اننوتاتسيا: ماقالادا جەتىسۋ اۋماعىنداعى سيۆەرس الماسىندا (Malus sieversii) تىرشىلىك ەتەتىن زيانكەس جاندىكتەردىڭ ەكولوگيالىق توپتارعا ءبولىنۋ ەرەكشەلىكتەرى قاراستىرىلدى. زيانكەستەردىڭ وسىمدىكتىڭ زاقىمدايتىن مۇشەلەرىنە بايلانىستى قورەكتەنۋ ماماندانۋى انىقتالىپ، ولار جاپىراقپەن قورەكتەنەتىن فيللوفاگتار، اعاشتىڭ قاڭقالىق بولىكتەرىمەن قورەكتەنەتىن كسيلوفاگتار جانە گەنەراتيۆتى مۇشەلەرى مەن جەمىستەرىن زاقىمدايتىن كارپوفاگتار توپتارىنا جىكتەلدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە سيۆەرس الماسىندا 117 زيانكەس ءتۇرى تىركەلىپ، ولاردىڭ ىشىندە فيللوفاگتاردىڭ باسىم ەكەندىگى (62،4%) انىقتالدى. كارپوفاگتار جالپى تۇرلەردىڭ 21،4%-ىن، ال كسيلوفاگتار 16،2%-ىن قۇرادى. الىنعان ناتيجەلەر سيۆەرس الماسىنىڭ زيانكەستەرىنىڭ بيوەكولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن باعالاۋعا جانە ولاردى قورعاۋ شارالارىن عىلىمي نەگىزدە جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
كىلت سوزدەر: سيۆەرس الماسى، Malus sieversii، زيانكەس جاندىكتەر، ەكولوگيالىق توپتار، فيللوفاگتار، كسيلوفاگتار، كارپوفاگتار، بيوالۋانتۇرلىلىك.
كىرىسپە. سيۆەرس الماسى (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) – مادەني الما سورتتارىنىڭ ارعى تەگى بولىپ سانالاتىن، الەمدىك ماڭىزى بار سيرەك رەليكتى وسىمدىك. ونىڭ تابيعي تارالۋ ايماعى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسى مەن وڭتۇستىگى، تارباعاتايدان پامير-الايعا دەيىن جابايى جەمىس ورماندارىندا شوعىرلانعان. بۇل ورماندار بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋدا ەرەكشە ورىن الادى جانە كوپتەگەن ومىرتقاسىز جانۋارلار مەن جاندىكتەردىڭ تابيعي مەكەندەۋ ورتاسى بولىپ تابىلادى [1، 2].
سوڭعى جىلدارى تابيعي جانە انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن سيۆەرس الما ورماندارىنىڭ اۋدانى قىسقارىپ، اعاشتاردىڭ فيتوسانيتارلىق جاعدايى ناشارلاۋدا. ورمان ەكوجۇيەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – زيانكەس جاندىكتەردىڭ كوپتۇرلىلىگى مەن ولاردىڭ وسىمدىكتىڭ ءارتۇرلى مۇشەلەرىن زاقىمداۋى. جاندىكتەر جاپىراقتارمەن، بۇرشىكتەرمەن، گۇلدەرمەن، جەمىستەرمەن، قابىقپەن جانە سۇرەكپەن قورەكتەنىپ، اعاشتاردىڭ فيزيولوگيالىق جاعدايىن السىرەتەدى، ونىمدىلىگىن تومەندەتەدى جانە ءارتۇرلى اۋرۋ قوزدىرعىشتارىنىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەدى [3، 4].
سيۆەرس الماسىنىڭ زيانكەستەرىنىڭ تۇرلىك قۇرامى مەن بيوەكولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى جونىندە بىرقاتار زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەنىمەن [1، 3، 5، 6]، ولاردىڭ ەكولوگيالىق توپتارعا ءبولىنۋى مەن قورەكتىك ماماندانۋى جونىندەگى مالىمەتتەردى جۇيەلەۋ تابيعي پوپۋلياتسيالاردى قورعاۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. زيانكەستەردى ولاردىڭ زاقىمدايتىن مۇشەلەرى بويىنشا جىكتەۋ فيتوسانيتارلىق مونيتورينگتى جەتىلدىرۋگە، قاۋىپتى تۇرلەردى دەر كەزىندە انىقتاۋعا جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن قورعاۋ شارالارىن ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى [7–9].
وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – جەتىسۋ اۋماعىنداعى سيۆەرس الماسىمەن قورەكتەنەتىن زيانكەس جاندىكتەردى وسىمدىكتىڭ زاقىمدايتىن مۇشەلەرىنە سايكەس ەكولوگيالىق توپتارعا ءبولىپ، ولاردىڭ تارالۋ ەرەكشەلىكتەرى مەن سالىستىرمالى ۇلەسىن انىقتاۋ.
ماتەريالدار مەن ادىستەر.
زەرتتەۋ ماتەريالى 2018-2019، 2023-2024 جىلدارى دالالىق ماۋسىمدا جوڭعار-الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنداعى سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىندا جۇرگىزىلگەن مارشرۋتتىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا جينالدى. جاندىكتەردى باقىلاۋ جانە جيناۋ ءۇشىن جالپى ەنتومولوگيادا قابىلدانعان ادىستەر قولدانىلدى: اعاشتاردىڭ جاپىراقتارى، گەنەراتيۆتى مۇشەلەرى، قابىعى، ءدىڭى مەن بۇتاقتارى قارالىپ، قوزعالمالى جاندىكتەر ەنتومولوگيالىق تورمەن ۇستالدى. جينالعان ۇلگىلەر مورفولوگيالىق بەلگىلەرى بويىنشا انىقتاعىشتارمەن سالىستىرىلىپ، تۇرلەردىڭ اتاۋلارى قولدا بار عىلىمي دەرەكتەرمەن تەكسەرىلدى [10، 14].
انىقتالعان تۇرلەر وسىمدىكتىڭ زاقىمدايتىن مۇشەسىنە قاراي ءۇش ەكولوگيالىق توپقا ءبولىندى: فيللوفاگتار (جاپىراقپەن قورەكتەنەتىندەر)، كسيلوفاگتار (اعاشتىڭ قاڭقالىق بولىكتەرىمەن قورەكتەنەتىندەر) جانە كارپوفاگتار (گەنەراتيۆتى مۇشەلەرمەن، بۇرشىكتەرمەن جانە جەمىستەرمەن قورەكتەنەتىندەر). ءار توپتىڭ پايىزدىق ۇلەسى P = n/N × 100 فورمۋلاسى بويىنشا ەسەپتەلدى، مۇندا n — ءتيىستى توپتاعى تۇرلەر سانى، N — بارلىق تىركەلگەن تۇرلەردىڭ جالپى سانى (N = 117). ەسەپتەۋ ناتيجەلەرى ءبىر وندىق تاڭباعا دەيىن دوڭگەلەكتەلدى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرى. جاندىكتەر وسىمدىكتەرگە قورەكتەنۋمەن، جۇمىرتقا سالۋ، ساڭىراۋقۇلاقتاردى، باكتەريالىق جانە ۆيرۋستىق اۋرۋلاردى تاراتۋ ارقىلى زيان كەلتىرەدى [10-13]. جاندىكتەردىڭ قورەكتەنۋى ەڭ كوپ تارالعان زياندىلىق بولىپ تابىلادى.
جاندىكتەر، ادەتتە، بەلگىلى ءبىر مۇشەلەرگە مامانداندىرىلعان، قورەكتەنۋ ءۇشىن جاپىراقتاردى نەمەسە جەمىستەردى، اعاشتى، تامىرلاردى جانە وسىمدىكتەردىڭ باسقا بولىكتەرىن تاڭدايدى. جاپىراقتارعا زيان كەلتىرەتىن تۇرلەر – فيللوفاگتار، جەمىستەرگە – كارپوفاگتار، اعاشتارعا – كسيلوفاگتار، تامىرلارعا – ريزوفاگتار دەپ اتالادى. انىقتالعان زيانكەس جاندىكتەرگە سايكەس سيۆەرس الما اعاشىندا مامانداندىرىلعان قورەكتەنۋ مۇشەلەرى انىقتالدى (1-كەستە).
