Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ حالىق جادى

بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ بەيمالىم تاعدىرى

admin
2026/08/10
حالىق جادى
0
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры

ارحيۆتەگى كۇردەلى تاعدى

جەتىسۋ تاريحىنا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىندا ءبىر ادامنىڭ ەسىمى بىرنەشە تۇردە كەزدەسەدى. الماتى وكرۋگتىك وگپۋ ءبولىمىنىڭ ماتەريالىندا ول «فايۋرشا ابلايحانوۆ»، جاقشا ىشىندە «بايۋرشا» دەپ كورسەتىلسە، ءىرى بايلاردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ جونىندەگى كوميسسيا حاتتاماسىندا «بايرشا ەشباەۆ. ابلايحانوۆ» تۇرىندە جازىلعان.
قازاق ەسىمدەرىنىڭ ورىس تىلىندەگى قۇجاتتارعا ءارتۇرلى نۇسقادا ءتۇسۋىن ەسكەرسەك، بۇل ادامنىڭ ەسىمى بايىرشا ابىلايحانوۆ بولۋى ىقتيمال. دەگەنمەن تۇپكىلىكتى نۇسقانى انىقتاۋ ءۇشىن ونىڭ جەكە ءىسى، تۋۋ تۋرالى جازباسى نەمەسە ءوز قولىمەن تولتىرعان قۇجاتى قاجەت. سوندىقتان ماقالادا بايىرشا ەسىمى شارتتى تۇردە قولدانىلىپ وتىر.

تورە اۋلەتىنەن شىققان وقىعان ازامات

ارحيۆ مالىمەتى بويىنشا، بايىرشا ىشمۇحامەدۇلى ابىلايحانوۆ 1886 جىلى ومبى قالاسىندا تۋعان. ول بۇرىنعى جەتىسۋ گۋبەرنياسىنىڭ تالدىقورعان ۋەزىنە قاراستى ەسكەلدى بولىسىمەن بايلانىستى بولعان. قۇجاتتا ونىڭ № 1 اۋىلدىڭ تۇرعىنى ەكەنى، كەيىن بۇل اۋماقتىڭ قاراتال اۋدانىنا قاراعانى جازىلعان.
بايىرشا «تورە» سۇلتاندار اۋلەتىنەن شىققان. اكەسى ومبى گۋبەرناتورىنىڭ اۋدارماشىسى قىزمەتىن اتقارعان. بۇل دەرەك وتباسىنىڭ پاتشالىق اكىمشىلىك ورتاسىمەن بايلانىسى بولعانىن جانە بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاسالعانىن اڭعارتادى.
بايىرشا ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن تامامداعان. ول كەزەڭدە مۇنداي وقۋ ورنىن ءبىتىرۋ اۋىلدىق ورتا ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك ەدى. سەميناريا تۇلەكتەرى مۇعالىم، ءتىلماش، ءىس جۇرگىزۋشى جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ قىزمەتكەرى رەتىندە ەڭبەك ەتە الدى.
قۇجاتتا بايىرشانىڭ 1916 جىلدان باستاپ ەسكەلدى بولىسىندا حالىق سۋدياسى، ياعني بي قىزمەتىن اتقارعانى كورسەتىلگەن. بۇل مالىمەت ونىڭ ەل اراسىنداعى داۋلاردى شەشۋگە قاتىسقان، زاڭ مەن ءداستۇرلى قۇقىقتان حاباردار ازامات بولعانىن بىلدىرەدى.

