اكادەميك ايماق جاڭعاليۇلى جاڭعاليەۆتىڭ تۋعانىنا 113 جىل تولۋىنا وراي «جەتىسۋ ءوڭىرى تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۇراسى كونتەكستىندەگى سيۆەرس الماسى: الىپ بىرەگەي اعاشتىڭ تاريحي، بيولوگيالىق قۇندىلىعى جانە «عىلىمي تابيعي وبەكت – ۇلتتىق يگىلىك» مارتەبەسىن بەرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.
حالىقارالىق عىلىمي جيىندى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى، «جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى، «جەتىسۋ ولكەتانۋشىلار ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگى جانە «بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتى» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى جانىنداعى «سيۆەرس الما اعاشىن زەرتتەۋ جانە ساقتاۋ ورتالىعى» بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان. كونفەرەنتسيانىڭ باستى ماقساتى سيۆەرس الماسىنىڭ عىلىمي تۇرعىدان ەرەكشە قۇندى تابيعي پوپۋلياتسيالارى مەن دارا نىساندارىنا «عىلىمي تابيعي وبەكت – ۇلتتىق يگىلىك» مارتەبەسىن بەرۋ مۇمكىندىگىن
باسقوسۋعا ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى، بيولوگتار، ەكولوگتار، ولكەتانۋشىلار، زەرتتەۋشىلەر جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. نەگىزگى نازار اكادەميك ايماق جاڭعاليەۆتىڭ عىلىمي مۇراسىنا، جەتىسۋ وڭىرىندەگى سيۆەرس الماسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە، ونى زەرتتەۋ مەن قورعاۋ جولدارىنا اۋدارىلدى.
عىلىمي جيىننىڭ اشىلۋىندا قر ەترم وشجدك «جەتىسۋ وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى» باسشىسى نۋرقۋات قونىسباەۆ قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاپ، تابيعي مۇرانى ساقتاۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ول سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىك تۇرلەرىن قورعاۋدا عالىمدار مەن ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ءوزارا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ باس ديرەكتورى مارات قابيەۆ «ايماق جاڭعاليەۆتىڭ عىلىمي مۇراسى جانە سيۆەرس الماسى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. ول اكادەميكتىڭ قازاقستانداعى جابايى الما تۇرلەرىن زەرتتەۋگە قوسقان ۇلەسىن ءسوز ەتىپ، عالىم ەڭبەكتەرىنىڭ بۇگىنگى زەرتتەۋلەر ءۇشىن دە ءمانىن جوعالتپاعانىن جەتكىزدى. ايماق جاڭعاليەۆتىڭ كوپ جىلعى ىزدەنىستەرى تابيعي الما پوپۋلياتسيالارىن زەرتتەۋ، ولاردىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ جانە سيۆەرس الماسىنىڭ عىلىمي ماڭىزىن ايقىنداۋ باعىتىنداعى جۇمىستارعا نەگىز بولىپ وتىر. كونفەرەنتسيا بارىسىندا جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ لەپسى فيليالىنا قاراستى چەرنوۆ ورمانشىلىعىندا ءوسىپ تۇرعان الىپ سيۆەرس الما اعاشى تۋرالى ارنايى بەينەتۇسىرىلىم كورسەتىلدى. تابيعي ورتادا ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالعان بۇل اعاشتىڭ كولەمى، قازىرگى جاعدايى مەن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى تانىستىرىلدى. الىپ الما اعاشى بيولوگيالىق نىسان رەتىندە عانا ەمەس، جەتىسۋدىڭ تابيعي تاريحىمەن ساباقتاس قۇندى مۇرا رەتىندە قاراستىرىلدى. ونىڭ جاسى، گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگى، ەكوجۇيەدەگى ورنى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەر ءۇشىن ماڭىزى مامانداردىڭ نازارىن اۋداردى.
«سيۆەرس الما اعاشىن زەرتتەۋ جانە ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ» عىلىمي حاتشىسى مۇقان گاۋھار سەيسەنبەكقىزى سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋ مەن ساقتاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ول «گيگانتسكايا يابلونيا سيۆەرسا كاك جيۆوي سيمۆول يستوريكو-كۋلتۋرنوگو ي پريرودنوگو ەدينستۆا جەتىسۋ: وت درەۆنيح ساكرالنىح لاندشافتوۆ ك ستاتۋسۋ ناتسيونالنوگو دوستويانيا» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ، الىپ اعاشتى جەتىسۋدىڭ تابيعي جانە تاريحي-مادەني كەڭىستىگىن بايلانىستىراتىن بىرەگەي مۇرا رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. باياندامادا سيۆەرس الماسىنىڭ ەجەلگى تابيعي لاندشافتتارمەن ساباقتاستىعى، ايماقتىڭ تابيعي كەلبەتىن قالىپتاستىرۋداعى ورنى جانە ەرەكشە عىلىمي مارتەبە بەرۋ ماسەلەلەرى قوزعالدى. مۇنداي اعاشتى جان-جاقتى زەرتتەۋ ءۇشىن ونىڭ جاسىن، بيولوگيالىق جاعدايىن، گەنەتيكالىق قاسيەتتەرىن جانە قورشاعان ورتامەن بايلانىسىن كەشەندى تۇردە زەردەلەۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى.