كەستە 1 – جاپىراقتارمەن قورەكتەنەتىن زيانكەس تۇرلەر
وترياد تۇقىمداس تۇرلەر
Homoptera تەڭقاناتتىلار Aphididae ناعىز بىتەلەر Aphis pomi De Geer
Dysaphis mali Ferrari
Dysaphis devecta Walker
Eriosoma lanigerum Hausmann
Cicadellidae شىرىلداۋىقتار Typhlocyba rosae L.
Coccidae سىمىرلار Parthenolecanium corni Bouché
Parthenolecanium persicae Fabricius
Eulecanium mali Borchsenius
Palaeolecanium bituberculatum Signoret
Rhodococcus turanicus Archangelskaya
Hemiptera جارتىلاي قاتتىقاناتتىلار Tingidae شiلتەرلi قاندالالار Stephanitis pyri Fabricius
Coleoptera قاتتىقاناتتىلار
Scarabaeidae تاقتامۇرتتى قوڭىزدار Phyllopertha horticola L.
Maladera holosericae Scopoli
Curculionidae بiزتۇمسىقتى
قوڭىزدار Phyllobius pyri L.
Phyllobius urticae De Geer
Phyllobius oblongus L.
Chrysomelidae جاپىراقجەگiش قوڭىزدار Chrysomela tremulae Fabricius
Melasoma populi L.
Luperus xanthopoda Schrank
Hymenoptera جارعاققاناتتىلار
Pamphiliidae ەگەۋشiلەر Neurotoma saltuum L.
Croesus septentrionalis L.
Diptera قوسقاناتتىلار Cecidomyiidae بەرىشتۇزۋشى شىبىندار Dasyneura pyri Bouché
Dasyneura mali Kieffer
Agromyzidae مينالاۋشى شىبىندار Phytomyza heringiana Hendel
Lepidoptera قابىرشاققاناتتىلار
Tortricidae جاپىراق شيراتقىش كوبەلەكتەر Cydia (Laspeyresia) pomonella Linnaeus
Laspeyresia pyrivora Danilevsky
Spilonota albicana Motschulsky
Grapholita molesta Busck
Spilonota ocellana Denis & Schiffermuller
Archips rosana Linnaeus
Archips crataegana Hubner
Archips podana Scopoli
Acleris variegana Denis & Schiffermuller
Argyrotaenia ljungiana Thunberg
Eupoecilia ambiguella Hubner
Hedya nubiferana Haworth
Cacoecia xylosteana Linnaeus
Ptycholoma lecheana Linnaeus
Adoxophyes orana Fischer v.Roslerstamm
Ancylis selenana Guenee
Acleris ferrugana Denis & Schiffermuller
Glyphipterygidae جاپىراق شيراتقىش كۇيە كوبەلەكتەر Simaethis pariana Clerck
Yponomeutidae اقكىس كۇيە كوبەلەكتەر Yponomeuta malinellus Zeller
Yponomeuta padellus L.