الاساپىران كەزەڭدەگى تاعدىر

1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن بۇرىنعى اكىمشىلىك جۇيەدە قىزمەت اتقارعان كوپتەگەن قازاق وقىعاندارىنىڭ جاعدايى كۇرت وزگەردى. پاتشالىق بيلىك قۇلاپ، ۋاقىتشا ۇكىمەت ورنادى. كەيىن بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلىپ، ەل ىشىندە ازامات سوعىسى باستالدى.
وگپۋ مەموراندۋمىندا بايىرشانىڭ قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قىتايدىڭ ءسۇيدىن وكرۋگىنە كەتكەنى جازىلعان. جەتىسۋ مەن شىڭجاڭ اراسىنداعى شەكارا ول كەزدە ساياسي قاقتىعىستاردان، جازالاۋ شارالارىنان نەمەسە تۇرمىس قيىندىعىنان قاشقان ادامداردىڭ ءوتۋ جولىنا اينالدى.
1919 جىلى جەتىسۋ گۋبەرنياسىنىڭ شىعىس بولىگىندەگى اق كازاكتار قوزعالىسى كەزىندە بايىرشا قىتايدان قوپالعا ورالعان. قۇجاتتا ونىڭ اعاسى مەندەلحان ابىلايحانوۆتىڭ قوپال ۋەزىندە ۋاقىتشا ۇكىمەت كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعانى ايتىلادى.
وگپۋ دەرەگىندە بايىرشا اعاسىنىڭ قاراماعىندا جۇمىس ىستەپ، اقگۆارديالىق بولىمدەرگە ارناپ حالىقتىڭ مالىن جيناۋ جانە رەكۆيزيتسيالاۋ ىسىنە قاتىسقان دەپ كورسەتىلگەن. الايدا بۇل مالىمەت كەڭەستىك قاۋىپسىزدىك ورگانى قۇراستىرعان ايىپتاۋ قۇجاتىنان الىنعانىن ەسكەرۋ كەرەك. ونىڭ ناقتى قانداي مىندەت اتقارعانىن انىقتاۋ ءۇشىن قوپال ۋەزدىك باسقارماسىنىڭ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ جانە اسكەري بولىمدەردىڭ قۇجاتتارىن سالىستىرا زەرتتەۋ قاجەت.

اننەنكوۆ اسكەرىمەن بىرگە قىتايعا ءوتۋى

اقگۆارديالىق جانە الاشوردا بولىمدەرى جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىن بايىرشانىڭ اتامان بوريس اننەنكوۆتىڭ اسكەرىمەن بىرگە قىتايعا كەتكەنى جازىلعان.
اننەنكوۆ اسكەرى ازامات سوعىسى كەزىندە جەتىسۋ اۋماعىندا ارەكەت ەتكەن ەڭ قاتال قارۋلى كۇشتەردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ بولىمدەرى جەڭىلگەن سوڭ اسكەري ادامدارمەن بىرگە بەيبىت تۇرعىندار، بۇرىنعى قىزمەتكەرلەر جانە كەڭەس بيلىگىنەن قاۋىپتەنگەن وتباسىلار دا قىتاي شەكاراسىنان ءوتتى.
سوندىقتان بايىرشانىڭ اق اسكەرمەن بىرگە شەگىنۋى ونىڭ مىندەتتى تۇردە اسكەري ءبولىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانىن دالەلدەمەيدى. ول ساياسي قاۋىپتەن، بۇرىنعى قىزمەتىنە بايلانىستى قۋدالاۋدان نەمەسە تۋىستارىمەن بىرگە ەلدەن كەتۋى مۇمكىن. قۇجاتتا ونىڭ ناقتى اسكەري شەنى نەمەسە بەلگىلى ءبىر بولىمگە مۇشەلىگى كورسەتىلمەگەن.

جاركەنتكە ورالۋى

1920 جىلى بايىرشا قورعاس ارقىلى جاركەنت قالاسىنا قايتا ورالعان. وگپۋ مالىمەتىندە ونىڭ ميليتسيا باستىعى قاسىمحان چانىشەۆپەن تانىستىعىنىڭ ارقاسىندا قالجات شەكارا ميليتسياسىنا قىزمەتكە ورنالاسقانى ايتىلادى.
ول بۇل قىزمەتتە ءوزىنىڭ ابىلايحانوۆ تەگىن ەمەس، «ابلاەۆ» دەگەن تەكتى پايدالانعان دەپ كورسەتىلگەن. مەموراندۋم بويىنشا، شامامەن جيىرما كۇن قىزمەت ەتكەننەن كەيىن قارۋ مەن كونتراباندالىق اپيىننىڭ ءبىر بولىگىن الىپ، قىتايعا قايتا كەتكەن.
بۇل تۇستا دا قۇجاتتاعى ايىپتاۋلاردى ابايلاپ قابىلداۋ قاجەت. وگپۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماقساتى «الەۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنت» دەپ تانىلعان ادامنىڭ ۇستىنەن دالەلدەر جيناۋ بولعان. سوندىقتان ونىڭ ومىربايانىنداعى ءاربىر جاعداي ساياسي جانە قىلمىستىق سيپاتتا تۇسىندىرىلگەن بولۋى مۇمكىن.
بايىرشانىڭ شەكارا ميليتسياسىندا قىزمەت ەتكەنى، ابلاەۆ دەگەن تەكتى پايدالانعانى جانە كەيىن قىتايعا كەتكەنى باسقا تاۋەلسىز قۇجاتتار ارقىلى راستالمايىنشا، بۇل مالىمەتتەر وگپۋ نۇسقاسى رەتىندە عانا قاراستىرىلۋعا ءتيىس.
1927 جىلعى ورالۋ