«جەتىسۋ» ولكەتانۋشىلار ورتالىعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى قاجەت انداس بەلگىلى عالىمداردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ تاريحي ولكەتانۋدى وركەندەتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، ولكەتانۋ جۇمىسى تاريحي دەرەكتەردى جيناۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ولكە تاريحىنا ۇلەس قوسقان عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن زەردەلەۋ، ولاردىڭ زەرتتەۋ نىساندارىن قوعامعا كەڭىنەن تانىستىرۋ جانە تابيعي مۇرالاردىڭ قۇندىلىعىن كورسەتۋ دە وسى سالانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ قاتارىندا. وسى تۇرعىدان العاندا، اكادەميك ايماق جاڭعاليەۆتىڭ عىلىمي مۇراسى جەتىسۋ تابيعاتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ول زەرتتەگەن سيۆەرس الماسى – ءوڭىردىڭ بيولوگيالىق بايلىعى عانا ەمەس، ونىڭ تابيعي-مادەني بولمىسىنىڭ اجىراماس بولىگى. سوندىقتان عالىم ەڭبەكتەرىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ، زەرتتەۋلەرىن ولكەتانۋ جۇمىستارىمەن ساباقتاستىرا ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. باسقوسۋ اياسىندا «جەتىسۋ» ولكەتانۋشىلار ورتالىعىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ، جەرگىلىكتى تاريح پەن تابيعي نىسانداردى تانىتۋ باعىتىندا اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىستارى دا كورسەتىلدى.
شارا بارىسىندا ق. انداس پەن ج. نۋرعوجانوۆا قۇراستىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ماتەريايلدارى جانە تانابەكوۆا گۇلجانات باقىتوۆنانىڭ «ىلە جانە جەتىسۋ الاتاۋىنداعى سيۆەرس الماسىنىڭ زيانكەس جاندىكتەرى» اتتى كىتابتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. الماتىدا 2026 جىلى جارىق كورگەن 133 بەتتىك ەڭبەكتە سيۆەرس الماسىن مەكەندەيتىن جانە ونىمەن قورەكتەنەتىن زيانكەس جاندىكتەر زەرتتەلگەن. باسىلىم تابيعي الما ورماندارىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن عىلىمي ەڭبەك رەتىندە تانىستىرىلدى.
تانابەكوۆا گۇلجانات باقىتقىزى جەتىسۋ اۋماعىندا سيۆەرس الماسىمەن قورەكتەنەتىن زيانكەس جاندىكتەردىڭ ەكولوگيالىق توپتارعا ءبولىنۋ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى باياندادى. زيانكەس جاندىكتەردىڭ تۇرلىك قۇرامىن انىقتاۋ، ولاردىڭ اعاشتارعا اسەرىن باعالاۋ جانە تارالۋ ەرەكشەلىكتەرىن جۇيەلەۋ جابايى الما ورماندارىن قورعاۋ ءۇشىن قاجەتتى عىلىمي مالىمەتتەر بەرەدى.
يگەمباەۆ سايات بايعاسىمۇلى «يابلونەۆىە لەسا جەتىسۋسكوگو الاتاۋ» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ، جەتىسۋ الاتاۋىنداعى الما ورماندارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن تابيعي تارالۋ ايماقتارىنا نازار اۋداردى. بۇل ورماندار ءوڭىردىڭ بىرەگەي تابيعي بايلىعى بولعاندىقتان، ولاردىڭ قازىرگى جاعدايىن زەرتتەۋ، تابيعي ورتاسىن قورعاۋ جانە انتروپوگەندىك اسەرلەردەن ساقتاۋ عىلىمي مەكەمەلەر مەن تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ورتاق جۇمىسىنا اينالۋى قاجەت جيىن بارىسىندا باياندامالارمەن قاتار، سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىن ساقتاۋ، الىپ اعاشتاردى ارنايى ەسەپكە الۋ، عىلىمي پاسپورتتاۋ، ولاردىڭ جاعدايىنا ۇزاق مەرزىمدى باقىلاۋ جۇرگىزۋ سياقتى ماسەلەلەر دە تالقىلاندى.