Gemiostomidae شەڭبەرلى كۇيە كوبەلەكتەر Leucoptera malifoliella Costa
Cemiostoma scitella Zeller
Lyonetiidae تارقاناتتى مينالاۋشى كۇيە كوبەلەكتەر Lyonetia clerckella Linnaeus
Momphidae تارقاناتتى كۇيە كوبەلەكتەر Lastodacna putripennella Zeller
Lithocolletidae شۇبار كۇيە كوبەلەكتەر Callisto denticulella Thunberg
Gammaornix petiolella Frey
Lithocolletis blancardella Fabricius
Lithocolletis corilifoliella Hübner
Gelechiidae ويماقاناتتى كۇيە كوبەلەكتەر Recurvaria nanella Denis & Schiffermüller
Recurvaria leucatella Clerck
Stigmeleidae شاعىن كۇيە كوبەلەكتەر Stigmella malella Stainton
Pyralidae وتكوبەلەكتەر Eurrhypara hortulata Linnaeus
Geometridae مۇر كوبەلەكتەر Operophthera brumata Linnaeus
Oporinia autumnata Borkhausen
Lycia hirtaria Clerck
Chloroclystis rectangulata Linnaeus
Opisthograptis luteolata Linnaeus
Noctuidae ءتۇن كوبەلەكتەر Autographa gamma Linnaeus
Atethmia ambusta Denis & Schiffermuller
Agrotis segetum Denis & Schiffermuller
Agrotis ipsilon Hufnagel
Apatele tridens Denis & Schiffermüller
Lymantriidae تولقىن كوبەلەكتەر Euproctis chrysorrhoea Linnaeus
Lymantria dispar Linnaeus
Orgya antiqua Linnaeus
Arctiidae كiرەكەي كوبەلەكتەر Phragmatobia fuliginosa Linnaeus
Hyphantria cunea Drury
Pieridae اق كوبەلەكتەر Aporia crataegi Linnaeus
1-كەستەنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا بارلىق انىقتالعان وتريادتاردا جاپىراقتارمەن قورەكتەنەتىن تۇرلەر بار ەكەنىن كورۋگە بولادى، بىراق ولاردىڭ نەگىزگى بولىگىن قابىرشاققاناتتىلار وتريادى قۇرايدى. مۇنى 1-سۋرەتتەن دە بايقاۋعا بولادى.
سۋرەت 1 – سيۆەرس الما اعاشىنىڭ جاپىراقتارىمەن قورەكتەنەتىن زيانكەس تۇرلەر
1-سۋرەتكە سايكەس، جاپىراقتارمەن قورەكتەنەتىن وتريادتاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىندى قابىرشاققاناتتىلار (67 %)، ەكىنشى ورىندا تەڭقاناتتىلار (14%) الادى، 8 تۇرمەن ءۇشىنشى ورىنعا قاتتىقاناتتىلار (11 %) يە، قوسقاناتتىلار 4%، جارعاققاناتتىلار 3% الادى، ەڭ ازى تەك 1%-دى جارتىلاي قاتتىقاناتتىلار الادى. اعاشتاردىڭ قاڭقالىق بولىكتەرىن جەيتىن تۇرلەر دە بار (2-كەستە).
كەستە 2 – اعاشتاردىڭ قاڭقالىق بولىكتەرىن جەيتىن زيانكەس تۇرلەر
وترياد تۇقىمداس تۇرلەر
Homoptera تەڭقاناتتىلار
Diaspididae سىمىرلار Epidiaspis leperii Signoret
Diaspidiotus prunorum Laing
Diaspidiotus ostreaeformis Curtis
Lepidosaphes ulmi L.
Lepidosaphes malicola Borchsenius
Eriococcidae كيىز باسۋشىلار Acanthococcus lagerstroemiae Kuwana
Pseudococcidae ۇن قۇرتشالارى Coccura comari Kunow
Coleoptera قاتتىقاناتتىلار Cerambycidae ۇزىنمۇرتشالى قوڭىزدار Tetrops praeusta L.
سleroclytus semirufus collarius Jakovlev
Molorchus schmidti Ganglbauer
Turanium badenkoi Danilevsky
Trichoferus campestris Faldermann
Tetrops formosus bivittulatus Jankowski
Tetrops formosus songaricus Kostin
Scolytidae قابىقجەگىش قوڭىزدار Scolytus mali Bechstein
Scolytus rugulosus Müller
Xyleborus dispar Fabricius
Buprestidae زەر قوڭىزدار Chrysobothris affinis nevskyi Richter
Anobiidae ۇڭگى قوڭىزدار Cacotemnus rufipes Fabricius
Lepidoptera قابىرشاققاناتتىلار Cossidae اعاش بۇرعى كوبەلەكتەر Zeuzera pyrina Linnaeus
Cossus cossus Linnaeus
كەستە 2 اعاشتىڭ قاڭقالىق بولىكتەرى، اتاپ ايتقاندا اعاشتىڭ قابىعى، ءدىڭى، بۇتاقتارى تەڭقاناتتىلار، قاتتىقاناتتىلار جانە قابىرشاققاناتتىلار تۇرلەرىن جەيتىنىن كورسەتەدى. مۇنى 2-سۋرەتتەن كورۋگە بولادى.