بايىرشا ابىلايحانوۆ 1927 جىلعى ناۋرىزدا تالدىقورعان ۋەزىنە قايتا كەلگەن. قۇجاتتا ونىڭ ءتيىستى رەسمي قۇجاتتارى بولماعانى ايتىلادى.
ول كەزدە شەتەلدەن ورالعان ادامدار كەڭەستىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىندى. قىتايدا بىرنەشە جىل تۇرعان، بۇرىنعى بيلىك قۇرىلىمدارىندا قىزمەت اتقارعان جانە تورە اۋلەتىنەن شىققان ادام بيلىك ءۇشىن سەنىمسىز تۇلعا سانالدى.
وگپۋ قىزمەتكەرلەرى بايىرشانىڭ كۇندەلىكتى اڭگىمەلەرىن دە ساياسي تۇرعىدان باعالاعان. مەموراندۋمدا 1927 جىلعى 3 شىلدەدە ونىڭ جايلاۋدا تاۋلا شاكىروۆ، ساليح ءساتۋالين جانە باسقا اقساقالدارمەن سويلەسكەنى جازىلادى. ول قىتايداعى جۇمىسشىلار كوتەرىلىستەرىنىڭ باسىلىپ جاتقانىن جانە ودان كەيىن كەڭەس وكىمەتىن جويۋعا ارەكەت جاسالاتىنىن ايتقان دەپ ايىپتالعان.
بۇل اڭگىمەنىڭ ناقتى مازمۇنى، ونى كىم جەتكىزگەنى جانە كۋاگەرلەردىڭ تۇسىنىكتەرى قۇجاتتا تولىق اشىلماعان. سوندىقتان مۇنداي مالىمەتتى بايىرشانىڭ كەڭەس بيلىگىنە قارسى ناقتى ارەكەتىنىڭ دالەلى رەتىندە قابىلداۋ قيىن. ول سول كەزەڭدەگى ساياسي قاۋەسەتتەردى جەتكىزگەن نەمەسە قىتايداعى جاعداي تۋرالى ءوز پىكىرىن ايتقان بولۋى دا مۇمكىن.

تۋىستىق ورتا جانە ەل ىشىندەگى بەدەل

قۇجاتتا بايىرشا كەلگەننەن كەيىن تۋىستارىنىڭ وزدەرىن سەنىمدىرەك سەزىنە باستاعانى تۋرالى مالىمەت بار. ولاردىڭ ءوزارا تۋىنداعان ماسەلەلەرىن بيلىككە جەتكىزبەي، ەل ىشىندە شەشۋگە ۇمتىلعانى ايتىلادى.
بۇل جازبالار بايىرشانىڭ تۋىستارى مەن اۋىلداستارى اراسىندا بەلگىلى ءبىر بەدەلى بولعانىن اڭعارتادى. ونىڭ بۇرىن بي قىزمەتىن اتقارۋى، بىلىمدىلىگى جانە تورە اۋلەتىنەن شىعۋى ەل اراسىنداعى ىقپالىن كۇشەيتۋى مۇمكىن.
مەموراندۋمدا اعاسى سەيداحمەت مۇحامەدۇلىنىڭ تۋىستاردان بايىرشا ءۇشىن 18 باس ءىرى قارا جيناعانى كورسەتىلگەن. كەڭەستىك قاۋىپسىزدىك ورگانى مۇنى تۋىستىق توپتىڭ بايىرشانى قولداۋى دەپ قابىلداعان. ال ءداستۇرلى ورتادا ۇزاق ۋاقىت شەتەلدە جۇرگەن تۋىسىنا مال جيناپ بەرۋ اعايىندىق كومەك بولۋى دا ىقتيمال.

