمەت كورسەتۋ، تۋريستىك باعىتتاردى جۇيەلەۋ، قاۋىپسىزدىك پەن جايلىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ، اۋىل تۇرعىندارىن وسى سالاعا بەيىمدەۋ ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىقتى تالاپ ەتەدى. مۇنداي جۇمىستى بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي جۇرگىزۋ ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەنى بىلەتىن، مەنەدجمەنت پەن سەرۆيستى مەڭگەرگەن جاس ماماندار كەرەك.

اۋىل اكىمىنىڭ ويىنشا، باسشي بولاشاقتا التىنەمەل ۇلتتىق پاركىمەن ساباقتاسقان، تۋريستەرگە تولىققاندى قىزمەت كورسەتە الاتىن، جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا تۇراقتى تابىس اكەلەتىن ورتالىققا اينالۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن قوناقۇي، تاماقتانۋ ورنى، كولىك قىزمەتى، گيدتىك باعىت، ۇلتتىق قولونەر، مادەني شارالار، ەكولوگيالىق تاربيە، اقپاراتتىق قىزمەت سياقتى سالالار ءبىر جۇيەگە ءتۇسۋى قاجەت.

بۇل جوسپار ءبىر عانا اۋىل اكىمىنىڭ كۇش جىگەرىمەن شەشىلەتىن شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن اۋدان مەن وبلىس تاراپىنان قولداۋ، ءتيىستى باعدارلامالارعا ەنگىزۋ، قارجى ءبولۋ، مامان تارتۋ، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سياقتى كەشەندى جۇمىستار قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا، باسشي اۋىلىنىڭ اكىمى اۋدان جانە وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋ تاباتىنىنا سەنىم بىلدىرەدى. سەبەبى باسشي سياقتى تۋريستىك الەۋەتى جوعارى اۋىلدىڭ دامۋى تەك ءبىر ەلدى مەكەننىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءوڭىردىڭ كەلەشەگىنە اسەر ەتەدى.

بۇگىنگى باسشي ءۇشىن ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى تابيعي بايلىقتى ساقتاي وتىرىپ، ونى حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ. اۋىلعا سىرتتان تەك تۋريستەر عانا ەمەس، ءبىلىمدى جاستار، بىلىكتى ماماندار، جاڭا كاسىپ يەلەرى كەلسە، اۋىلدىڭ تىنىسى كەڭەيەدى. تۋريزم دامىعان جەردە جۇمىس ورنى كوبەيەدى، قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى ارتادى، اۋىلدىڭ تابىسى ۇلعايادى، جاستاردىڭ تۋعان جەردە تۇراقتاۋىنا مۇمكىندىك تۋادى.

باسشي تەك ايعايقۇم مەن اقتاۋ تاۋلارىنا اپاراتىن باعىت رەتىندە عانا قالماۋى كەرەك. بۇل اۋىلدىڭ اينالاسىندا شوقان ءۋاليحانوۆ مەموريالدىق مۋزەيى، شوقان باستاۋى، مىڭبۇلاق، نايزاتاپقان اراسانى، جارتاس سۋرەتتەرى، قاراعايلى ورمان مەن شالعىندى القاپتار سياقتى تۋريستەرگە تانىستىرۋعا لايىق ورىندار از ەمەس. ەندىگى مىندەت وسى تاريحي، تابيعي جانە ولكەتانۋ نىساندارىن جۇيەلەپ، جاڭا تۋريستىك مارشرۋتتار ازىرلەۋ.

ول ءۇشىن جاياۋ جانە اتپەن جۇرەتىن سوقپاقتار بەلگىلەنىپ، جولسىلتەمەلەر مەن اقپاراتتىق تاقتايشالار قويىلىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنان گيدتەر دايارلانۋى قاجەت. بۇل ءبىر جاعىنان كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعداي جاساسا، ەكىنشى جاعىنان اۋىل تۇرعىندارىنا جاڭا تابىس كوزىنە جول اشادى. تۋريزم تەك تابيعاتتى تاماشالاۋ ەمەس، تۋعان جەردىڭ تاريحىن تانىتۋ، ەلدىڭ بولمىسىن كورسەتۋ. باسشي ماڭىنداعى ءار بۇلاق، ءار ساي، ءار جارتاس پەن ءار تاريحي اتاۋ وسى مىندەتتى اتقارا الاتىن قۇندى مۇرا.

مۇحيت نەسىپبايۇلىنىڭ ءومىر جولىنا قاراساق، ونىڭ بۇگىنگى قىزمەتكە كەزدەيسوق كەلمەگەنىن اڭعارامىز. ول اۋىلدى سىرتتاي بىلەتىن باسشى ەمەس، وسى توپىراقتا تۋعان، وسى اۋىلدىڭ قارا جۇمىسىن كورگەن، تراكتور تىزگىندەگەن، مال وسىرگەن، شارۋاشىلىق جۇرگىزگەن، قيىندىقتا شىڭدالعان ازامات. سوندىقتان ونىڭ اۋىل ماسەلەسىنە كوزقاراسى دا ومىرلىك تاجىريبەمەن استاسىپ جاتىر. جەردىڭ قادىرىن بىلەتىن ادام سۋ قويماسىنىڭ ماڭىزىن تۇسىنەدى. ەڭبەكتىڭ سالماعىن بىلەتىن ادام شارۋانىڭ مۇڭىن سەزىنەدى. ءوز قولىمەن كاسىپ جاساعان ادام اۋىل كاسىپكەرىنىڭ تالابىن تۇسىنەدى. ءتۋريزمنىڭ مۇمكىندىگىن كورگەن ادام ينفراقۇرىلىمنىڭ قاجەتتىگىن ەرتە اڭعارادى.

اۋىل اقساقالىنىڭ ريزالىعى، انالار كەڭەسىنىڭ العىسى، كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگى، تۇرعىن ۇيلەردىڭ سالىنۋى، امبۋلاتوريالاردىڭ بوي كوتەرۋى، سۋ قويمالارىنىڭ جوندەلۋى، جول مەن جارىقتىڭ جۇيەلەنۋى، ۇلتتىق پاركپەن بايلانىس، تۋريزمگە بەت بۇرۋ، جاس مامانداردى تارتۋ ارمانى مۇنىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ قىزمەتىن عانا ەمەس، تۇتاس اۋىلدىڭ قوزعالىسىن كورسەتەدى.

باسشي بۇگىن تابيعاتى كوركەم، تاريحى تەرەڭ، تۋريستىك بولاشاعى زور اۋىل رەتىندە جاڭا كەزەڭگە قادام باسىپ كەلەدى. ال مۇنداي اۋىلدى وركەندەتۋ ءۇشىن ەلگە جانى اشيتىن، شارۋانىڭ كوزىن بىلەتىن، حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ىستەي الاتىن باسشى قاجەت. مۇحيت نەسىپبايۇلىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى ەڭبەگى وسى تالاپقا ساي كەلەتىنىن كورسەتىپ وتىر. ول ءۇشىن اۋىلدى دامىتۋ ەسەپ بەرۋ ءۇشىن جاسالاتىن ناۋقان ەمەس، تۋعان جەر الدىنداعى ازاماتتىق پارىز.

قاجەت انداس،

«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.

باسشي اۋىلى،

كەربۇلاق اۋدانى