سۋرەت 2 – سيۆەرس الما اعاشتارىنىڭ قاڭقالىق بولىكتەرىن جەيتىن زيانكەستەردىڭ پايىزدىق مولشەرى
2-سۋرەتتەن قاتتىقاناتتىلاردىڭ تۇرلەرى باسقا تۇرلەرگە قاراعاندا اعاشتاردىڭ قاڭقا بولىكتەرى بويىنشا ماماندانعانىن كورۋگە بولادى. اعاشتاردىڭ وسى بولىگىنىڭ ەكىنشى جەگىشتەرى – بۇل تەڭقاناتتىلار. قابىرشاققاناتتىلار وتريادىنىڭ ەكى ءتۇرى عانا اعاشتاردىڭ قاڭقالىق بولىكتەرىن جەگەندى ءجون كورەدى [14-15]. سيۆەرس الما اعاشىنىڭ گەنەراتيۆتى مۇشەلەرىمەن قورەكتەنەتىن تۇرلەر دە بار (3-كەستە).
كەستە 3 – گەنەراتيۆتى مۇشەلەرمەن جانە بۇرشىكتەرمەن قورەكتەنەتىن زيانكەستەردىڭ تۇرلەرى
وترياد تۇقىمداس تۇرلەر
Homoptera تەڭقاناتتىلار Psyllidae جاپىراق بۇرگەلەرى Psylla mali Schmidberger
Psylla pyri Linnaeus
Thysanoptera تريپستەر Phlaeothripidae ءىرى تريپستەر Haplothrips reuteri كاrnۋ
Frankliniella intonsa Trybom
Coleoptera قاتتىقاناتتىلار Scarabaeidae تاقتامۇرتتى قوڭىزدار Epicometis hirta Poda
Oxythyrea funesta Poda
Curculionidae بىزتۇمسىقتى قوڭىزدار Anthonomus pomorum L.
Sciaphobus squalidus Gyllenhal
Psalidium maxillosum Dejean
Rhynchitidae تۇتىك وراۋشى قوڭىزدار Rhynchites bacchus L.
Rhynchites giganteus Kryn
Neocoenorhinidius pauxillus Germar
Coenorrhinus aequatus L.
Haplorhynchites coeruleus De Geer
Hymenoptera جارعاققاناتتىلار
Tenthredinidae نەگىزگى ەگەۋشىلەر Hoplocampa testudinea Klug
Hoplocampa brevis Klug
Hoplocampa minuta Christ
Diptera قوسقاناتتىلار Cecidomyiidae بەرىشتۇزۋشىلەر Thomasiniana oculiperda Rubsaamen
Tephritidae الاقانات شىبىندار Rhagoletis pomonella Walsh
Lepidoptera قابىرشاققاناتتىلار Gemiostomidae دوڭگەلەكتى كۇيە كوبەلەكتەر Argyresthia conjugella Zeller
Gelechiidae ويماقاناتتى كۇيە كوبەلەكتەر Anarsia lineatella Zeller
Coleophoridae قۇنداقتى كوبەلەكتەر
Coleophora hemerobiella Scopoli
Geometridae مۇر كوبەلەكتەر Erannis defoliaria Clerck
3-كەستەدەن بارلىق وتريادتاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى گەنەراتيۆتى مۇشەلەرمەن جانە بۇرشىكتەرمەن قورەكتەنۋگە مامانداندىرىلعان، اتاپ ايتقاندا گۇلدەر، اتالىقتار مەن انالىقتار، بۇرشىكتەر، جەمىستەر جەيتىنىن بىلۋگە بولادى. 3-سۋرەتتەن انىق كورۋگە بولادى.
سۋرەت 3 – گەنەراتيۆتى مۇشەلەرمەن جانە بۇرشىكتەرمەن قورەكتەنەتىن زيانكەستەردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى
3-سۋرەتتىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا گەنەراتيۆتى مۇشەلەرمەن ەڭ كوپ قورەكتەنەتىن قاتتىقاناتتىلار ەكەنى بەلگىلى بولدى، ولار باسقا تۇرلەردىڭ اراسىندا 43% الادى. گۇلدەر، اتالىقتار مەن انالىقتار، بۇرشىكتەر مەن جەمىستەرمەن قورەكتەنەتىندەردىڭ ىشىنەن ەكىنشى ورىنعا – قابىرشاققاناتتىلار ورنالاستى.