باي ساناتىنا قالاي ەنگىزىلدى؟

وگپۋ ەسەبىندە بايىرشانىڭ 100 قويى، 12 سيىرى جانە 103 تۇيەسى بولعانى جازىلعان. تۇيەلەرى كەڭەستىك ەسەپ بويىنشا ءىرى قاراعا شاققاندا 35 باس دەپ كورسەتىلگەن. قاراۋىندا اسىراۋىنداعى ادام بولماعان.
ءىرى بايلاردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋگە جاردەمدەسۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتتاماسىندا ونىڭ مال سانى بۇدان وزگەشە بەرىلگەن. وندا بايىرشانىڭ 1918 جىلى قىتاي شەكاراسىنا كەتەر الدىندا سەيداحمەت جانە سەيتجاپار مۇحامەدشيەۆتەرگە 150 قوي، 20–30 جىلقى، 15 سيىر، 20 تۇيە، التىن، كۇمىس جانە ءۇي مۇلكىن قالدىرعانى جازىلادى.
ەكى قۇجاتتاعى مال سانى ءبىر-بىرىنە تولىق سايكەس كەلمەيدى. بۇل دەرەكتەر ءار جىلعا قاتىستى بولۋى، اۋىزشا مالىمەتتەن الىنۋى نەمەسە تاركىلەۋ ناۋقانى كەزىندە ادەيى كوبەيتىلىپ كورسەتىلۋى مۇمكىن.
1928 جىلعى تاركىلەۋ قارساڭىندا كەڭەستىك بيلىك ءىرى مال يەلەرىن تەك شارۋاشىلىق جاعدايىنا قاراپ قانا باعالامادى. ادامنىڭ شىققان تەگى، بۇرىنعى قىزمەتى، قوعامدىق بەدەلى، شەتەلدە بولۋى جانە كەڭەس بيلىگىنە كوزقاراسى دا ەسەپكە الىندى.
بايىرشا تورە اۋلەتىنەن شىققان، بۇرىن بي بولعان، قىتايعا بىرنەشە رەت كەتكەن جانە اقتارمەن بايلانىسى بار دەپ ايىپتالعان. وسىنداي ساياسي ءومىربايانى ونىڭ «ءىرى باي» جانە «الەۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنت» ساناتىنا ەنگىزىلۋىنە اسەر ەتكەن بولۋى مۇمكىن.

ەسىمى نەگە ءارتۇرلى جازىلعان؟

قۇجاتتاردا تۇلعانىڭ ەسىمى فايۋرشا، بايۋرشا جانە بايرشا تۇرىندە كەزدەسەدى. ونىڭ تەگى دە ابلايحانوۆ، ابلاەۆ جانە ەشباەۆ نۇسقالارىمەن بەرىلگەن.
قازاق تىلىندەگى «بايىرشا» ەسىمى ورىسشا قۇجاتتا «بايرشا» نەمەسە «بايۋرشا» بولىپ جازىلۋى مۇمكىن. ال قولجازبانى كەيىن ماشينكامەن تەرۋ بارىسىندا «ب» ءارپىنىڭ «ف» بولىپ وقىلۋى دا ىقتيمال. سوندىقتان «فايۋرشا» نۇسقاسى قاتە كوشىرىلگەن اتاۋ بولۋى مۇمكىن.
تەگىنىڭ «ابلايحانوۆ» دەپ جازىلۋى ورىس تىلىندەگى قالىپتاسقان نۇسقا. قازاقشا ونى «ابىلايحانوۆ» نەمەسە «ابىلايحانۇلى» دەپ بەرۋ ىقتيمال. «ابلاەۆ» تەگى قۇجاتتا ونىڭ جاركەنتتەگى ميليتسيا قىزمەتىندە قولدانعان جاسىرىن تەگى رەتىندە كورسەتىلگەن.
ال حاتتاماداعى «بايرشا ەشباەۆ. ابلايحانوۆ» تىركەسىنىڭ ماعىناسى انىق ەمەس. «ەشباەۆ» ونىڭ باسقا تەگى، اكەسىنىڭ اتى نەمەسە قۇجاتتى تولتىرۋ كەزىندەگى قاتە بولۋى مۇمكىن. ونى ناقتىلاۋ ءۇشىن حاتتامانىڭ تۇپنۇسقا قولجازباسىن قاراپ، وسى ادامنىڭ باسقا قۇجاتتارىن ىزدەۋ قاجەت.