كونفەرەنتسيا اتاۋىندا كورسەتىلگەندەي، نەگىزگى ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى – بىرەگەي الىپ سيۆەرس الما اعاشىنا «عىلىمي تابيعي وبەكت – ۇلتتىق يگىلىك» مارتەبەسىن بەرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ. مۇنداي باستامانى نەگىزدەۋ ءۇشىن اعاشتىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىگى، جاسى، كولەمى، گەنەتيكالىق قۇندىلىعى، ەكوجۇيەدەگى ورنى جانە تاريحي-مادەني ءمانى كەشەندى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. وسىعان بايلانىستى بيولوگتار، ەكولوگتار، ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارى مەن ولكەتانۋشىلاردىڭ ءبىر باعىتتا جۇمىس ىستەۋىنىڭ ماڭىزى اتاپ ءوتىلدى.
كونفەرەنتسيادا «جەلتوقسان» ارداگەرلەرى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ءلاززات ەرمازانوۆا ءسوز سويلەپ، قاتىسۋشىلارعا جۇرەكجاردى تىلەگىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار «جەتىسۋ» ولكەتانۋشىلار ورتالىعى قوعامدىق بىرلەستىگى مەن «جەلتوقسان» ارداگەرلەرى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى الداعى ۋاقىتتا ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس اتقارۋعا ۋاعدالاستى. تاراپتار تاريحي جادىنى ساقتاۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ جانە عىلىمي-اعارتۋشىلىق باعىتتاعى ورتاق باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا نيەت ءبىلدىردى.
حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ءبىر ماقساتقا توعىستى: جەتىسۋدىڭ تابيعي بايلىعىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ، ونى كەلەر ۇرپاققا ساقتاۋ. سيۆەرس الماسى ءوڭىردىڭ تاۋلى ەكوجۇيەسىمەن، تابيعي لاندشافتىمەن جانە قازاقستان عىلىمىنىڭ تاريحىمەن ساباقتاس بىرەگەي مۇرا رەتىندە باعالاندى. ايماق جاڭعاليەۆتىڭ كوپ جىلعى عىلىمي ىزدەنىستەرى دە وسى باعىتپەن ۇندەسەدى. اكادەميكتىڭ ەڭبەكتەرى سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋگە ارنالعان جاڭا جوبالارعا، تابيعات قورعاۋ باستامالارىنا جانە جابايى الما قورىن ساقتاۋعا نەگىز بولا الادى. سوندىقتان عالىمنىڭ تۋعانىنا 113 جىل تولۋىنا ارنالعان باسقوسۋ تەك مەرەيتويلىق شارا ەمەس، ونىڭ عىلىمي مۇراسىن جالعاستىرۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن تالقىلاعان مازمۇندى الاڭ بولدى.
كونفەرەنتسيانىڭ پانارالىق سيپاتى دا ايقىن كورىندى. بيولوگيا، ەكولوگيا، ورمان شارۋاشىلىعى، تابيعات قورعاۋ جانە ولكەتانۋ سالاسىنىڭ وكىلدەرى سيۆەرس الماسىنىڭ ءار قىرىن قاراستىردى. ءبىرى ونىڭ بيولوگيالىق جاعدايىن زەرتتەسە، ەندى ءبىرى تابيعي ورمانداردىڭ ساقتالۋى مەن زيانكەس جاندىكتەردىڭ ىقپالىن سارالادى. ولكەتانۋشىلار تابيعي نىسانداردىڭ تاريحي-مادەني ماڭىزىنا نازار اۋداردى. جيىن قورىتىندىسىندا سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋدى جالعاستىرۋ، الىپ اعاشتاردىڭ عىلىمي سيپاتتاماسىن جاساۋ، تابيعي الما ورماندارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جانە اكادەميك ايماق جاڭعاليەۆتىڭ مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قاجەتتىگى ايقىندالدى. جەتىسۋدىڭ تابيعي كەڭىستىگىندە ساقتالعان سيۆەرس الما ورماندارى – عىلىمي زەرتتەۋدى عانا ەمەس، جۇيەلى قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن باعالى مۇرا. ال چەرنوۆ ورمانشىلىعىنداعى الىپ الما اعاشىنا عىلىمي تۇرعىدان ەرەكشە مارتەبە بەرۋ تۋرالى باستاما سول مۇرانى ساقتاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلدى.
وسىلايشا، اكادەميك ايماق جاڭعاليەۆتىڭ 113 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا عالىمنىڭ ەڭبەگىن جاڭعىرتىپ قانا قويماي، ونىڭ ءومىر بويى زەرتتەگەن تابيعي بايلىقتارىن قورعاۋدىڭ بۇگىنگى مىندەتتەرىن دە ايقىندادى. عىلىمي مۇرانى جالعاستىرۋ، سيۆەرس الماسىنىڭ بىرەگەي قورىن زەرتتەۋ جانە جەتىسۋدىڭ تابيعي قۇندىلىقتارىن بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋ – جيىننان تۋىنداعان نەگىزگى ورتاق مىندەت بولدى.
ايدانا امانجولقىزى
“Q-Andas” اقپارات اگەنتىگىنىڭ ءتىلشىسى.