ءۇشىنشى ورىندى جارعاققاناتتىلار الادى، ال قالعان وتريادتار تەڭقاناتتىلار، تريپستەر جانە قوسقاناتتىلار بىردەي تۇرلەرگە يە، ولار گەنەراتيۆتى ورگاندارمەن جانە سيۆەرس الما اعاشىنىڭ بۇرشىكتەرىمەن قورەكتەنەدى.
قورەكتەنۋ مۇشەلەرىنىڭ ماماندانۋى بويىنشا بارلىق تۇرلەردى انىقتاعاننان كەيىن زيانكەستەردىڭ ەكولوگيالىق توپتارىنا اسەر ەتۋ سيپاتى مەن سيۆەرس الما اعاشىنداعى زاقىمدانۋدىڭ لوكاليزاتسياسى بويىنشا تالداۋ جاسالدى (4-كەستە).
كەستە 4 – سيۆەرس الما اعاشىنداعى زاقىمدايتىن مۇشەلەرى مەن اسەر ەتۋ سيپاتى بويىنشا زيانكەستەردىڭ ەكولوگيالىق توپتارى
زاقىمدايتىن مۇشەلەرى وترياد تۇرلەر سانى پايىزدىق كورسەتكىشى
جاپىراقپەن قورەكتەنەتىندەر 6 73 62،4 %
قاڭقالىق بولىكتەرىمەن قورەكتەنەتىندەر 3 19 16،2 %
گەنەراتيۆتى مۇشەلەرمەن جانە بۇرشىكتەرمەن قورەكتەنەتىندەر 6 25 21،4 %
بارلىعى 117 100 %
سۋرەت 4 – سيۆەرس الما اعاشىنداعى زاقىمدايتىن مۇشەلەرى مەن اسەر ەتۋ سيپاتى بويىنشا زيانكەستەردىڭ ەكولوگيالىق توپتارى
4-سۋرەت پەن 4-كەستەنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا زيانكەستەردىڭ ەكولوگيالىق توپتارىنىڭ اراسىندا فيللوفاگتار – جاپىراقتارعا مامانداندىرىلعان تۇرلەر (62،4 %) باسىم ەكەندىگى انىقتالدى. ەكىنشى ورىندى كارپوفاگتار – جەمىستەرمەن، الما اعاشىنىڭ گەنەراتيۆتى مۇشەلەرىمەن قورەكتەنەتىن تۇرلەر الدى، ءۇشىنشى ورىندى كسيلوفاگتار – اعاشتاردىڭ قاڭقالىق بولىكتەرىمەن قورەكتەنەتىن تۇرلەر (16،2%) يەلەندى.
قورىتىندى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە جەتىسۋ اۋماعىنداعى سيۆەرس الما اعاشىندا تىرشىلىك ەتەتىن زيانكەس جاندىكتەردىڭ ەكولوگيالىق قۇرىلىمى انىقتالدى. جالپى 117 زيانكەس ءتۇرى تىركەلىپ، ولاردىڭ وسىمدىكتىڭ زاقىمدايتىن مۇشەلەرىنە قاراي فيللوفاگتار، كسيلوفاگتار جانە كارپوفاگتار توپتارىنا جىكتەلگەنى انىقتالدى.
ەكولوگيالىق توپتاردىڭ ىشىندە باسىم بولىگىن جاپىراقپەن قورەكتەنەتىن فيللوفاگتار قۇراپ، ولاردىڭ ۇلەسى 62،4%-عا جەتتى. گەنەراتيۆتى مۇشەلەر مەن جەمىستەردى زاقىمدايتىن كارپوفاگتار 21،4%، ال اعاشتىڭ قاڭقالىق بولىكتەرىمەن قورەكتەنەتىن كسيلوفاگتار 16،2% بولدى. جاپىراقپەن قورەكتەنەتىن زيانكەستەر اراسىندا قابىرشاققاناتتىلار (Lepidoptera) وتريادىنىڭ تۇرلەرى ەڭ جوعارى ۇلەسكە يە ەكەندىگى انىقتالدى. ال اعاشتىڭ سۇرەگى مەن قابىعىنا ماماندانعان تۇرلەردىڭ باسىم بولىگى قاتتىقاناتتىلار (Coleoptera) وتريادىنا جاتاتىنى بايقالدى. گەنەراتيۆتى مۇشەلەردى زاقىمدايتىن تۇرلەر اراسىندا دا قاتتىقاناتتىلاردىڭ ۇلەسى جوعارى بولدى.