ارحيۆ قۇجاتىنا سىن كوزبەن قاراۋ قاجەت

بايىرشا ابىلايحانوۆ تۋرالى مالىمەتتەر وگپۋ-ءدىڭ «الەۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنتتەردى ەسەپكە الۋ» ماقساتىندا دايىنداعان مەموراندۋمىنان الىنعان. بۇل بەيتاراپ ومىرباياندىق انىقتاما ەمەس.
قۇجاتتىڭ باستى مىندەتى – ادامدى باقىلاۋعا الۋ، ونىڭ ساياسي سەنىمسىزدىگىن دالەلدەۋ جانە مۇلكىن تاركىلەۋگە نەگىز ازىرلەۋ. سول سەبەپتى وندا بايىرشانىڭ ءاربىر ارەكەتى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قىزمەت رەتىندە تۇسىندىرىلگەن.
مىسالى، قىتايعا كەتۋى – ەميگراتسيا، ەلگە قايتۋى – قۇجاتسىز ءوتۋ، تۋىستارىنان كومەك الۋى – ساياسي توپتاسۋ، ەل اراسىنداعى اڭگىمەسى – كەڭەسكە قارسى ۇگىت، بۇرىنعى قىزمەتى – اقتارعا كومەك رەتىندە كورسەتىلگەن.
سوندىقتان قۇجاتتاعى مالىمەتتەردىڭ بارلىعىن سول كۇيىندە شىندىق دەپ قابىلداماي، باسقا ارحيۆ قورلارىمەن سالىستىرۋ قاجەت. وگپۋ تۇجىرىمى بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ شىنايى ءومىربايانىن عانا ەمەس، كەڭەستىك بيلىكتىڭ وعان قانداي كوزقاراسپەن قاراعانىن دا كورسەتەدى.

تاريحتا قالعان بەيمالىم تۇلعا

قولدا بار دەرەكتەر بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ ءوز زامانىنىڭ وقىعان، ەل ىسىنە ارالاسقان جانە كۇردەلى ساياسي وقيعالاردىڭ ورتاسىندا قالعان ازاماتى بولعانىن اڭعارتادى.
ول ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ءبىلىم العان، ەسكەلدى بولىسىندا بي قىزمەتىن اتقارعان. ازامات سوعىسى جىلدارىندا بىرنەشە رەت قىتايعا ءوتىپ، قايتادان تۋعان ولكەسىنە ورالعان. كەڭەستىك بيلىك ونى تورە تۇقىمى، بۇرىنعى بي، شەتەلمەن بايلانىسى بار جانە ىقپالدى مال يەسى رەتىندە كۇدىككە العان.
ونىڭ ءومىر جولىندا پاتشالىق بيلىكتىڭ كۇيرەۋى، الاشوردا كەزەڭى، ازامات سوعىسى، قىتايعا بوسۋ، كەڭەس بيلىگىنىڭ ورنىعۋى جانە 1928 جىلعى بايلاردى تاركىلەۋ ناۋقانى توعىسىپ جاتىر.
بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ كەيىنگى تاعدىرى، مۇلكىنىڭ ناقتى تاركىلەنۋى، تۇتقىندالۋى نەمەسە جەر اۋدارىلۋى تۋرالى ۇسىنىلعان قۇجاتتا مالىمەت جوق. بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن وگپۋ تەرگەۋ ىستەرىن، تاركىلەۋ كوميسسياسىنىڭ تولىق حاتتامالارىن جانە جەر اۋدارىلعاندار ءتىزىمىن زەرتتەۋ قاجەت.
ءبىر انىق نارسە – ارحيۆتەگى بىرنەشە جولدىڭ ار جاعىندا الاساپىران ءداۋىردىڭ اۋىرتپالىعىن باسىنان وتكەرگەن، تۋعان جەرى مەن شەكارانىڭ ەكى ورتاسىندا قالعان قازاق ازاماتىنىڭ كۇردەلى تاعدىرى جاتىر.
ماقالا ارحيۆ قۇجاتىنداعى مالىمەتتەر نەگىزىندە دايىندالدى. قۇجات وگپۋ ورگانى تاراپىنان ساياسي باقىلاۋ جانە تاركىلەۋگە نەگىز ازىرلەۋ ماقساتىندا قۇراستىرىلعاندىقتان، ونداعى ايىپتاۋلار تاۋەلسىز دەرەكتەرمەن تولىق راستالعان تاريحي فاكت رەتىندە ەمەس، سول كەزەڭدەگى كەڭەستىك ورگاننىڭ باعاسى رەتىندە بەرىلدى. وسىعان بايلانىستى ارحيۆ قۇجاتىنىڭ كوشىرمەسن قوسا تىركەۋدى ءجون كوردىك.