الىنعان ناتيجەلەر سيۆەرس الما پوپۋلياتسيالارىنداعى زيانكەس جاندىكتەردىڭ قورەكتىك ماماندانۋىن جانە ولاردىڭ ەكولوگيالىق توپتار بويىنشا تارالۋ زاڭدىلىقتارىن سيپاتتايدى. بۇل مالىمەتتەر تابيعي جابايى الما ورماندارىنىڭ فيتوسانيتارلىق جاعدايىن باعالاۋدا، زيانكەستەرگە مونيتورينگ جۇرگىزۋدە جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن قورعاۋ ءىس-شارالارىن جوسپارلاۋدا ماڭىزدى عىلىمي نەگىز بولا الادى. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قازاقستانداعى سيۆەرس الما ورماندارىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ جانە ولاردى ۇزاق مەرزىمدى قورعاۋ باعىتىنداعى ەنتومولوگيالىق زەرتتەۋلەردى تولىقتىرا تۇسەدى.
ادەبيەتتەر ءتىزىمى:
1. مۋحاماديەۆ ن.س.، اشيكباەۆ ن.ج.، مەڭدىباەۆا گ.ج.، بولات ج.، كەڭەس ن.، مۋسين ت.و. وسنوۆنىە ۆيدى دەفولياتوروۆ يابلوني سيۆەرسا (Malus sieversii) ۆ دجۋنگارسكوم ي زايلييسكوم الاتاۋ // يزۆەستيا ناتسيونالنوي اكادەميي ناۋك رەسپۋبليكي كازاحستان. – 2017. – ت. 3، № 39. – س. 147-151.
2. ساگيتوۆ ا.و.، مۋحاماديەۆ ن.س.، اشيكباەۆ ن.ج. ي در. ك دەندروحرونولوگيچەسكيم يسسلەدوۆانيام يابلوني سيۆەرسا ۆ ديكوپلودوۆىح لەساح يۋگو-ۆوستوكا كازاحستانا // يننوۆاتسيوننىە ەكولوگيچەسكي بەزوپاسنىە تەحنولوگيي زاشيتى راستەنيي: ماتەريالى مەجدۋنارودنوي كونفەرەنتسيي. – الماتى، 2015. – س. 171-175.
3. يسين م.م.، دجۋمانوۆا ج.ك.، سولتانبەكوۆ س.س.، وماروۆ ە.ە. يسپىتانيە ينسەكتيتسيدوۆ گورمونالنوگو دەيستۆيا، بيوپرەپاراتوۆ ي فۋنگيتسيدوۆ پروتيۆ ۆرەدنىح ورگانيزموۆ نا يابلونە سيۆەرسا ۆ زايلييسكوم الاتاۋ // ۆەستنيك سەلسكوحوزيايستۆەننوي ناۋكي كازاحستانا. – 2016. – ت. 10، № 9. – س. 44-49.
4. ميتياەۆ ي.د.، ياشەنكو ر.ۆ.، كازەناس ۆ.ل. ۋديۆيتەلنىي مير بەسپوزۆونوچنىح. پو سترانيتسام كراسنوي كنيگي كازاحستانا. – الماتى: الماتى كىتاپ، 2005. – 115 س.
5. كاشەەۆ ۆ.ا.، تلەپپاەۆا ا.ا. ماتەريالى پو فاۋنە سۋپراليتورالنىح چلەنيستونوگيح بولشوگو الماتينسكوگو وزەرا (يلەيسكيي الاتاۋ) // يزۆەستيا من-ان رەسپۋبليكي كازاحستان. سەريا بيولوگيچەسكايا. – 1997. – № 2. – س. 16-19.
6. كادىربەكوۆ ر.ح.، تلەپپاەۆا ا.م. وبزور جۋكوۆ-دروۆوسەكوۆ (Coleoptera، Cerambycidae) الماتينسكوي وبلاستي // Tethys Entomological Research. – 2008. – ت. 16. – س. 45-58.
7. كاباك ي.ي. جۋجەليتسى (Coleoptera، Carabidae) گور يۋگا ي يۋگو-ۆوستوكا كازاحستانا // ۆيدوۆوە رازنووبرازيە ناسەكومىح ي پاۋكووبرازنىح ۆ گورنىح ەكوسيستەماح يۋگا ي يۋگو-ۆوستوكا كازاحستانا: زاكليۋچيتەلنىي وتچەت و ناۋچنو-يسسلەدوۆاتەلسكوي رابوتە زا 2000–2002 گگ. – الماتى: ينستيتۋت زوولوگيي مون رك، 2002. – 226 س.
8. ەسەنبەكوۆا پ.ا. ك فاۋنە پولۋجەستكوكرىلىح دولينى سرەدنەگو تەچەنيا ر. يلي // ۆەستنيك كازنۋ. سەريا بيولوگيچەسكايا. – 2006. – № 2 (28). – س. 68-78.
9. دجانوكمەن ك.ا. پرەدۆاريتەلنىي سپيسوك ۆيدوۆ پتەروماليد (Hymenoptera، Chalcidoidea، Pteromalidae) كازاحستانا ي سرەدنەي ازيي // Tethys Entomological Research. – 2003. – ت. 8. – س. 215-238.
10. ۆرەديتەلي ي بولەزني پولەزاشيتنىح لەسنىح ناساجدەنيي ي مەرى بوربى س نيمي / پود رەد. ۆ.ن. ستاركا. – ل.: گوسۋدارستۆەننوە يزداتەلستۆو سەلسكوحوزيايستۆەننوي ليتەراتۋرى، 1951. – 326 س.
11. كاشەەۆ ۆ.ا. سپراۆوچنيك ناسەكومىح-ۆرەديتەلەي يابلون ۆ ديكوراستۋشيح پلودوۆىح لەساح ي ساداح كازاحستانا. – الماتى، 2010. – 156 س.
12. ماتەسوۆا گ.يا.، ميتياەۆ ي.د.، يۋحنەۆيچ ل.ا. وبزور ناسەكومىح، پوۆرەجدايۋشيح پلودوۆو-ياگودنىە كۋلتۋرى ي ۆينوگرادنۋيۋ لوزۋ ۆ يۋگو-زاپادنوم كازاحستانە // ماتەريالى پو يزۋچەنيۋ ناسەكومىح كازاحستانا. – الما-اتا: ان كازسسر، 1962. – س. 3–46.
13. كازەناس ۆ.ل. فۋندامەنتالنوي ەنتومولوگيچەسكوي ناۋكە — نوۆىي ستيمۋل // دوكلادى نان رك. – 2001. – № 4. – س. 74-79.
14. Jashenko R.، Tanabekova G. Insects that damage the wild populations of Malus sieversii in Kazakhstan // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2019. – Vol. 298. – Art. 012018. https://doi.org/10.1088/1755-1315/298/1/012018.
15. Jashchenko R.، Tanabekova G.B.، Lu Z. Assessment of biological and ecological characteristics of Malus sieversii pests in the Trans-Ili Alatau، Kazakhstan // Sustainability. – 2023. – Vol. 15، No. 14. – Art. 11303. https://doi.org/10.3390/su151411303.
تaنaبeكوۆa گ.ب.1،2
1قر عجبم عك “زوولوگيا ينستيتۋتى” شجق رمك
2ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى
tanabekova.guli@gmail.com

كونفەرەنتسيا اياسىندا تانابەكوۆا گۇلجانات باكىتوۆنانىڭ «ىلە جانە جەتىسۋ الاتاۋىنداعى سيۆەرس الماسىنىڭ زيانكەس جاندىكتەرى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.