ۆو الما-اتينسكوگو وكروتدەلا وگپۋ
ۋچەت سوتس.-وپاسن. ەلەمەنتا
مەموراندۋم
نا ابلايحانوۆا فايۋرشي (بايۋرشا) يشمۋحامەتوۆيچ

ابلايحانوۆ فايۋرشا، كازاك بىۆ. جەتىسۋسكوي گۋبەرنيي تالدى-كۋرگانسكوگو ۋەزدا، يسكەلدينسكوي ۆولوستي يۋ1 اۋلا (نىنە كاراتالسكيي رايون) روديلسيا ۆ 1886 گ. ۆ گ. ومسكە، يمەەت 100 بارانوۆ، 12 كوروۆ، 103 ۆەربليۋدوۆ (ۆ پەرەۆودە نا كرۋپنىي 35 گول.)، نا يجديۆەنيي نيكوگو نەت.
يمەەتسيا برات، ناحودياشييسيا ۆ ەميگراتسيي ي سرەدنيي برات سەيداحمەت مۋحامەتوۆيچ، جيۆۋشيي ساموستوياتەلنو، پرويسحوديت يز سۋلتانسكوگو رودا «تيۋرە» سىن پەرەۆودچيكا ومسكوگو گۋبەرناتورا، س 1916 گ. بىل نارسۋدەي «بيي» ا يسكەلدينسكوي ۆولوستي. وكونچيل ومسكۋيۋ ۋچيتەلسكۋيۋ سەميناريۋ.
پوسلە وكتيابرسكوي رەۆوليۋتسيي ابلايحانوۆ فايۋرشا ەميگريرۋەت ۆ كيتاي، ۆ سۋيدۋنسكيي وكرۋگ. ۆ 1919 گ. ۆو ۆرەميا كازاچەگو بەلوگۆاردەيسكوگو پەرەۆوروتا، ۆ ۆوستوچنوي چاستي گۋبەرنيي، ابلايحانوۆ ۆوزۆراشاەتسيا يز كيتايا ي ەدەت ۆ كوپال، گدە ەگو برات مەندەلحان ابلايحانوۆ زانيمال پوست كوميسسارا ۆرەمەننوگو پراۆيتەلستۆا، ۆ كوپالسكوم ۋەزدە، پري كوتوروم فايۋرشا ابلايحانوۆ ي سلۋجيل پو ناگوتوۆكە ي رەكۆيزيتسيي سكوتا ۋ ناسەلەنيا دليا بەلوگۆاردەيسكيح چاستەي.
پري ليكۆيداتسيي بەلوگۆاردەيسكيح ي الاشوردينسكيح چاستەي، ابلايحانوۆ فايۋرشا ۆمەستە س بەلىمي چاستيامي اتامانا اننەنكوۆا ەميگريرۋەت وپيات ۆ كيتاي، ۆ سۋيدۋنسكيي وكرۋگ. ۆ 1920 گ. ابلايحانوۆ فايۋرشا وپيات ۆوزۆراشاەتسيا چەرەز حورگوس ۆ سسسر، ۆ گ. دجاركەنت، گدە بلاگوداريا زناكومستۆا س ناچ. ميليتسيي چانىشەۆىم كاسىمحانوم بىل نازناچەن ميليتسيونەروم كالجاتسكو-پوگرانيچنوي ميليتسيي، نو نە پود سۆوەي فاميليەي، ا پود درۋگوي، ت.ە. ابلاەۆا، پروسلۋجيۆ دنەي 20، ابلايحانوۆ، ون جە ابلاەۆ فايۋرشا زاحۆاتيۆ س سوبوي چاست كونتراباندنوگو وپيا، س ورۋجيەم وپيات بەجال ۆ كيتاي، گدە ي ناحوديلسيا دو مارتا 1927 گ.، ت.ە. دو ۆوزۆراشەنيا ەگو وبراتنو ۆ تالدى-كۋرگانسكيي ۋەزد، نە يمەيا نا تو سووتۆەتستۆۋيۋشيح دوكۋمەنتوۆ.
3 يۋليا مەس. 1927 گ. ابلايحانوۆ فايۋرشا، ۆ بەسەدە س اكساكالامي تاۋلا شاكيروۆىم، ساليحوم ساتۆالينوم ي در. نا دجايلاۋ چلەن ۆكپب مۋحامەدچينا (ون جە ابلايحانوۆ سەيداحمەت) گوۆوريل، چتو ۆ كيتاە ۋنيچتوجايۋت ۆسەح بۋنتارەي رابوچيح، پوسلە چەگو پريستۋپيات ك ليكۆيداتسيي سوۆەتسكوي ۆلاستي، پريسۋتستۆۋيۋشيە، ي ۆ توم چيسلە مۋحامەدچين نە ۆوزراجاەت. 30 سەنتيابريا باكباكتەەۆ ۆ رازگوۆورە ۆىسوكيم تونوم زاياۆيل، چتو س ؟؟؟؟ ابلايحانوۆا، وني (رودستۆەننيكي) ستالي سەبيا چۋۆستۆوۆات لۋچشە ي ۆوزنيكايۋشيە مەجدۋ نيمي دەلا، بۋدۋت رازرەشاتسيا نا مەستە ي نيچەگو نە بۋدەت وبراشاتسيا ك ۆلاستي.
3 فەۆراليا مەسياتسا مۋحامەتچين سوبرال دليا فايۋرشي ابلايحانوۆا س رودستۆەننيكوۆ 18 گولوۆ كرۋپنوگو سكوتا.
ناچ.ۆو (كورالىشكين)
كوپيا ۆەرنا: زاۆ. س/چ (ۆەركۋتيس)

ۆىپيسكا يز پروتوكولا №1
زاسەدانيا كوميسسيي پو سودەيستۆيۋ كونفيسكاتسيي يمۋشەستۆا كرۋپنىح باەۆ
پاراگراف 1، پ.5
سلۋشالي:
راسسموترەنيە سپيسكا كرۋپنىح باەۆ پودلەجاشيح ك كونفيسكاتسيي
پوستانوۆيلي:
ۋتۆەرديت سپيسوك كرۋپنىح باەۆ:
5. بايرشا ەشباەۆا. ابلايحانوۆ.
ەسكەلدينسكوي ۆولوستي №3 اۋلا، نە يمەەت دۋش، 40 لەت، 1918 گ. پەرەد پريەزدوم سوۆۆلاستي ۋبەگالي ك كيتايسكوي گرانيتسە، وستاۆيل ۋ گر. سەيداحمەتا مۋحامەدچيەۆا، سەيتجاپارا مۋحامەدچيەۆا 150 گ. بارانوۆ 20-30 لوشادەي، 15 كوروۆ، 20 ۆەربليۋدوۆ، زولوتو، سەرەبرو، دوماشنەە يمۋشەستۆو ۆ پراۆيتەلستۆو سوستويال نا سلۋجبە ۆ ارميي ي وكازال پوموش بەلىم، ۆ داننوە ۆرەميا سرەدي سۆويح رودستۆەننيكوۆ ۆەدەت اگيتاتسيۋ پروتيۆ سوۆۆلاستي و چەم ستاۆيتسيا ۆ يزۆەستنوست.
پودلين. زا نادل.پودپيسيامي
ۆەرنو: زاۆ س/چ (پەتراپاۆلوۆا).

كوپيا ۆەرنا: زاۆ. س/چ: (ۆەركۋتيس)
اوما: 76-قور، 1-ءتىزىم، 12-ءىس، 72-پاراق.
قۇجاتتاردا فايۋرشا، بايۋرشا جانە بايرشا تۇرىندە جازىلعان ەسىمنىڭ قازاقشا نۇسقاسى بايىرشا بولۋى ىقتيمال.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 14
Ақиқат айтылмай қалды
حالىق جادى

اقيقات ايتىلماي قالدى

August 12, 2026
Айбат
حالىق جادى

ايبات

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
حالىق جادى

كەلمەسكە كەتسىن سول زۇلمات…

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
حالىق جادى

جاركەنت وڭىرىندەگى «الجير»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
حالىق جادى

ەكپەمەن ەلىن ساقتاعان…

July 27, 2026
Әжек ақын
حالىق جادى

اجەك اقىن

July 9, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz